اشتغال زنان در جامعه (2)

مسعود آذربايجانى

در قسمت اول مقاله اشتغال زنان در جامعه خوانديد:

سنت‏هاى ريشه دار اجتماعى و دينى، زنان را به سوى حفظ اركان خانواده دعوت مى‏كند، اما هنجارهاى دنياى متجدد (از سوى ديگر) آنان را به حضور هر چه بيشتر در جامعه و همكارى فعال در مراكز اشتغال فرا مى‏خواند . حال چگونه مى‏توان اين دو را با هم جمع كرد؟ و در صورت به خطر افتادن يكى، اولويت‏با حفظ كدام است؟

نويسنده در ابتداى مقاله، و براى زمينه سازى پاسخ به سؤال‏هاى فوق، مواردى از اصول اسلامى را ذكر نمود; كه عبارت بودند از:

الف) تساوى زن و مرد در اصل آفرينش و گوهر اصلى انسانيت (روح) ;

ب) تساوى در وصول به بالاترين مراتب كمال و معنويت;

ج) مشاركت زنان و مردان در مسؤوليت‏هاى اجتماعى;

د) استقلال اقتصادى زنان و مردان .

از نظر نويسنده محترم، حضور جدى زنان در اداره امور داخلى خانواده، اولويت داشته و اشتغال زنان در مرتبه دوم قرار دارد . ايشان براى اثبات اين مدعاى خويش، در ضمن موارد ذيل، دلايل خويش را بر مى‏شمرد .

1 - تحليل ساختارى خانواده و توجه به تفاوت نقش‏ها

2 - تفاوت‏هاى تكوينى زن و مرد

در شماره گذشته، يكى از تفاوت‏هاى تكوينى (تفاوت زيستى) شرح داده شد و اقسام آن مورد بررسى قرار گرفت . در اين شماره، ادامه ادله اين نويسنده را از نظر شما خوانندگان محترم مى‏گذرانيم .

ب) تفاوت‏هاى روانى: تفاوت‏هاى روانى بسيارى ميان زن و مرد وجود دارد كه از نظر علم روان‏شناسى به اثبات رسيده است . اين تفاوت‏ها را نمى‏توان به سادگى، تنها زاييده تربيت و محيط دانست . بديهى است‏شناخت و توجه به اين تفاوت‏ها، هر يك از دو جنس زن و مرد و به طور كلى بشر را به سوى سعادت هر چه بيشتر رهنمون مى‏سازد . تلقين تحميلى زيست مردانه به زن - چنان كه برخى از فمنيست‏هاى افراطى دنبال مى‏كردند - نابودى انسانيت و هستى وى را در پى دارد، و روان و جسم او را در معرض هلاكت و بى‏هويتى و استعدادهايش را به سمت انحراف و نقصان سوق مى‏دهد . برخى از تمايزات روانى زن و مرد را مى‏توانيم چنين برشماريم:

شكل‏گيرى هويت دختران براى صميميت و در پسران براى استقلال و رقابت و فرديت است . ⁽²²⁾ از جهت‏شخصيتى، زنان از مردان حسودتر و كنجكاوترند . اعتماد به نفس كمترى دارند اما پرخاشگرى در مردان بيشتر از زنان است . ⁽²³⁾ علايق زيبايى شناختى، اجتماعى و دينى زن‏ها بيشتر از مردهاست . مردها بيشتر به جنبه‏هاى سياسى و نظرى علاقه دارند و زن‏ها بيشتر به مسائل اخلاقى تمايل نشان مى‏دهند . زن‏ها با حرارت به بى‏عدالتى اعتراض مى‏كنند و نسبت‏به آداب و رسوم اجتماعى و ضوابط اخلاقى تلقين پذيرترند . ⁽²⁴⁾

بر اساس تحقيقات، مردان بيشتر از زنان به امور مادى و اقتصادى گرايش دارند . ⁽²⁵⁾ زن از مرد عاطفى‏تر است و به روابط عاطفى علاقه بيشتر نشان مى‏دهد . احساس محبت در دختران بيش از پسران است، اما مردان بيشتر به ارتباط فعاليت مدار توجه دارند و دنياى بيرون را هدف قرار مى‏دهند و انرژى خود را صرف آن مى‏كنند . ⁽²⁶⁾

جنس زن هيجانى‏تر از مرد است و كيفيت هيجان او نيز با مرد فرق مى‏كند . بر اساس تحقيقات، پانزده درصد مردان از فشار روانى رنج مى‏برند، اين رقم در مورد زنان به 21 درصد مى‏رسد .

از نظر واكنش در برابر عوامل فشارزا نيز بين دو جنس تفاوت‏هايى مشاهده مى‏شود . ⁽²⁷⁾ وابستگى زن به مرد و استقلال‏خواهى مرد از نظر وضعيت جسمانى يك امر طبيعى است . روان زن به وابستگى گرايش دارد، از تنهايى مى‏ترسد و در ارتباط با ديگران كارآمدتر مى‏شود و از آن سو، مرد استقلال طلب است; زمانى كه نيازمندى ديگران را به خود دريابد، احساس توانمندى مى‏كند . ⁽²⁸⁾ به طور كلى، مرد برون گرا و زن درون گراست و اين ويژگى از كودكى در جنس زن وجود دارد . ⁽²⁹⁾

در ناحيه هيجانات و عواطف، مطابق مطالعات «ترمن و ميلز» ⁽³⁰⁾ بر روى صدها نفر، تفاوت‏هاى زير قابل ترديد نيست: تشخص، ستيزه جويى، جسارت، استقامت و پرخاشگرى در بيان احساسات در مردان بيشتر از زنان است . در مقابل، در زنان دلجويى و همدردى بيشتر است و اينان ريزكارتر و از نظر ذوقى حساس‏ترند . مردان به عمليات برجسته، حادثه‏آفرينى، فعاليت در هواى آزاد و كارهاى مستلزم كوشش بدنى تمايل بيشترى دارند و به ماشين، ابزار و داد و ستد بيشتر علاقه مندند . اما زنان كارهاى خانه، اشيا و اعمال ذوقى، دل‏سوزى و مواظبت از كودكان‏و ... علاقه دارند . ⁽³¹⁾

ج) تفاوت‏هاى رفتارى اقتصادى: در زمينه تفاوت‏هاى رفتارى، ميان زنان ومردان، مطالعات «مردوك‏» ، ⁽³²⁾ از دفاتر بايگانى دانشگاه ييل، توزيع فعاليت‏هاى اقتصادى بين زنان و مردان را اين گونه ترسيم مى‏كند:

در 75 درصد از 224 قبيله سراسر دنيا چنين بوده است: مردان به كارهايى مثل گله بانى، صيد ماهى، بريدن درختان، تله‏گذارى، كار در معادن، شكار، جنگ و ... مى‏پرداخته‏اند، اما زنان به امورى مانند آسياب دانه‏ها، آب كشى، آشپزى، جمع‏آورى مواد سوختى و محصولات گياهى، دوختن، بافتن لباس، تهيه ظروف سفالى و غير آن‏ها مى‏پرداخته‏اند . ⁽³³⁾

«مارگارت ميد» ، ⁽³⁴⁾ با مطالعات مردم‏شناسى خود، برخى از تفاوت‏هاى روانى و رفتارى را زير سؤال مى‏برد و مى‏گويد:

در قبيله «مندوگرها» ، مردان و زنان، هر دو افرادى خونخوار و ستيزه جو هستند و بالعكس در قبيله «آراپش‏» ، مرد كامل مردى است ملايم و حساس كه با زن مهربان و حساسى ازدواج كرده است . بنابراين، در اين دو قبيله، هيچ كدام از اختلاف بين زن و مرد استفاده نمى‏كردند . در قبيله «چامبولى‏» شيوه رفتار زن و مرد درست‏به عكس شيوه رفتارى است كه در جوامع ما رايج است; زن تسلط جو و بى‏عاطفه است و اداره كارها به عهده اوست; مرد با مسؤوليت كمتر و از نظر عاطفى وابسته به زن مى‏باشد . ⁽³⁵⁾

تحقيقات «مكوپى و جاكلين‏» نيز مى‏گويد:

بررسى دقيق بيش از 2000 كتاب و مقاله پژوهشى نشان مى‏دهد كه بسيارى از فرض‏هاى رايج، مبنى بر تفاوت‏هاى جنسيتى بين زن و مرد، افسانه‏اى بيش نيست . ⁽³⁶⁾

قبل از همه اين‏ها، «افلاطون‏» در استدلال‏هاى خود بر نفى تفاوت بين زن و مرد چنين مى‏گويد:

هيچ حرفه اجتماعى نيست كه خاص جنس زن باشد يا مرد . استعداد پرداختن به كارها و فنون گوناگون در مرد و زن برابر است و اين كه از جهت نطفه گذارى و زايمان متفاوتند، موجب تفاوت استعدادها نمى‏شود . پس زنان و مردان بايد از تربيت‏برابر بهره‏مند بشوند و چون براى مردان تربيت روحى و بدنى را ضرورى شمرديم، پس زنان بايد از هر دو بهره‏مند شوند و فنون جنگ را نيز بياموزند تا از هر حيث‏با مردان برابر باشند . ⁽³⁷⁾

در جمع بندى مجموعه تفاوت‏هاى تكوينى - اعم از زيستى، روانى و رفتارى - ممكن است‏برخى تفاوت‏ها را ناشى از فرهنگ و تربيت ويژه بدانيم . اما مى‏توان گفت: اولا، شواهد محدود «مارگارت ميد» در مقابل مطالعات وسيع «مردوك‏» (75 درصد از 224 قبيله دنيا) نتيجه را چندان تغيير نمى‏دهد . ثانيا، در مورد تفاوت‏هاى بسيار زيستى كه ناشى از ترشحات هورمونى، ساختمان بدنى، مغز و اعصاب و ... است و همين‏ها آثار و پيامدهاى روانى نيز دارند، مساله كاملا بديهى و روشن است و توصيه افلاطون نيز تحميلى شاق و ناگوار بر طبيعت انسان (زنان) است .

3 . تفاوت‏هاى تشريعى

اديان الهى نيز در قالب احكام و تكاليف، بين زنان و مردان تفاوت‏هايى قائل شده‏اند . اين تفاوت‏ها به ويژه در اديان زرتشت، يهود و اسلام قابل مشاهده است . از آن جا كه مخاطبان اين نوشته، تعاليم اسلام را به عنوان چارچوبى ارزشى - اعتقادى براى خود پذيرفته‏اند . برخى از احكام اختصاصى زنان از ديدگاه اسلام كه اين تفاوت‏ها را آشكارتر مى‏كند، بيان مى‏شود: ⁽³⁸⁾

1 - حجاب يعنى پوشاندن بخشى از بدن مانند موى سر و زينت‏ها بر زن واجب است . ⁽³⁹⁾

2 - شهادت دو زن معادل شهادت يك مرد است . ⁽⁴⁰⁾

3 - سهم ارث زن نصف سهم مرد است . ⁽⁴¹⁾

4 - مرد مى‏تواند تا چهار زن دائمى اختيار كند، ولى زن نمى‏تواند بيش از يك مرد را به همسرى برگزيند . ⁽⁴²⁾

5 - ديه زن نصف ديه مرد است . ⁽⁴³⁾

6 - طلاق به دست مرد است . ⁽⁴⁴⁾

7 - برخى مناصب اجتماعى مانند قضاوت، مرجعيت و ... اختصاص به مردان دارد . ⁽⁴⁵⁾

8 - شركت در جهاد براى زنان واجب نيست . ⁽⁴⁶⁾

9 - شركت در مراسم مذهبى عمومى مانند نماز جماعت و جمعه، نماز عيد، تشييع جنازه و ... براى زنان واجب نيست . ⁽⁴⁷⁾

10 - خروج زن از خانه بدون اجازه شوهر جايز نيست . ⁽⁴⁸⁾ البته برخى علما، ممنوعيت‏خروج را در حدى مى‏دانند كه با حقوق زناشويى منافات داشته باشد .

مجموعه احكام فوق و برخى موارد ديگر (بر اساس ديدگاه عدليه كه احكام تشريعى را مبتنى بر مصالح و مفاسد تكوينى مى‏داند)، بر عدم لزوم حضور اجتماعى زنان و عدم حضور وسيع در مسؤوليت‏هاى اجتماعى، تاكيد مى‏نمايد .

نتيجه اين كه تقسيم وظايف و كاركردهاى موجود در منظومه خانواده به صورتى كه مكمل يكديگر باشند، بر اساس تفاوت‏هاى تكوينى اعضاى اين سازمان (زن و شوهر) و بر اساس قانونمندى‏ها و هنجارهايى رقم مى‏خورد كه مبتنى بر تفاوت‏هاى تشريعى متخذ از تعاليم اسلام است و همين‏ها در حقيقت، الگوهاى مراوده‏اى را تعيين مى‏كنند .

4 . اداره مالى خانواده

از ديدگاه تعاليم اسلام، اداره مالى خانواده، به طور كلى، به عهده مرد است:

1 . در قرآن كريم آمده است:

«الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض و بما انفقوا من اموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغيب بما حفظ الله ...» ⁽⁴⁹⁾

مردان سرپرست زنانند به دليل آن كه خدا برخى از ايشان را بر عده‏اى ديگر برترى داده و نيز به دليل آن كه از اموالشان خرج مى‏كنند . پس زنان شايسته، فرمانبردار (همسرانند) و به پاس آن چه خدا براى آنان حفظ كرده، اسرار (شوهران خود) را حفظ مى‏كنند .

2 . نفقه زن در ازدواج دائمى بر عهده مرد است . منظور از نفقه، مسكن، لباس، غذا، اثاث خانه و ساير مواردى است كه به طور متعارف با وضعيت زن متناسب باشد . ⁽⁵⁰⁾

3 . مهر يا صداق (كابين) زن بر عهده مرد است و زن بر اثر ازدواج، مالك آن مى‏شود و مى‏تواند آن را از همسر خود مطالبه كند . ⁽⁵¹⁾

4 . تفاوت احكام مالى زنان و مردان در مورد ارث، ديه و غير آن‏ها نيز متناسب با همين وظيفه و مسؤوليت مرد تنظيم شده است . ⁽⁵²⁾

بنابراين بخش از استدلال نيز، از ديدگاه تعاليم اقتصادى - اجتماعى اسلام، اشتغال زنان به عنوان منبع درآمد براى خانواده توصيه نشده، بلكه به عهده مردان است .

ادامه دارد ...

پى‏نوشت‏ها:

22 - ژانت، روانشناسى زنان، ص 40 - 39 .

23 - روانشناسى كودك از ديدگاه معاصر، ج 2، ص 423 .

24 - روان‏شناسى تفاوت‏هاى فردى، ص 211 و 210 .

25 - همان، ص 423 .

26 - روان‏شناسى اختلافى زن و مرد، ص 92 .

27 - روان‏شناسى رشد: مفاهيم بنيادى در روان‏شناسى كودك، ص 45 .

28 - روان‏شناسى رشد كودك از ديدگاه معاصر، ج 2، ص 191 .

29 - روان‏شناسى نوجوانى، ص 134 .

.ح‏ح ،ژحدخذ حذچ .ت .1 ،ذحذزحث .30

31 - روان‏شناسى اجتماعى، ج 1، ص 316، بسيارى از مطالعات و تحقيقات ميدانى داخلى نيز نتايج فوق را به طور اجمالى تاييد مى‏كند; از جمله ر . ك: محمد بشيرى، «بررسى ويژگى‏هاى شخصيتى طلاب و دانشجويان‏» (پايان نامه كارشناسى ارشد روان‏شناسى بالينى، مؤسسه پژوهشى امام خمينى، 1379) و مسعود آذربايجانى، آزمون جهت‏گيرى مذهبى با تكيه بر اسلام (پژوهشكده حوزه و دانشگاه) .

.دح‏رحزس‏ذ .32

33 - روان‏شناسى اجتماعى، ص 322 .

.ذ،حچحت .34

35 - همان، ص 323 .

36 - زمينه روان‏شناسى، ج 1، ص 164 .

37 - كتاب جمهورى افلاطون (كتاب پنجم)، ص 450 .

38 - ر . ك: بحارالانوار، ج 103، باب جوامع احكام النساء و نوادرها .

39 - نور/31 و احزاب/59 .

40 - بقره/282 .

41 - نساء/11 و 12 و 176 .

42 - همان/3 .

43 - وسائل الشيعه، ج 19، كتاب الديات، باب 5 .

44 - همان، ج 15، كتاب الطلاق، باب 42 .

45 - همان، ج 18، ابواب صفات القاضى، باب 2 .

46 - همان، ج 11، ابواب جهاد العدو، باب 4 .

47 - همان، ج 5، ابواب صلاة الجمعه، باب 1 .

48 - همان، ج 14، ابواب مقدمات النكاح، باب 79 .

49 - نساء/34 و ر . ك: الميزان، ج 4، ص 367 - 365 .

50 - وسائل‏الشيعه، ج 15، ابواب النفقات، باب 2و1 .

51 - همان، ابواب المهور .

52 - ر . ك: مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، ص 286 و 285 .