| مجلات >مکتب اسلام>شماره 4 (سال 82) |
دكتر حسين حقانى زنجانى به دنبال بحث از اين مسائل كه انسانها بعد از مردن، مثل ساير موجودات، فانى مىشوند و در عالم مثال و عالم برزخ موجودند و به
زندگى خود، خوب يا بد در باغ فردوس و يا در عذاب، ادامه مىدهند، و پس از اثبات عالم برزخ از ديدگاه قرآن و احاديث، حال اين
مسائل مطرح است كه چگونه انسانهاى موجود در دنيا مىتوانند با ارواح موجود در قالب مثالى در عالم برزخ رابطه برقرار كنند؟
و اين ارتباط، چه نتايج مثبت در وضعيت زندگى انسانهاى موجود در عالم برزخ و عالم مثال، مىتواند داشته باشد؟ . روايتى از «امام صادق» عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «قبور مؤمنين و مؤمنات را زيارت كنيد» زيرا: «انهم يانسون بكم فاذا غبتم عنهم استوحشوا» يعنى: «آنان با شما انس مىگيرند، وقتى كه از آنان دور مىشويد، دستخوش وحشت
مىشوند» . علت اينكه خوب استبه زيارت مؤمنين و مؤمنات برويد و در رابطه با آنها قرار داشته باشيد اين است كه آنان در دنيا با شما انس
داشتند و هنگامى كه شما از آنان دور شديد (و آنان نيز از شما دور شدند) چه بسا حالت وحشت، ارواح آنان را فرا مىگيرد . پس
براى رفع نگرانى و وحشت مردگان، با آنها در تماس باشيد (1) . حال اين سؤال مطرح است كه آيا مردگان درك مىكنند كه چهكسى به زيارت آنها آمد و يا كسانى كه به زيارت آنها آمدهاند چه
حالى دارند؟ و بايد داشته باشند؟ . اين مساله را نيز راوى از «امام موسى كاظم» عليه السلام امام هفتم شيعيان جهان سؤال نمود و پاسخ آن را دريافت كرد، روايت
چنين نقل شده است: «قال: قلت له: المؤمن يعلم بمن يزور قبره قال: نعم و لا يزال مستانسا به مادام عند قبره فاذا قام و انصرف من قبره دخله من
انصرافه عن قبره وحشة» . يعنى: «راوى از امام هفتم شيعيان سؤال كرد: آيا روح مؤمن مرده، علم پيدا مىكند كه چه كسى به زيارت قبر او مىرود؟ فرمود:
آرى، روح مؤمن موجود در عالم برزخ مادامى كه زيارتكننده، كنار قبر او قرار دارد با او انس پيدا مىكند و هنگامى كه از سر قبر
او منصرف شده برگشت، ميت را وحشت فرا مىگيرد (2) » . پس رابطهداشتن انسانهاى موجود در دنيا با مردگان از قبيل فاميل و خويشاوندان و بزرگان دينى و مذهبى و ... مىتواند آثار نيك
و مؤثرى در روحيه مردگان و نيز آمرزش آنها نزد خداوند و در نتيجه آرامش روحى آنان، داشته باشد . حال اين سؤال نيز مطرح است كه راههاى ارتباط انسانهاى دنيائى با مردگان موجود در عالم مثال كدام بوده؟ و رابطهها چگونه
برقرار مىگردد؟ . در اين خصوص روايتى از امام صادق عليه السلام چنين وارد شده است: «عن عبدالله بن سنان قال: قلت لابى عبدالله عليه السلام: كيف التسليم على اهل القبور؟ فقال: نعم: تقول: السلام على اهل الديار
من المسلمين و المؤمنين انتم لنا فرط و نحن ان شاء الله بكم لاحقون» ، و در حديثى ديگر چنين وارد است كه بگويند: «السلام
عليكم من ديار قوم مؤمنين و انا ان شاء الله بكم لاحقون (3) » . يعنى: «راوى اين روايت، عبدالله بن سنان نقل مىكند كه از امام صادق عليه السلام سؤال كردم آيا سلام بر اهل قبور چگونه است؟
فرمود: آرى، [براى ايجاد رابطه بين خود و اهل قبور] چنين مىگوئى: «درود و سلام مىفرستم بر اهل ديار از مسلمين و مؤمنين و
نيز خطاب بر ارواح مردگان كرده، مىگوئى كه: شما از ما دور شدهايد و ما به زودى به شما ملحق خواهيم شد (يعنى ديگر نگران
نباشيد و مشكل دورى ما از شما بالاخره حل خواهد شد) . و در روايت ديگرى نيز چنين وارد شده است كه: «عن جراح مدائنى سالت ابا عبدالله عليه السلام: كيف التسليم على اهل القبور قال: تقول: السلام على اهل الديار من المسلمين و
المؤمنين، رحم الله المستقدمين منا و المستاخرين و انا ان شاء الله بكم لاحقون (4) » . «جراح مدائنى مىگويد: من از امام صادق عليه السلام سؤال كردم كه بر اهل قبور چگونه سلام بدهم؟ يعنى با آنان چگونه رابطه
نزديك برقرار كنم فرمود: «در كنار قبر مؤمنين و مؤمنات، قرار گرفته چنين مىگوئى: درود بر اهل ديار از مسلمين و مؤمنين باد،
خداوند رحمت كند پيشينيان از مردگان و آنهائى را كه بعدا به شما ملحق شدهاند و ما نيز بالاخره به شما ملحق خواهيم شد .
(پس نگران نباشيد و وحشت و ترس از دورى، شما را ناراحت نكند) . حتى اگر در حال زيارت قبور، دستخود را روى قبر بگذارد و سوره «انا انزلناه فى ليلةالقدر» را هفت مرتبه بخواند ايمنى آنان از
عذاب و گرفتاريها، بيشتر خواهد بود . بديهى است كه اين، يكى از نتايج و آثار مفيد و پرارزش زيارت اهل قبور و رابطه با آنها است كه سختى زندگى در عالم مثال را براى
آنها كم كرده، در روح آنان ايمنى و آرامش، ايجاد خواهد كرد . «على بن بلال» از امام رضا عليه السلام روايتى را چنين نقل مىكند
كه فرمود: «من اتى قبر اخيه ثم وضع يده على القبر و قرا سورة: [انا انزلناه فى ليلةالقدر] سبع مرات امن يوم الفزع الاكبر او يوم الفزع (5) » . «از امام رضا عليه السلام نقل فرمود: كسى كه كنار قبر برادر [دينى] خود آمده، دستش را بر روى قبر او نهاده و سوره قدر يعنى
[انا انزلناه فى ليلةالقدر] را هفت مرتبه بخواند از گرفتاريها و سختىهاى روز قيامت كه بايد پاسخگوى اعمال خويش باشد، ايمنى
پيدا مىكند . يعنى خداوند فضل و كرم و رحمتخود را شامل حال مؤمنان مرده مىنمايد و آنها را از عذاب و درد و گرفتارى روز
قيامت نجات مىدهد» . پس زيارت اهل قبور يكى از راههاى عفو گناهان مردگان بوده و براى آنها راه نجاتى از اين طريق پيدا مىشود كه بتوانند گناهان
خود را سبك گردانند و از عذاب و گرفتارى نجات پيدا كنند . پس زيارت اهل قبور، يك مساله اساسى براى ارواح موجود در عالم
مثال بوده، سبكى گناهان را در بردارد . ثمره زيارت اهل قبور از ديدگاه پيشوايان اسلامى، منحصر به مردگان نيست، بلكه دعاى انسانها در كنار قبور مؤمنين و مؤمنات،
مورد پذيرش قرار گرفته، به بركت و احترام مردگان حاجت زندگان را نيز برآورده مىكند . چنانكه محمد بن مسلم از «امام صادق عليه السلام» به آن حضرت نيز از امام على عليه السلام نقل مىكند كه فرمود: «زورو امواتكم فانهم يفرحون بزيارتكم و ليطلب احدكم حاجته عند قبر ابيه و عند قبر امه بما يدعوا لهما (6) » . «مردگان فاميل و عشيره خود را زيارت كنيد زيرا آنان با زيارت شما، شاد مىشوند و علاوه بر اين مناسب است همراه زيارت اهل
قبور (و بخصوص) زيارت پدر و مادر خود، حاجتخود را از خداوند خواسته دعا كنيد» . در روايت ديگرى از امام محمد باقر عليه السلام نقل شده است كه راوى مىگويد: من با آن حضرت بودم كه با هم داخل قبرستان
بقيع شديم در آنجا امام باقر عليه السلام در كنار قبر فردى از شيعه از اهل كوفه ايستاد: و چنين فرمود: «اللهم ارحم غربته و صل وحدته و آنس وحشته و اسكن اليه من رحمتك ما تستغنى بها عن رحمة من سواك و الحقه لمن كان
يتولاه (7) » . «پروردگارا، غربت و تنهائى او را رحم كن و وحشت او را تو، مانوس باش و از رحمتخود، او را آرامش ده بطوريكه از رحمت غير تو
بىنياز گردد، او را به كسى كه دوست دارد، ملحق كن» . از اين روايت و روايات ديگر معلوم مىشود كه در عالم پس از مرگ گرفتاريهاى روحى فراوانى وجود دارد كه ارواح مردگان با آنها،
همساز بوده، مواجه هستند . پىنوشت: 1) فروع كافى، ج3، ص228، تاليف: ابى جعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى رازى، متوفاى سال 328329ه . ق، ناشر: شيخ
محمد آخوندى، سال 317ه . ق . 2) فروعكافى، ج3، ص228، باب زيارةالقبور . 3) فروع كافى، ج3، ص229، باب: زيارةالقبور، ح5 و 7 . 4) همان، ح8 . 5) فروع كافى، ج3، ص229، ح9 . 6) فروع كافى، ج3، ص230، ح10 . 7) فروع كافى، ج3، ص229، ح6 . زيارت اهل قبور از ديدگاه پيشوايان اسلام و آثار آن