على اكبر سرشار

مرحوم علامه امين عاملى‏قدس سره درباره‏ى قمه‏زنى و مراسم عزادارى حسينى مى‏نويسد:

قمه‏زنى و اعمالى ديگر از اين قبيل در مراسم عزادارى حسينى به حكم عقل و شرع حرام است و زخمى ساختن سر، كه نه سود دنيوى دارد و نه اجر اخروى، ايذاء نفس است كه خود در شرع حرام است و در مقابل اين عمل، شيعه‏ى اهل بيت را در انظار مردم مورد تمسخر قرار داده و آنها را وحشى قلمداد مى‏كنند و شكى نيست كه اين اعمال ناشى از وساوس شياطين بوده و موجب رضايت‏خدا و پيامبر و اهل بيت اطهار نيست و البته تغيير نام اين اعمال در ماهيت و حكم شرعى آن كه حرمت است، تغييرى نمى‏دهد ⁽¹⁾ .

چند استفتاء از مقام معظم رهبرى درباره قمه زنى و عزادارى

1 - آيا قمه زدن در عزادارى امام حسين‏عليه السلام چه حكمى دارد؟

جواب: اگر موجب وهن مذهب در زمان حاضر و يا مستلزم خوف خطر جان يا ضرر معتنى به باشد جايز نيست .

2 - پدر و مادرى كه نذر مى‏كنند اگر خدا به آنان فرزند پسر داد روز عاشورا به سر او تيغ بزنند و آن پسر بعد از بلوغ روزهاى عاشورا قمه بزند آيا اين نذر صحيح است و آيا بر آن پسر عمل به نذر والدين واجب است؟

جواب: صحت چنين نذرى محل اشكال است و در هر صورت وفا به آن بر فرزند واجب نيست .

3 - اگر قمه زدن در عزاداريها موجب مرگ كسى شد آيا اين عمل خودكشى و گناه محسوب مى‏شود .

جواب: اگر با خوف خطر جان اقدام كرده باشد حكم انتحار دارد .

4 - آيا سوراخ كردن گوشت‏بدن و قفل زدن و وزنه آويزان كردن به بهانه عزادارى بر امام حسين‏عليه السلام كه اخيرا شايع شده است جايز است؟

جواب: چنين اعمالى كه موجب وهن مذهب در انظار عموم است صورت شرعى ندارد .

5 - عزادارانى كه خودشان را در مقابل مزار مقدس ائمه‏عليهم السلام به خاك مى‏اندازند و سينه و صورت خود را به خاك مى‏مالند و خراشيده مى‏كنند و خون جارى مى‏شود و با همان حال به داخل حرم ائمه‏عليهم السلام وارد مى‏شوند چه صورت دارد؟

جواب: اينگونه رفتارها كه از شيوه اظهار تاثر و عزادارى سنتى به دور است صورت شرعى ندارد بلكه اگر موجب ضرر معتنى به بدنى و يا وهن مذهب در انظار عموم باشد جايز نيست .

استفتائات از حضرت آية‏الله العظمى مكارم شيرازى

1 - آيا زنجير زنى و قمه‏زنى و شمشير زنى در عزادارى امام حسين‏عليه السلام جايز است؟

جواب: بى‏شك مراسم سوگوارى خامس آل عباعليه السلام از افضل قربات است، ولى نبايد كارى كرد كه موجب وهن مذهب در نظر ديگران شود .

2 - آيا تعزيه و شبيه خوانى اشكال دارد و اگر اشكال نداشته باشد بفرماييد كه اگر مرد لباس زنان را در تعزيه بپوشد و به جاى او بخواند اشكال دارد؟ و آيا صداى شيپور و طبل و دهل در تعزيه حرام است‏يا خير؟ در پايان مستدعى است‏شرايط تعزيه خوانى را بيان فرماييد .

جواب: شبيه خوانى اگر با دروغ و آلات لهو توام نباشد و موجب توهين به مقام شامخ حسين بن على‏عليهما السلام يا ساير شهدا نشود اشكالى ندارد واحتياط آن است كه مردان لباس زنان را نپوشند .

3 - آيا شبيه خوانى - كه نمايش مذهبى است و درباره‏ى واقعه‏ى عاشورا يا اربعين حسينى‏عليه السلام برگزار مى‏گردد - جايز است؟

جواب: اگر امر خلاف شرعى در آن نباشد و موجب هتك مقدسات نشود اشكالى ندارد .

4 - سينه زدن با تيغ و يا زنجير زدن با زنجيرى كه داراى چاقو و يا تيغ مى‏باشد و منجر به زخمى شدن بدن و جارى شدن خون مى‏شود، چه حكمى دارد؟

جواب: همان گونه كه قبلا نيز اشاره كرده‏ايم، مسئله‏ى عزادارى حضرت سيدالشهداعليه السلام در هر زمان و در هر مكان از افضل قربات و مايه‏ى تقويت روح ايمان و شهامت اسلامى و ايثار و فداكارى و شجاعت در مسلمين است، ولى كيفيت عزادارى بايد چنان باشد كه بهانه‏اى به دست دشمنان اسلام ندهد و موجب سوء استفاده از آن نشود و اين مراسم عظيم و پرشكوه تضعيف نگردد و به همين جهت از كارهايى كه موجب وهن مذهب است‏بايد پرهيز شود .

5 - نظر مبارك را در رابطه با كيفيت مطلوب نحوه‏ى برگزارى عزادارى سالار شهيدان‏عليه السلام بيان فرماييد؟

جواب: بهترين شيوه‏ى عزادارى، تشكيل مجالس با شكوه و ذكر اهداف مقدس امام حسين‏عليه السلام و تاريخچه‏ى كربلا و تحليل فرازهاى آن و مراسم سوگوارى، و همچنين تشكيل دسته‏جات عزادارى با شكوه، توام با شعارهاى بيدار كننده و سازنده و پخش جزوه‏ها و پوسترهاى حساب شده و پرمحتوا و استفاده از پلاكاردها يا شعارهاى جالب و جاذب و روشن كننده‏ى اهداف عزادارى حضرت سيدالشهداعليه السلام و مانند آن است .

6 - در آستارا، سنتى است كه مردم به آن اعتقاد راسخ دارند، مسئله بدين صورت است كه: روز تاسوعا و عاشورا علمى كه در تمام مناطق مرسوم است در دست افراد خاصى مى‏دهند كه آن فرد با حركتهاى مخصوص و حتى گاهى با حمله‏ور شدن به زنان و مردان ترساندن بچه‏ها و به تعبير مردم: علم را جوش مى‏آورند و آن را نسبت‏به امام حسين‏عليه السلام مى‏دهند، مردم دور آن جمع مى‏شوند و مى‏گويند علم فرد را دنبال خود مى‏برد، وقتى علم بعضى از افراد را زخمى مى‏كند به معناى آن است كه آن فرد، انسان بدى است و با ديده‏ى ترديد به علم نگاه كرده است . متاسفانه علم در دست افراد معلوم الحال به جوش مى‏آيد و گاهى افراد متدين و وجيه را زخمى مى‏كند، نظر شما را در اين مورد خواستاريم؟

جواب: عزادارى حضرت خامس آل عباعليه السلام از موجبات مهم تقويت دين است ولى نبايد آن را آلوده به اين گونه كارهاى نادرست كرد كه موجب اذيت و آزار عزاداران و هتك حرمت افراد آبرومند مى‏شود .

7 - در شرايطى كه دشمنان اسلام سعى در منزوى كردن مسلمانان دارند و با حيله‏هايى مى‏خواهند اسلام را خرافى و مسلمانان را بى‏منطق معرفى كنند، انجام برخى اعمال كه در متن دين وجود نداشته و در بعضى مناطق عده‏اى در تظاهر به اسلام و تعظيم شعائر، مرتكب آن مى‏شوند كه احيانا موجبات وهن شيعه و عزادارى را فراهم آورده است، چه حكمى دارد؟

جواب: لازم است در اين شرايط و اوضاع پيروان اهل بيت‏عليهم السلام و عاشقان مكتب حسينى از هر كارى كه موجب وهن اين مراسم مى‏شود بپرهيزند و به جاى آن به سراغ مراسمى بروند كه عظمت اهداف حسينى را بيش از پيش آشكار مى‏سازد و اگر جمعى از بزرگان فقهاى پيشين (قده) در عصر و زمان خود بعضى از اين كارها را به دلايلى اجازه فرموده‏اند، هرگاه در عصر و زمان ما بودند مسلما نظر ديگرى داشتند . خداوند همه‏ى ما را از پيروان مكتب آن بزرگوار و جان نثاران او قرار دهد .

8 - در شهرستان ما مراسم عزادارى تاسوعا و عاشورا و ساير ايام به صورت تعزيه خوانى برگزار مى‏شود، تا شش سال قبل كه فقط در محل ما برگزار نمى‏شد اهالى محل به محلات ديگر جهت ديدن تعزيه مى‏رفتند و در آن محلات با مشكلات زيادى مواجه مى‏شدند لهذا تصميم گرفتيم اين مراسم را در محل خودمان برگزار كنيم نظر شما چيست آيا در اين شرايط تعزيه خوانى جايز است؟

جواب: چنانچه تعزيه خوانى مشتمل بر امر حرامى مانند دروغ يا هتك حرمت امامان بزرگوار و بزرگان ديگر و امثال اينها نباشد و مانع مجالس سخنرانى و نماز نگردد اشكالى ندارد .

9 - آيا استفاده از وسايلى كه به شكل صليب هستند و درماه محرم الحرام در جلوى صف عزادارى حمل مى‏شود جايز است؟

جواب: اين علامتها تداعى صليب را نمى‏كنند ولى عزادارى هر چه ساده‏تر باشد بهتر است .

10 - آيا پول دادن به مرثيه سرايانى كه در لابه‏لاى اشعار و سخنان خود بعضى از مصايب بى‏مدرك يا ضعيف السند را نقل مى‏كنند و يا با غنا مى‏خوانند جايز است و آيا نقل اين گونه مطالب به عزادارى ضربه نمى‏زند؟

جواب: پول را در برابر كارهاى مشروع آنها بدهند و نسبت‏به كارهاى خلاف، نهى از منكر كنند .

متن جوابيه آية‏الله العظمى مكارم شيرازى به سؤالات مختلف مردم درباره‏ى وظايف مسلمانان در ايام عاشورا و
مراسم عزادارى حسينى عليه السلام

بدون شك عزادارى سالار شهيدان از افضل قربات و احياى خون آنان مايه‏ى نجات در دنيا و آخرت است .

افراد ناآگاه و بى‏خبر، حادثه خونين كربلا را مربوط به گذشته مى‏پندارند، و از تكرار سوگوارى‏ها در هر سال دچار تعجب مى‏شوند، در حالى كه آگاهان آن را مربوط به يك جريان مهم و مستمر در سراسر زندگى بشر مى‏دانند، كه در كربلا به اوج خود رسيد، و به عنوان يك الگوى جاودانه در تاريخ ماند . و آن جريان مبارزه با كفر و ظلم و بيدادگرى وترجيح مرگ سرخ توام با آزادگى بر زندگى ذلت‏بار و ننگين است .

آنها مى‏گويند چرا شما براى حادثه‏اى كه مربوط به سيزده قرن پيش است اشك مى‏ريزيد؟ ولى نمى‏دانند كه اشك ما اعلان جنگ ما به ظالمان و بيدادگران و زشت كاران در هر زمان است . قطره‏هاى اشكى كه از روى معرفت نسبت‏به اهداف والاى حسين‏عليه السلام و يارانش جارى مى‏شود گلوله‏هاى آتشينى است‏بر ضد تبهكاران و جنايتكاران تاريخ، و گوهرهاى گرانبهايى است‏براى هديه به مظلومان و ستمديدگان و ملتهاى دربند، و اين است معنى «كل يوم يوم عاشورا و كل ارض ارض كربلا» .

و به همين دليل هميشه طاغوتها و دشمنان اسلام از انجام اين مراسم در هراسند و مى‏خواهند آن را به تعطيل بكشانند .

و درست‏به همين دليل ما مى‏گوييم به هر قيمت كه ممكن شود بايد اين مراسم حفظ گردد، حتى در بعضى از كشورها كه دشمنان اهل بيت قصد خاموش كردن اين چراغ فروزان را داشتند و از ما سؤال كردند گفتيم به هيچ قيمت عقب نشينى نكنيد، ولو بلغ ما بلغ، و هر چند خون خود را در اين راه نثار كنيد .

درست است كه اين مراسم ذاتا مستحب است ولى زنده نگه داشتن آن در مواردى از اوجب واجبات است .

در اينجا لازم مى‏دانم همه‏ى برادران و خواهران ايمانى را به چند نكته توجه دهم:

1 - بايد همه بكوشند با خالصترين نيات در اين مراسم شركت جسته، و قلب و روح خود را در اختيار سالار شهيدان قرار دهند، و به اهداف والاى اين قيام بزرگ تاريخ اسلام و بشريت‏بيانديشند، و گويندگان عزيز و نويسندگان محترم اهداف مهم اين قيام پربار را تشريح كرده، و سوگواران را روز به روز با آن آشناتر سازند تا مصداق كامل «عارفا بحقه‏» حاصل گردد .

2 - برادران و خواهران ايمانى بايد خلوص اين مراسم را از امورى كه مخالف شرع اسلام و دستورهاى پيشوايان بزرگ دين ست‏حفظ كنند و از هر كارى كه بهانه به دست دشمنان مى‏دهد بپرهيزند و نيز از اعمالى مانند قمه زدن و قفل در تن كردن وامثال آن كه رهبر معظم انقلاب در بيانات پربار خود به آن اشاره نمودند اجتناب جويند .

زيرا اين اعمال دست آويزى به دست دشمنان خواهد داد تا كل اين مراسم عظيم و سازنده را زير سؤال برند، قمه را بايد بر سر دشمن كوبيد نه بر سر دوست، قفل را بايد بر دهان دشمن زد، نه بر تن دوست، درست است كه انگيزه اين افراد عشق به امام حسين‏عليه السلام و مكتب اوست ولى بايد توجه داشت كه مقدس بودن انگيزه به تنهايى كافى نيست‏بايد نفس عمل هم مقدس باشد، كيفيت عزادارى يا بايد در نصوص اسلامى وارد شده باشد و يا مشمول عمومات و اطلاقات ادله گردد، و اين گونه كارها مسلما نه منصوص است و نه مصداق عزادارى در عرف عقلا و اهل شرع، به علاوه موانعى نيز از نظر شرع در برابر آن قرار دارد، و به تعبير ديگر نه مقتضى شمول عمومات موجود است و نه مانع مفقود .

درست است كه جمعى از بزرگان فقهاى پيشين قدس الله اسرارهم اجازه بعضى از اين امور را در عصر خود به دلايل خاصى داده‏اند ولى آنها هم اگر در عصر ما و شرايط زمان ما بودند به يقين طور ديگرى فتوى مى‏دادند .

3 - بايد توجه داشت كه هدف اصلى قيام امام حسين‏عليه السلام همان گونه كه در وصيت تاريخى معروف آن حضرت آمده احياى امر به معروف و نهى از منكر بود . بر همه عاشقان مكتبش لازم است اين دو فريضه الهى و قرآنى را زنده كنند و به امام و پيشواى بزرگشان اقتدا نمايند، و از طريق صحيح و حساب شده با منكرات به مبارزه برخيزند، و با گفتار و اعمال خود معروف را زنده كنند .

خداوندا همه‏ى ما را از پيروان راستين مكتب آن بزرگوار قرار ده، و مشمول شفاعتش در دنيا و آخرت بنما . آمين يا رب العالمين . (قم - ناصر مكارم شيرازى 26/3/73 مطابق با ششم محرم الحرام‏1415)

نظر حضرت آية الله صالحى مازندرانى پيرامون قمه‏زنى

باسمه العليم

از منابع فقه چه لبيه و چه لفظيه بالخصوص او بالاطلاق او العموم جواز و اباحه قمه زنى فضلا از رجحان آن در مراسم عزادارى سالار شهيدان امام حسين‏عليه السلام مستفاد نمى‏گردد، بلكه مقتضاى ادله و عناوين ثانويه حرمت و عدم جواز است لذا اجتناب از آن واجب و لازم است .

برادران ايمانى مى‏دانند كه قمه را بايد بر فرق قمه كشان خائن و قداره بندان جانى زد .(قم المقدسة، اسماعيل الصالحى المازندرانى محرم الحرام 1415 - خرداد 1373)

نظر حضرت آية‏الله جوادى آملى پيرامون قمه زنى:

چيزى كه مايه وهن اسلام و پايه هتك حرمت عزادارى است جايز نيست، انتظار مى‏رود از قمه زنى و مانند آن پرهيز شود .(4 محرم الحرام 1415 جوادى آملى)

نظر حضرت آية‏الله نورى همدانى پيرامون عزادارى و قمه‏زنى

از آنجا كه مكتب سالار شهيدان حضرت ابى عبدالله عليه السلام مكتب امر به معروف و نهى از منكر و چشمه‏ى جوشان ارزشهاى اسلامى است و تاريخ خونبار عاشورا هميشه با آفريدن حماسه‏ها و موجها و با به حركت درآوردن احساسات و عواطف الهام بخش كليه‏ى نهضت‏ها و قيامهايى كه عليه ظالمان و جباران روزگار صورت گرفته بوده است و همواره مجاهدين اسلام با قيامهايى عليه ظلم و ستم به جا آوردند - كه نمونه‏ى آن را در زمان خود ديديم - نام حسين بر لب و اشك حسينى در چشم و هواى كربلا و عاشورا در سر داشتند تا موفق شدند كه پيروزى خون بر شمشير را ثابت و بيان بلند حضرت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله «حسين منى و انا من حسين‏» را معنا كنند و ايام محرم و عاشورا هميشه زنده كننده‏ى آن خاطره و به جوش آورنده‏ى خونهايى است كه در دل علاقه‏مندان اين مكتب موج مى‏زند لذا لازم است مخصوصا در جهان كنونى كه دشمنان اسلام از اسلام سيلى خورده و منافع نامشروع خود را از دست رفته مى‏بينند و در فكر انتقام گرفتن از اسلام ناب محمدى هستند مراسم عزادارى كار زينبى بكند يعنى با منطق اسلام توام و از هر گونه حركتى كه اين دين مقدس را بى‏منطق قلمداد نمايد منزه باشد و عزاداران محترم و متعهد به جاى اينكه قمه را بر فرق خود بكوبند در فكر آن باشند قمه را بر سر دشمنان اسلام كه اراضى آنان را اشغال و در فكر تضعيف آنان مى‏باشند و منابع آنان را غارت و بالاخره هر روزى با ترفند جديدى حيات اسلامى آنها را به مخاطره مى‏اندازند بكوبند . خداوند توفيق بيشتر براى پيمودن اين راه به همه‏ى مسلمانان عنايت‏بفرمايد .(7 محرم الحرام 1415 الاحقر حسين نورى همدانى)

نظر حضرت آية‏الله العظمى فاضل لنكرانى درباره قمه‏زنى

با توجه به گرايشى كه نسبت‏به اسلام و تشيع بعد از پيروزى انقلاب اسلامى ايران در اكثر نقاط جهان پيدا شده و ايران اسلامى به عنوان ام القراى جهان اسلام شناخته مى‏شود و اعمال و رفتار ملت ايران به عنوان الگو و بيانگر اسلام مطرح است لازم است در رابطه با مسائل سوگوارى و عزادارى سالار شهيدان حضرت ابى عبدالله الحسين‏عليه السلام به گونه‏اى عمل شود كه موجب گرايش بيشتر و علاقمندى شديدتر به آن حضرت و هدف مقدس وى گردد پيدا است در اين شرايط مسئله قمه زدن نه تنها چنين نقشى ندارد و بلكه به علت عدم قابليت پذيرش و نداشتن هيچ گونه توجيهى نتيجه سوء بر آن مترتب خواهد شد لذا لازم ست‏شيعيان علاقمند به مكتب امام حسين‏عليه السلام از آن خوددارى نمايند و چنانچه در اين مورد نذر وجود داشته باشد نذر واجد شرايط صحت و انعقاد نيست .(محمد فاضل، 4 محرم الحرام، 1415)

نظر حضرت آية‏الله مشكينى در پاسخ به سؤال از قمه زنى

بعد التسليم و التحية امور مذكوره فوق بنفسه در شرع اسلام مورد اشكال و بلكه بعضى از آنها ذاتا محرم است مسلمين بايد از وارد كردن آنها در مراسم تعزيه حضرت حسين‏عليه السلام كه يكى از عبادات است جدا خوددارى نمايند علاوه آن كه عزادارى آن حضرت عمل عبادى سياسى است پس بايد از مخلوط شدن كارهايى كه جنبه سياسى آن را مخدوش ويا به عنوان خرافيت و وهن اسلام مى‏بخشد اجتناب نمود گذشته از اينها اعمال فوق مورد نهى مقام معظم ولايت امر مسلمين قرار گرفته و حكم معظم له واجب الاتباع است‏خداوند بر ملت معتقد و هوشيار و سياست فهم ايران توفيق تبعيت از احكام الهى و عزادارى مورد ضايت‏حضرت بقية‏الهى عنايت فرمايد .(8 محرم الحرام 1415، هجرى قمرى، على مشكينى)

پى‏نوشت

1) اعيان الشيعه، ج 10، ص 363 .