| مجلات >مکتب اسلام>شماره 1 (سال 82) |
دكتر حسين حقانى زنجانى از بررسى آيات و روايات معتبر در مساله مربوط به «عالم برزخ» در مقالات گذشته به اين نتيجه رسيديم كه انسانها بعد از مرگ
مثل ساير موجودات مادى فانى نشده، از بين نمىروند و در عالمى به نام «عالم مثال» زندگى مىكنند و «عالم مثال» قالبى است
كه روح انسانها در آن قالب تا روز قيامت زندگى خود را خوب يا بد، در فردوس و يا عذاب و گرفتارى، ادامه مىدهند . اين عالم به
نام «عالم برزخ» يا «قالب مثالى» ناميده مىشود . اين قالب مثالى، جرم ندارد و مادى نبوده، داراى حجم و وزن نيست و عالم خواب، نمونهاى كامل از عالم مثال است و براى تصوير
عالم برزخ، تصوير كيفيتخواب ديدن و جريان و احوال آن كافى است چنانكه از پيامبر گرامى اسلام نقل شده است كه فرمود: «النوم اخ الموت كما تنامون تموتون و كما تستيقضون تبعثون» . «خواب برادر مرگ است، همانطور كه مىخوابيد مىميريد (و به عالم برزخ و عالم مثال وارد مىشويد) و همانطور كه بيدار
مىشويد، برانگيخته مىشويد (و قدم به عالم آخرت و عالم سؤال و جواب و عالم بررسى اعمال گذشته در دنيا يعنى روز قيامت
وارد مىشويد» (1) . در قرآن مجيد در سوره زمر آيه 42 چنين مىفرمايد: «الله يتوفى الانفس حين موتها و التى لم تمت فى منامها ...» . «خداوند نفوس (انسانها) را هنگام مرگ آنها مىگيرد و نيز نفوسى را كه در عالم خواب نمرده است» . از آيه و روايتبالا نتيجه مىگيريم كه اصولا خداوند خواب ديدن را براى انسانها به اين جهت قرار داده است كه بر آنان احتجاج
كند كه ارواح شما نيز بعد از مرگ چنين خواهد بود . روايتى از امام موسى كاظم عليه السلام بر اين امر دلالت دارد و آن روايت چنين است: «انه روى فى الكافى باسناده عن ابى الحسن الكاظم عليه السلام انه قال فى قصة لمنكرى المعاد من الامم الماضية فاحدث الله
فيهم الاحلام و لم يكن قبل ذلك فاتوا نبيهم فاخبروه بما راو و ما انكروا من ذلك فقال: ان الله تعالى اراد ان يحتج عليكم بهذا هكذا
تكون ارواحهم اذا متم و ان بليت ابدانكم تصير الارواح الى عقاب تبعث الابدان» . «ثقةالاسلام مرحوم كلينى در اصول كافى به سند خود روايتى از امام ابوالحسن امام كاظم عليه السلام نقل مىكند كه آن حضرت
در بيان داستان منكرين روز قيامت از امتهاى سابق چنين فرمود: خداوند خوابديدن را در ميان آنها قرار داد در حاليكه آنان در
مقابل گفتار پيامبرشان به او مىگفتند كه در مورد آنچه مىگوئيد كه در آينده بعد از مردن رخ خواهد داد، نمونههائى نشان بده،
در پاسخ آنان فرمود: «خداوند اراده كرده استبر شما از طريق خواب ديدن احتجاج كند بر اينكه ارواح نيز بعد از مردن هم چون خواب ديدن از بدن
خارج مىشوند و باز با اراده خداوند به هنگام برپائى روز رستاخيز به بدنها بر مىگردند تا عقاب الهى را ببينند» . اين سؤال قرنها قبل از ظهور اسلام نيز همواره مطرح بوده است كه ارواح بعد از مرگ به كجا مىروند؟ و چه كيفيتى دارند؟ «مرحوم كلينى» در كتاب «اصول كافى» به سند صحيح از امام هفتم امام موسى كاظم عليه السلام چنين نقل مىكند: «انه قيل له يرون ان ارواح المؤمنين فى حواصل طير خضر حول العرش» يعنى به آن حضرت گفته شد كه گروهى چنين عقيده
دارند كه ارواح بعد از مرگ در چينهدان پرندگان سبز در اطراف عرش الهى جمع مىشوند! و در آن جاى مىگيرند! آيا به نظر شما
اين عقيده صحيح است؟ در پاسخ اين سؤال امام معصوم روايتى از پيامبر گرامى اسلام چنين نقل فرمود: «لا، المؤمن اكرم على الله ان يجعل روحه فى حواصل طير و لكن فى ابدان كابدانهم» (2) . «پيامبر فرمود: نه، مقام مؤمن بالاتر از اين است كه خداوند روح او را در چينهدان پرندگان قرار دهد بلكه در بدنهاى مثالى مثل
بدنهاى دنيائى قرار مىگيرند» . مطابق روايات ديگر وارد شده از ائمه عليهم السلام، زندگى در عالم مثال مثل زندگى در عالم دنيا است و هر كارى كه در اين دنيا
انجام مىدهيم در آن دنيا نيز با بدنهاى مثالى، آنها را انجام خواهيم داد چنانكه در روايتى از امام صادق عليه السلام چنين وارد
شده است: «فاذا قبضه الله صير تلك الروح فى قالب كقالبه فى الدنيا فياكلون و يشربون، اذا قدم عليهم القادم عرفوه بتلك الصورة التى كانت
فى الدنيا و الآخرة» . «هنگامى كه خداوند روح انسان را قبض مىكند، روح او را در قالبى قرار مىدهد مثل قالب دنيائى، پس مىخورند و مىآشامند و
هنگامى كه فرد جديدى از عالم دنيا، نزد آنها برود او را به همان صورت دنيائى مىشناسند (يعنى قالب مثالى آنها به قالب
دنيايىشان شباهتخواهد داشت) . و در دنباله روايت قبلى از امام صادق عليه السلام چنين وارد است: «ان الارواح فى صفة الاجساد فى شجرة الجنة تتعارف و تتسائل فاذا قدمت الروح على الارواح تقول دعوها فانها قد اقبلت من هول
عظيم ثم يسئلونها ما فعل فلان و ما فعل فلان فان قالت لهم تركته حيا ارتجوه و ان قالت لهم قد هلك قالوا قد هوى هوى ...» (3) . يعنى: «ارواح در عالم مثال صفات و ويژگىهاى اجساد را دارند و در كنار درختان بهشتى قرار مىگيرند (گرچه خود اجسام و جرم
آنها را ندارند) و در آنجا همديگر را مىشناسند و از حال هم سؤال مىكنند، هنگامى كه روحى تازه بر ارواح وارد مىشود ارواح به
هم مىگويند او را به حال خود بگذاريد زيرا او تازه از هول و هراس بزرگ و عظيمى (سختى مرگ) خلاصى يافته است . [پس از آرامش روح تازهوارد] از برخى اشخاص اسم مىبرند و از حالات آنها در دنيا مىپرسند، روح تازهوارد (در قالب مثالى) اگر
در جواب آنها بگويد هنوز زنده است، اظهار اميد به ملحقشدن وى به آنها را مىكنند و اگر بگويد هلاك شده و مرده است
مىگويند كه به آرزوى نفس خود رسيده است . از اين روايت و روايات ديگر شبيه به آن به وضوح استفاده مىشود كه انسانها بعد از مردن در قالبى شبيه قالب بدن جسمى زندگى
مىكنند منتها قالب مثالى جرم مادى نداشته، اجزاء و حجم و وزن و ... ندارد . پىنوشت: 1) كلمات مكنونة من اهل الحكمة و المعرفة، مرحوم ملا محسن فيض كاشانى، ص139 - 140 . 2) همان، ص140 - تفسير الميزان، استاد علامه طباطبائى، ج15، ص80 - 81 . 3) همان، ص141 . علم النفس اسلامى (49)
ارواح انسانها بعد از مردن به كجا مىروند و چه حالى دارند؟
سؤال و پاسخ