| مجلات >مکتب اسلام>شماره 10 (سال 81) |
دكتر حسين حقانى عالم برزخ، عالم متوسطى ميان دنيا و آخرت است كه مردگان تا قيامت در آن بسر مىبرند . پس از اثبات وجود روح مجرد و بقاى آن پس از مرگ و تخليه بدن، اين مساله اساسى مطرح مىگردد كه ارواح پس از مرگ و خارج
شدن از قالب اجسام بدنى در كجا زندگى مىكنند؟ آيا عالمى به نام برزخ كه واسطه بين عالم دنيا و عالم آخرت است وجود دارد؟ يعنى ما در سلسله عقايد خود و ملاحظه مراحل
تكاملى انسانها قبل ا ز اين دنياى مادى، نطفه بوديم و قبل از نطفه عناصرى در زمين، و بعد از نطفه به صورت انسانى در آمديم و
در دنيا زندگى مىكنيم آيا بعد از اين دنيا هم به عالم ديگرى وارد مىشويم به نام عالم برزخ يا نه؟ كلمه برزخ در لغتبه معناى فاصله و حائل ميان دو چيز راگويند . مرحوم طريحى (1) در مجمعالبحرين (2) در معناى كلمه برزخ چنين مىنويسد: «البرزخ: الحاجز بين الشيئين» يعنى «برزخ حائل بين دو شىء است» ، سپس روايتى از معصوم عليه السلام چنين نقل مىكند:
«نخاف عليكم هول البرزخ» پس مراد از برزخ در اين روايتبين دنيا و آخرت از هنگام مرگ تا رستاخيز مىباشد پس كسى كه
مىميرد، داخل برزخ مىشود . اين كلمه و واژه در قرآن سه بار و در سه آيه ذكر شده است: در دو آيه كه يكى در سوره فرقان و
ديگرى در سوره «الرحمان» است، واژه برزخ به معناى فاصله و حائل ميان دو دريا كه يكى شور است و ديگرى شيرين و به هم
نمىآميزند، آمده و در آيه سوم كه در سوره «مؤمنون» است، در معناى عالم برزخ يا فاصله ميان مرگ و رستاخيز ذكر شده است . آيه اول: «و هو الذي مرج البحرين هذا عزب فرات و هذا ملح اجاج و جعل بينهما برزخا و حجرا محجورا» (3) . «او خدائى است كه آب دو دريا را بهم آميخت، دو دريايى كه آب يكى از آن دو شيرين و گوارا است و آب ديگرى شور و تلخ، و ميان
اين دو آب فاصله و حائلى قرار داد تا هميشه از هم جدا باشند و به هم نياميزند» . آيه دوم: «. . و بينهما برزخ لا يبغيان ...» (4) . «ميان آن دو دريا فاصلهاى است كه به حدود يكديگر تجاوز نمىكنند و به هم نمىآميزند» . آيه سوم: «لعلى اعمل صالحا فيما تركت كلا انها كلمة هو قائلها و من ورائهم برزخ الى يوم يبعثون» (5) . «گناهكاران گويند تا شايد به تدارك و جبران گذشته كردار نيك انجام دهم و به آن خطاب شود كه هرگز چنين نخواهد شد و
گناهكاران كلمه «ارجعننى» را كه از سر حسرت بر زبان رانند و نتيجهاى نگيرند، كه از عقب آنها عالم برزخ است تا روزى برانگيخته
شوند . غير از اين آيه، آيات ديگرى نيز در قرآن ذكر شده كه از مجموع مطالب آنها استفاده مىشود كه عالم برزخ واسطه بين عالم دنيا و
عالم آخرت است از جمله آنها: «و لا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله امواتا بل احياء عند ربهم يرزقون» (6) . «(اى پيامبر) هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند! بلكه آنان زندهاند و نزد پروردگارشان (در عالم برزخ)
روزى داده مىشوند» . در آيه 171 سوره آل عمران مىفرمايد: «و از نعمتخدا و فضل او (نسبتبه خودشان در عالم برزخ) مسرورند و (مىبينند كه) خداوند پاداش مؤمنان را ضايع نمىكند (نه
پاداش شهيدان و نه پاداش مجاهدان را كه شهيد شدند)» . «يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحيوة الدنيا و فيالآخرة ...» (7) . خداوند كسانى را كه ايمان آوردند، به خاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار مىدارد هم در اين جهان و هم سراى ديگر (در عالم
برزخ و سراى آخرت) . از همه اين آيات استفاده مىشود كه بعد از مرگ، عالم برزخ است تا روزى كه مبعوث شوند و اين برزخ عالم قيامت نيستيعنى
انسان پس از مرگ بلافاصله به روز قيامت منتقل نمىشود . شخصى به امام صادق عليه السلام عرض كرد: چه مىفرماييد در آيه «النار يعرضون عليها غدوا و عشيا ...» (8) . «آتش است كه هر
صبح و شام كه آنان بر آن عرضه مىشوند؟» فرمود: «ديگران چه مىگويند؟» عرض كرد: «مىگويند آن آتش جهنم جاويد (آخرت)
است و گويند كه بين صبح و شام عذابى نباشد» . فرمود: «پس اينها خوشبختاند «كه بخشى از روز را در آسايش بسر مىبرند» .
عرض كرد: «پس چگونه است؟» فرمود: «اين، در دنيا است كه مربوط به عالم برزخ است . و اما جهنم جاويد محتواى اين آيه است: «..
. و يوم تقوم الساعة ادخلوا آل فرعون اشد العذاب» (9) . «روزى كه قيامتبرپا شود (مىفرمايد:) آل فرعون را در سختترين عذابها وارد كنيد» . در احاديث معتبر از پيامبر و ائمه عليهم السلام در توضيح عالم برزخ چنين وارد شده است: «البرزخ هو امر بين امرين و هو الثواب و العقاب بين الدنيا و الآخرة و هو قول الصادق عليه السلام و الله ما اخاف عليكم الا البرزخ» (10)
. «برزخ همان امر بين دو امر ثواب و عقاب بين دنيا و آخرت است و آن قول امام صادق عليه السلام است كه مىفرمايد: «به خدا
سوگند من بر شما (شيعيان) نمىترسم جز از مرحله برزخ بين دنيا و آخرت» . در مورد آيه «و من ورائهم برزخ . .» امام صادق عليه السلام فرمود: «هو القبر و ان لهم فيه لمعيشة ضنكا و الله ان القبر لروضة من
رياض الجنة او حفرة من حفر النار» . «مراد از برزخ همان قبر مىباشد و البته براى كافران هر آينه زندگى سختى در آنجا مىباشد به خدا سوگند كه قبر هر آينه باغى از
باغهاى بهشتى (براى مؤمنين) و ياحفرهاى از حفرههاى آتش جهنم (براى كافران و . .). مىباشد (11) . از اينرو امام صادق عليه السلام خطاب به شيعيان آن زمان مىفرمايد: «والله اتخوف عليكم في البرزخ . قلت ما البرزخ؟ فقال: القبر منذ حين موته الى يوم القيامة» . من بر شما (شيعيان) در عالم برزخ مىترسم، راوى مىگويد: من به امام صادق عليه السلام گفتم كه عالم برزخ كجا است؟ فرمود:
قبر است، زندگى در آن از زمان مرگ تا روز رستاخيز ادامه دارد» . امام صادق عليه السلام به جمعى از شيعيان خود فرمود: به خدا قسم كه تنها خطرى كه من بر شما احساس مىكنم، برزخ است و
چون قيامتشود و كار به دست ما برسد، ما بر كار شما از خودمان اولويت داريم (12) . از اميرالمؤمنين عليه السلام روايتشده است كه فرمود: «ارواح مؤمنان عالم در برزخ به كنار چشمهاى از بهشتبه نام «سلمى»
زندگى مىكنند (13) . «ابوبصير» مىگويد: از امام صادق عليه السلام پرسيدم ارواح مؤمنين پس از مرگ در چه وضعند؟ فرمود: «در برزخ در ميان
غرفههايى از بهشتبسر مىبرند، از خوراك بهشتى مىخورند و از آب آن مىنوشند و منتظر انجاز وعده پروردگار خود هستند» (14) .
پس عالم برزخ حائل بين دو شىء يعنى مابين دنيا و آخرت از هنگام مرگ تا روز بعثت است پس كسى كه مىميرد، داخل برزخ
مىشود كه واسطه و حائل بين دنيا و آخرت است (15) . پىنوشت: 1) متوفاى 1085ه ق . 2) ج2، ص 430 . 3) فرقان: آيه 53 . 4) سوره الرحمان، 20 . 5) مؤمنون، 100 - دائرةالمعارف تشيع، ج3، ص 176، بنياد خيريه فرهنگى شط سال 1371ش . 6) آل عمران، 169 . 7) ابراهيم، 27 . 8) مؤمن، 46 . 9) همان . 10) تفسير نورالثقلين: ج3، ص 553 - تفسير على بن ابراهيم - بحارالانوار، ج6، ص 214 . 11) بحارالانوار: ج6، ص 218 . 12) معارف و معاريف، ج1، ص 378 و 379 تاليف سيد مصطفى دشتى . 13) بحارالانوار: ج6، ص 61 و 82 . 14) بحارالانوار: ج6، ص 61 - 82 . 15) قاموس نهجالبلاغه، تاليف محمد على ترقى، ج 1، ص 137 . روانشناسى اسلامى (48)
عالم برزخ از ديدگاه قرآن و احاديث