نگاهى به مجموعه دايرة‏المعارف

سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله

دكتر حيدر رضا ضابط

گروه تاريخ اسلام

دايرة‏المعارف سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله (Encyclopaedia of Seerah) بين سالهاى 1981 تا 1992م در 8 جلد شامل 6920 صفحه به زبان انگليسى از سوى «بنياد سيره‏» واقع در شهر لندن (انگلستان) به چاپ رسيده است. هدف از تاليف اين دايرة‏المعارف ارائه يك دوره كتاب مرجع در موضوع سيره رسول خداصلى الله عليه وآله بوده است. اولين جلد اين مجموعه در سال 1981 م و هشتمين و آخرين مجلد آن در سال 1992 انتشار يافت.

انتشار اين دايرة‏المعارف به سرپرستى آقاى افضل الرحمن مديرعامل بنياد سيره، لندن صورت گرفته است. روش تدوين اين مجموعه با دايرة‏المعارف‏هاى متعارف تفاوت دارد به اين ترتيب كه در آن مقالاتى درباره سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله از زبانهاى عربى، فارسى و اردو به انگليسى ترجمه گرديده است و آن را مى‏توان دايرة‏المعارف موضوعى سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله ناميد. بنياد سيره را هيات امناى مدارس مسلمانان لندن (The Muslim Schools Trust, London) تاسيس كرده است. اين مؤسسه را اعضاى جماعت اسلامى «شبه قاره هند و پاكستان مقيم انگلستان‏» اداره مى‏كند. جماعت اسلامى به دست مولانا سيد ابوالاعلى مودودى (1979-1903م) تاسيس گرديد و مى‏توان گفت كه جماعت اسلامى همان اخوان‏المسلمين شبه قاره هند و پاكستان مى‏باشد كه در تمامى اصول اعتقادى و عملى از روشهاى اخوان‏المسلمين مصر پيروى مى‏كند.

ديباچه اين اثر را دكتر عبدالله نسيف دبيركل رابطه عالم اسلامى در مكه مكرمه نگاشته است. رابطه عالم اسلامى مكه كه به ترويج وهابى‏گرى در سطح جهان مى‏پردازد به هر مؤسسه و انجمن اسلامى كه افكار ابن‏تيميه و محمدبن عبدالوهاب را تاييد و ترويج نمايند كمك مالى گسترده مى‏نمايد.

جلد اول اين دوره شامل 882 صفحه در سال 1981م براى اولين‏بار انتشار يافته و در سالهاى 1985، 1988 و1993م تجديد چاپ گرديده است. در اين مجلد13 نقشه و نمودار طراحى شده و در آخر نيز فهرست راهنما آمده است. اين مجلد شامل چهار كتاب مستقل با عناوين زير مى‏باشد:

كتاب اول: انسان و پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله.

كتاب دوم: معلم بشر.

كتاب سوم: رهبر بى‏مانند نظامى.

كتاب چهارم: حاكم و سياستمدار.

كتاب اول داراى پنج‏بخش و 192 صفحه دارد. بخش اول در باب زندگى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله بحث مى‏كند و شامل سه فصل است. عنوان بخش دوم «محمدصلى الله عليه وآله انسان كامل‏» است و 21 فصل دارد. بخش سوم در بردارنده دو فصل است. فصل اول: «محمدصلى الله عليه وآله در كودكى‏» و فصل دوم «محمدصلى الله عليه وآله در جوانى‏» عنوان گرفته است. عنوان بخش چهارم «پيغمبر خدا» است و شامل سه فصل مى‏باشد. در بخش پنجم اين كتاب سخنان‏29 تن از دانشمندان معروف غيرمسلمان در پيرامون شخصيت و عظمت پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله بيان شده است.

كتاب دوم شامل چهار بخش مى‏باشد كه در287 صفحه تدوين گرديده است. در اين كتاب درباره تعليمات اخلاقى و اصول آموزش و پرورش، فرهنگ اسلامى و نقش رسول خداصلى الله عليه وآله بر فرهنگ انسانى و رابطه اسلام با علوم بحث‏شده است.

كتاب سوم در 200 صفحه تاليف گرديده است و9 بخش دارد. در اين كتاب پيرامون، اسلام و صلح; استراتژى نظامى; وظايف، و خصوصيات رهبرى; نظام و اصول امنيت; مقابله با يهود; عمليات نظامى; قوانين جنگى در سيره رسول خداصلى الله عليه وآله بحث‏شده است.

كتاب چهارم در179 صفحه تدوين شده و دربردارنده 22 فصل است. مقدمه كتاب چهارم در موضوع فلسفه سياست، اصول سياست و سياست عملى بحث‏شده است و عناوين فصلهاى اين كتاب عبارتند از: قانون اساسى اسلام; نظريه نظام اسلامى; انديشه استقلال; مقصد حكومت اسلامى; خصوصيات حكومت اسلامى; حكومت اسلامى و تصور جانشينى; تصور شورايى; اقتدار قواى مقننه; اجراييه و قضاييه; حكومت اسلامى و نظام نوين جمهورى; نقش و مقام رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله در تبيين حقوق بنيادى انسان; كارهاى قضايى و حقوقى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله در مدينه; قانون و نظم; نظام حكومتى; سياست جنگى و تنظيم جنگ; اسراى جنگى و عفو عمومى; پيمانها; روابط بين‏الملل و سياست‏خارجه; ديپلماسى سياسى; نامه‏هاى پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله; اعزام هياتهاى نمايندگى; و حضرت محمدصلى الله عليه وآله سياستمدار بى‏مانند.

در فهرست منابع جلد اول بعد از پايان كتاب چهارم ترجمه‏هاى كتابهايى در موضوع سيره و تاريخ اسلام به انگليسى; و نيز كتابهاى انگليسى و اردو در پيرامون سيره و تاريخ اسلام كه تمامى آنها فقط از جانب دانشمندان سنى و مستشرقان غربى تاليف شده آمده است. بنابراين دايرة‏المعارف سيره كاملا زير تاثير افكار مولانا ابوالاعلى مودودى بنيانگذار جماعت اسلامى شبه قاره هند و پاكستان قرار دارد و ناشر كوشش كرده است كه اعتقادات و مواضع آنها را در تمامى مسائل مخصوصا در مسائل سياسى و اجتماعى در اين اثر بيان كند.

جلد دوم دايرة‏المعارف به سال 1982 م در لندن منتشر شد و در سال‏1986 م تجديد چاپ گرديد. اين جلد در 940 صفحه عرضه شده و حاوى يك قطعه عكس رنگى از مسجد نبوى، دو نمودار و دو نقشه است. جلد دوم از شش كتاب مستقل با عناوين شوهر; پدر; بازرگان; قانونگذار; قاضى و انسان كامل تشكيل گرديده و69 فصل دارد.

كتاب اول با عنوان «حضرت محمدصلى الله عليه وآله به عنوان شوهر» داراى‏16 فصل است و در227 صفحه تاليف گرديده است. در اين كتاب پيرامون مقام زن; حقوق زنان; زن و مساوات; طلاق و مهريه; نقش جنسيت و ازدواج; فلسفه و حكمت ازدواج; تحفظ اخلاص; حجاب و طهارت در روابط; نظام تعدد زوجات; روابط ازدواجى; زندگانى و خصوصيات زنان رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; ازدواجهاى متعدد رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; و پيغمبر شوهر نمونه بحث‏شده است.

عنوان كتاب دوم «حضرت محمدصلى الله عليه وآله به عنوان پدر» است، چهار فصل و 61 صفحه دارد. و در آن درباره آموزش كودكان; پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله همراه كودكان; اصول تبليغ و آموزش رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; و زندگى خانوادگى آن حضرت بحث مى‏شود.

كتاب سوم با عنوان «محمدصلى الله عليه وآله به عنوان بازرگان‏» شامل‏27 فصل است و در337 صفحه تاليف گرديده است. در اين كتاب مطالبى درباره‏تجارت پيغمبر اكرم‏صلى الله عليه وآله; اصول تجارت; راه‏حل مسائل اقتصادى; نظام اقتصادى اسلام و مشخصات ممتاز آن; عدالت اجتماعى در اسلام; مصرف; توليد; عوامل توليد; كار و كارگر; سرمايه; سازمانهاى تجارى و اقتصادى در اسلام; مبادله ثروت; توزيع ثروت; اجاره زمين; مساله اجرت; مساله منافع; ربا و جامعه بدون ربا; به تفصيل بحث گرديده است.

كتاب چهارم با عنوان «محمدصلى الله عليه وآله به عنوان قانونگذار» شامل 10 فصل است و در 132 صفحه تدوين گرديده است. موضوعهاى مورد بحث اين كتاب عبارتند از: موقعيت قانونى سنت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; موقعيت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله به عنوان قانونگذار; اصول قوانين اسلام; قوانين ارث; قوانين مدنى; ربا و معاملات حرام; معاملات مشروع; قوانين كيفرى; قوانين اخلاقى و قوانين بين‏المللى.

كتاب پنجم «حضرت محمدصلى الله عليه وآله به عنوان قاضى‏» عنوان گرفته و شامل 5 فصل است و 54 صفحه است. موضوع‏هاى اين كتاب عبارتند از: قانون ارث; معاملات; قوانين كيفرى; و جرايم تعزيرى.

عنوان كتاب ششم «حضرت محمدصلى الله عليه وآله، انسان كامل‏» است كه در 114 صفحه تاليف گرديده است. موضوعهاى مورد بحث در اين كتاب عبارتند از: محمدصلى الله عليه وآله انسان كامل و نمونه; جامعيت اخلاق رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; نظر اجمالى در روش زندگى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; كيفيت زندگى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله به عنوان همسايه خوب; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله دوست همه; پيام; اخلاق و رفتار رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله.

منابع جلد دوم عبارتند از: الاستيعاب فى معرفة الاصحاب، ابن عبدالبر; اسدالغابه، على‏بن محمدبن عبدالكريم جزرى; تاريخ كامل ابن‏اثير; تاريخ طبرى; الدر المنثور، جلال‏الدين سيوطى; سنن ابوداود; سنن نسائى; سيره ابن هشام; صحيح بخارى; صحيح مسلم; طبقات ابن سعد; فتوح البلدان بلاذرى; فتح البارى احمدبن على بن حجر; فهرست ابن‏نديم; معجم‏البلدان ياقوت حموى; مفاتيح الغيب فخر رازى; مقدمه ابن خلدون. همچنين از كتابهايى درباره سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله به قلم علما و دانشمندان سنى شبه قاره هند و پاكستان مانند مولانا سيد ابوالاعلى مودودى، مولانا شبلى نعمانى، مولانا سليمان ندوى، عبدالحميد صديقى، مولانا عبدالحق محدث دهلوى، مولانا عبدالرؤوف داناپورى، مولانا سيد ابوالحسن على ندوى، مولانا ابوالكلام آزاد، حافظ غلام سرور، دكتر محمد حميدالله، كرامت على دهلوى، مفتى محمد شفى، مولانا سعيد انصارى، قاضى سليمان سلمان منصورپورى و سيد احمدخان در اين كتاب استفاده شده است.

جلد سوم دايرة‏المعارف سيره رسول اكرم با عنوان «تكامل علم‏» در سال 1984 ميلادى در 904 صفحه چاپ و منتشر گرديده است و شامل‏47 فصل، 14 ضميمه، 14 نقشه و 131 عكس رنگى و غيررنگى مى‏باشد. اين مجلد شامل هفت كتاب مستقل به قرار زير مى‏باشد:

كتاب اول: پيغمبران الهى و وظايف عمومى آنها.

كتاب دوم: تكامل علم.

كتاب سوم: شريعت و دين در تاريخ.

كتاب چهارم: خدمات حضرت محمدصلى الله عليه وآله به علم.

كتاب پنجم: نقش اسلام بر فرهنگ اروپا.

كتاب ششم: انسانيت اعلى

كتاب هفتم: غلبه اسلام بر ساير اديان.

در مقدمه‏66 صفحه‏اى اين مجلد پيرامون رابطه اسلام با علوم توضيح داده شده است.

كتاب اول اين جلد در 90 صفحه تدوين شده و شامل‏7 فصل مى‏باشد. عناوين فصلهاى اين كتاب عبارتند از: وظايف شريعت; نظرات قرآن مجيد درباره خلقت آدم; جانشينى پيامبران; حضرت ابراهيم‏عليه‏السلام; حضرت لوط; حضرت شعيب; حضرت موسى‏عليه‏السلام و فرعون; حضرت عيسى‏عليه‏السلام و بنى‏اسرائيل.

كتاب دوم شامل 8 فصل است و در66 صفحه تاليف شده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به قرار زير است: تكامل علوم; قابليت انسان در استفاده نمودن از محيط زيست; حضرت نوح - علم و محيط زيست; حضرت هود و قوم ايشان; حضرت صالح و قوم ثمود; حضرت ابراهيم و تاثير تعليمات توحيدى آن حضرت در فرهنگ انسانى; قوم فرعون; و ميراث حضرت ابراهيم‏عليه‏السلام.

كتاب سوم‏9 فصل دارد و در86 صفحه تاليف گرديده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: شريعت و دين در زمان رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; دين در دوران خلفاى راشدين; تاثير انقلاب اسلامى پيامبرصلى الله عليه وآله در اعمال صحابه و تابعين; دين بعد از خلافت چهارگانه; استقرار عدالت; تابعين و تبع تابعين; اكثريت مطلق امت و عدالت; علم و محيط زيست; و بررسى ميراث اسلامى براى بشر.

كتاب چهارم از اين مجلد شامل‏3 فصل است و در 98 صفحه تاليف شده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: روش و رفتار حضرت محمدصلى الله عليه وآله با علوم; روش علمى; انسانيت رهين منت‏حضرت محمدصلى الله عليه وآله; خدمات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله به اروپا; ادراك فوق محسوسات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله.

كتاب پنجم‏3 فصل دارد و در89 صفحه تاليف گرديده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: نقش و تاثير اسلام در مؤسسات اجتماعى اروپا; نقش اسلام در توسعه علوم كاربردى در اروپا; انتقال علوم اسلامى به اروپا.

كتاب ششم «انسانيت اعلى‏» شامل 11 فصل است و در 171 صفحه تاليف شده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: انسانيت‏بلند; مساوات حقوق; حقوق بشر بنيادى; عدالت و مساوات; مهربانى و نيكى به تمامى مخلوقات خدا; اصول و وظايف شخصى; سعه نظر دينى; پايان بخشيدن به فاصله طبقات اجتماعى; خاتمه دادن به نظام ملوك‏الطوايفى; بديهاى نظام سرمايه‏دارى; روش اسلام با بردگان.

كتاب هفتم شامل‏6 فصل است و در109 صفحه تدوين گرديده است. فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: جامعيت تعليمات محمدصلى الله عليه وآله; غلبه اسلام‏صلى الله عليه وآله حقوق زن در طلاق و ازدواج; قوانين ارث; اصلاحات اجتماعى; آزادى بشر.

چنان كه گفته شد جلد سوم 14 ضميمه دارد كه در87 صفحه، در زمينه تكامل علم تاليف شده است. در اين جلد از كتابهاى نوشته شده توسط مستشرقان و اسلام‏شناسان اروپايى درباره تاريخ، فرهنگ و تمدن اسلامى استفاده شده است.

جلد چهارم به سال‏1986 م در لندن به چاپ رسيد و در سال 1990 مجددا تجديد چاپ شد. اين جلد873 صفحه و47 فصل دارد. نويسندگان مقالات اين جلد مولانا ابوالكلام آزاد،قطب، شاه ولى‏الله دهلوى، مولانا سيد ابوالاعلى مودودى، مولانا ابوالحميد صديقى، مولاناابوالحسن على ندوى، مفتى محمد شفى و افضل الرحمن مى‏باشند.

عنوان جلد چهارم «انگيزه نو و قدرتمند رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله‏» است كه شامل هفت كتاب با عناوين زير مى‏باشد:

كتاب اول: مقدمه.

كتاب دوم: انگيزه نو و تداوم انقلاب.

كتاب سوم: ابعاد جديد دين.

كتاب چهارم: بهره عملى از تعليمات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله.

كتاب پنجم: قرآن و جهان مادى.

كتاب ششم: اجتهاد در اسلام.

كتاب هفتم: ختم نبوت.

كتاب اول شامل مقدمه در 48 صفحه تاليف گرديده است و در باب روشهاى جديد براى مطالعه سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله بحث مى‏كند.

كتاب دوم در 48 صفحه تدوين شده و 4 فصل دارد. اين كتاب درباره انگيزه‏هاى جديدى كه رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله به وجود آورد و پيرامون تداوم انقلاب اسلامى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله و روابط اجتماعى، نظام نوين و اصول مساوات بحث مى‏كند.

كتاب سوم در29 صفحه تنها يك فصل دارد.

كتاب چهارم شامل 5 فصل و67 صفحه مى‏باشد. عناوين فصلهاى اين كتاب عبارتند از: معنى جديد فضايل; دلالت عملى توحيد; روش عملى تعليمات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; و احياى اسلام.

كتاب پنجم 20 فصل دارد و در 211 صفحه تاليف گرديده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: قرآن و علوم; اسلام و نظام كائنات; علت غايى; روابط بين خدا و انسان; اهميت توحيد و صفات الهى; صفات الهى و كائنات; رحمت; عقايد قرآن; هدايت الهى; روش قرآن; خصوصيات جامعه اسلامى; قانون جهانى; تمدن واقعى اسلام; نظريه اسلام و فرهنگ; مليت مسلمان و اعتقادات; تغييرات بنيادى; برترى ايمان.

كتاب ششم شامل‏3 فصل مى‏باشد و در 30 صفحه تاليف گرديده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: اهميت اجتهاد در اسلام; نگاه به گذشته اجتهاد; نظرات شاه ولى‏الله دهلوى درباره اجتهاد.

كتاب هفتم در 14 فصل و413 صفحه تاليف گرديده است. عناوين فصلهاى اين كتاب به شرح زير است: نبوت; اهميت نبوت; پيام تمامى انبيا يكى است; ختم نبوت; ضرورت نبوت براى بشر و تمدن انسانى; خصوصيات برجسته انبيا; راهنما و رهبر بشر; اراده الهى و سرمايه مادى; عظمت و رفعت نبوت حضرت محمدصلى الله عليه وآله; موفقيت‏حضرت محمدصلى الله عليه وآله; حضرت محمدصلى الله عليه وآله خاتم النبيين; نظريه ختم نبوت در قرآن; نظريه ختم نبوت در احاديث; نظريه ختم نبوت در سخنان صحابه رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; اجماع محدثين، مفسرين، فقها، متكلمين، و صوفيان درباره ختم نبوت حضرت محمدصلى الله عليه وآله را اثبات مى‏كند.

جلد پنجم دايرة‏المعارف مورد بحث «نقش زن مسلمان در جامعه‏» عنوان گرفته و در 864 صفحه تاليف گرديده است و شامل 30 فصل و6 ضميمه مى‏باشد. اين مجلد اولين بار در سال‏1987 م منتشر گرديد و چاپ دوم آن در سال‏1993 انتشار يافت.

مقدمه اين جلد از انواع ازدواج در اقوام و ملل، و سه نوع شيوه افراطى راجع به ازدواج در جوامع عربى بحث مى‏كند. عناوين فصلهاى اين جلد به شرح زير است: فلسفه ازدواج; نظريه اخلاق در غرب; زن در مكاتب جديد; زمينه طبيعى فعاليتهاى زن; نقش زن در جامعه; نظم طبيعى; زن در قرآن و سنت; حجاب; نقش زن مسلمان در جامعه; طلاق; شغل و حرفه زنان; مساله رهبرى در خانواده; انعكاس مطالعات درباره مساله رهبرى در خانواده; نقش زن در گذشته; منزلت و نقش زن; رفتار با زنان.

عناوين ضميمه اين جلد عبارتند از: «رسول اكرم و اصحاب زن‏» (در اين فصل شرح حال 62 تن از اصحاب زن رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله بيان شده است). زن مسلمان و نابودى زندگى خانوادگى در غرب; زن در قرآن، خواستگارى و ازدواج; زن در حديث; نظريه اساسى نظام اجتماعى اسلام.

بيشترين مقالات اين جلد را مولانا سيد ابوالاعلى مودودى، افضل الرحمن، محمد ظهيرالدين ندوى، دكتر ترابى، محمد قطب، مريم جميله و يوسف قرادوى نگاشته‏اند. در اين جلد مقالاتى نيز از شهيد مرتضى مطهرى، شهيد دكتر باهنر و استاد محمدتقى مصباح يزدى پيرامون مقام و منزلت زن در اسلام به چاپ رسيده است.

جلد ششم دايرة‏المعارف كه درباره چهار موضوع «آزادى‏»، «مساوات‏»، «علم‏» و «تفكر» بحث مى‏نمايد شامل 30 فصل و6 ضميمه مى‏باشد و در 868 صفحه تاليف گرديده است. اين مجلد در سال 1988م در لندن چاپ شده است. تمامى فصلهاى اين جلد توسط آقاى افضل الرحمن، مدير دايرة‏المعارف سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله تاليف گرديده است. عناوين فصلهاى اين جلد به شرح زير است: اهميت‏خلقت انسان; نظريه آزادى در نظام خلقت; هدف و حدود آزادى; اعتقاد به آزادى در نظريه و عمل; وظايف شخصى و آزادى; آزمايش انسان و آزادى او; رشد اختيار در مسلمانان صدر اسلام; انتقال اعتقاد به اختيار به غرب; آزادى و مساوات در قرآن; هدايت الهى و آزادى; اساس حكومت اوليه بر روابط اجتماعى; توسعه فرهنگى انسان; وضعيت مردم قبل از ظهور اسلام; مساوات; كرامت انسانى; پيشينه كرامت انسانى در سنت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله و روش خلفاى راشدين; فرد و جامعه; اصول مساوات در اسلام و تاثير آن در غرب; اساس اعتقادى حكومت نمايندگان; «اراده عمومى و اجماع‏»; «شورا; اجتهاد»; بنياد ايمان يقين است نه جبر; عقل يا عقل‏گرايى; رشد عقل در تاريخ اسلام; عقل‏گرايى و نقش فلاسفه مسلمان; رشد همه‏جانبه عقل‏گرايى; تاثير عقل‏گرايى اسلام بر غرب; علم; علم و رشد متعادل جامعه; فلسفه اسلامى; و نظريه امام غزالى درباره علم. و اما عناوين ضميمه اين جلد بدين شرح است: توحيد و آزادى; اعتقاد به معاد و آزادى; رسول خدا و آزادى; پيمان ميثاق اسلامى; نظريه دانشمندان غربى درباره آزادى; و اوضاع مردم قبل از ظهور اسلام.

جلد هفت دايرة‏المعارف سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله و با عنوان «شكل و روح اسلام‏» در 791 صفحه تاليف شده و شامل دو كتاب است. كتاب اول شامل 15 فصل و 4 ضميمه است و كتاب دوم مشتمل بر 18 فصل مى‏باشد. اين مجلد در سال‏1989م در لندن چاپ شده است. تمامى فصلها و ضميمه كتاب اول اين جلد را آقاى افضل الرحمن، مدير دايرة‏المعارف تاليف كرده است و فصلهاى كتاب دوم را دانشمندان مختلف تاليف نموده‏اند.

عناوين كتاب اول به شرح زير است: خدمات بى‏مانند رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; اقسام عبادت; انواع رفتار اجتماعى; تقوا; ميزان در زندگى; عبادت همراه تمامى كارهاى عملى; اهميت واقعى كارهاى عملى; نظر قرآن درباره كارهاى عملى; صفات مؤمن واقعى; استقرار عدالت; اعتقادات و عمل; دين و شريعت. و اما عناوين ضميمه در كتاب اول:

ضميمه اول: ديديگاه مولانا ابوالاعلى مودودى درباره شكل و روح عبادت در اسلام.

ضميمه دوم: مولانا سيد ابوالحسن ندوى و دين خداوند.

ضميمه سوم: مولانا ابوالكلام آزاد و عبادت.

ضميمه چهارم: مولانا سيد سليمان ندوى و عبادت.

كتاب اول جلد هفتم شامل 15 فصل و 4 ضميمه مى‏باشد و در 400 صفحه تاليف گرديده است.

كتاب دوم شامل 18 مقاله است‏با عناوين زير:

1 - دوران ايده‏آلى; مؤلف مولانا سيد ابوالاعلى مودودى.

2 - اهميت واقعى اسلام; مؤلف مولانا سيد ابوالاعلى مودودى.

3 - نظريه اسلام درباره حيات; مؤلف مولانا سيد ابوالاعلى مودودى.

4 - اسلام به بشر چه هديه نموده است؟ مؤلف پروفسور محمدطاهر القادرى.

5 - هديه اسلام به بشر، مؤلف عبدالحميد صديقى.

6 - اسلام نظام زندگى; مؤلف سيد قطب.

7 - توحيد: نظريه و مراحل عمل; مؤلف محمد نجات‏الله صديقى.

8 - نظريه اسلام درباره عبادت; مؤلف مصطفى احمد زرقا.

9 - اعتقادات و زندگى; مؤلف سيد قطب.

10 - اسلام و بحران در جهان معاصر; مؤلف محمد قطب.

11 - اسلام و تمدن جديد; مؤلف محمد قطب.

12 - روح اسلام; مؤلف محمد اسد.

13 - اسلام و انسانيت; مؤلف حموده عبدالنبى.

14 - مبدا قواى محركه اسلام; مؤلف فصل الرحمان.

15 - خدمات ويژه اسلام به فرهنگ جهان; مؤلف اسماعيل رجعى الفاروقى.

16 - مفاد قرآن مجيد; مؤلف محمد ابوسعود.

17 - انحطاط، انحراف و احيا و تجديد حيات در اسلام معاصر; مؤلف سيد حسين نصر.

18 - اسلام صلح با خودى و بقيه مردم; مؤلف سيد عبدالطيف.

عنوان جلد هشتم سيره رسول‏اكرم «محمدصلى الله عليه وآله، انسان با كردار والامقام، رفتار دلپذير و آداب جذاب‏» مى‏باشد. اين جلد در 838 صفحه تاليف شده و 18 فصل دارد. اين مجلد نخستين بار به سال 1992 م چاپ شده و در سال 1994 تجديد چاپ گرديده است. در اين جلد پيرامون ابعاد گوناگون شخصيت عظيم و بلندمرتبه حضرت ختمى مرتبت‏صلى الله عليه وآله مطالبى بيان گرديده است.

عناوين فصلهاى اين جلد: كردار والامقام و بى‏مانند پيامبرصلى الله عليه وآله; مؤدب‏ترين انسان، پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله به فرهنگ انسانى زيبايى و بزرگى بخشيد; پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله حامى و مشوق نظافت; مجمع القوانين ابراى رفتار; رفتار دلپذير و آداب جذاب پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله; پيامبر محبت و دوستى; مرد صلح و دوستى; رفتار پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله با كارگران، كودكان، همسايگان، بردگان، بيماران، زنان، خويشاوندان، و حيوانات; نمونه‏هاى عملى پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله درباره صبر و استقامت، قناعت، سعه صدر و شكيبايى; پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله داناترين و عالم‏ترين شخص جهان; شهامت و شجاعت و منطق رسول‏اكرم‏صلى الله عليه وآله قهرمان برابرى و مساوات; راه طبيعى در مسائل جنسى; تسليم در برابر رضايت الهى; انسان براى صلح; عملى‏ترين انسان، افعالى كه تحريم شده است; وكالت از وظايف شخصى; اسوه حسنه رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله همكارى جهانى را تعليم دادند: رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله و وفا به عهد و پيمانها; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله همه مسؤوليتها را اجرا مى‏كرد; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله در تمام امور به خدا توكل مى‏نمود; دوران رسالت پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله كاملا در تاريخ ثبت‏شده است; هدف اصلى رسالت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; اساس پيام رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; معنى جديد تقوا در نظم اجتماعى; روش آموزش و تربيت از جانب رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; روش رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله درباره تربيت انسانها; اخلاق قرآنى در عمل; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله: با انضباطترين انسان; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله با مدارا و آسانگير بود; مخالفت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله با نژادپرستى; شخصيت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله پيش از رسالت; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله و محيط زيست; رحمانيت‏خداوند متعال; تعليمات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله درباره عهدنامه الهى; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله بنيانگذار يك انقلاب عظيم; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله اخلاق قرآنى را عملى نمودند; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله معلم بزرگ اخلاق; تعليمات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله درباره شادى خوشحالى; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله آخرين اميد بشر; اميد براى انسانيت; دستورالعمل رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله پيرامون صلح و قناعت; انسانيت; چرا انسان احتياج به راه و رسم زندگى دارد; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله بنيانگذار جامعه بين‏الملل; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله نيكوكارترين انسان در ميان بشر; اصلاحات پنج‏گانه رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله مبلغ بزرگ; نظرات خاورشناسان درباره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله; بررسى دانشمندان غرب از اسلام و رسول اكرم. صلى الله عليه وآله‏رسول خداعليهماالسلام به عنوان برجسته‏ترين شخصيت اسلام نقش تاريخى ويژه‏اى در اذهان مسلمانان دارد. نگرش مسلمانان نسبت‏به رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله به عنوان «اسوه‏» مستلزم بررسى دقيق و موشكافانه از زندگى آن حضرت بوده است. لذاست كه مسلمانان اكنون جزيى‏ترين گزارشها مربوط به شخصيت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله را در دست دارند.

محمدبن اسحاق (151 يا 150 م) نويسنده اولين سيره نسبتا جامع است. تخصص محمد بن عمر واقدى (207 م) از مورخان قرن دوم در مغازى و فتوحات است. آنچه از او برجاى مانده «مغازى‏» اوست كه نشانه تتبع بسيار در روايات مغازى است كه بسيار گسترده‏تر از مطالبى است كه ابن اسحاق آورده است. علاوه بر آن، هسته اصلى كتاب «طبقات الكبرى‏» از ابن‏سعد نيز از آن واقدى است. احمدبن يحيى بن جابر بلاذرى از بزرگترين مورخان و نسب‏شناسان قرن سوم است. دو كتاب با ارزش از وى برجاى مانده است، «فتوح البلدان‏» كه درباره سير فتوحات در قرون اوليه اسلام مى‏باشد و ديگرى «انساب الاشراف‏» كه تاريخ دوران اسلامى را در قالب نسب‏شناسى آورده است و يك جلد آن درباره تاريخ رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله است.

انگيزه نگارش كتاب سيره ابن اسحاق و مغازى واقدى، ارائه تصويرى تاريخى از رخدادهاى صدر اسلام بر محور شخصيت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله مى‏باشد. كتابى با عنوان «دلائل النبوه‏» از ابونعيم اصفهانى (درگذشته 430 ه. ق) و نيز از ابوبكر بيهقى (درگذشته 458 ه . ق) و كتابى تحت عنوان «تثبيت دلائل النبوه‏» از قاضى عبدالجبار (درگذشته 415 ه. ق) درباره معجزات و دلائل نبوت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله مى‏باشد.

كتاب «الشفاء بتعريف حقوق المصطفى‏صلى الله عليه وآله‏» از قاضى عياض بن موسى اندلسى و كتاب «الخصائص الكبرى‏» از جلال‏الدين سيوطى درباره جنبه‏هاى اخلاقى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله و شخصيت آن حضرت و خصايص وجودى ايشان بحث مى‏كند. ابن عبدالبر كتاب «الدرر» را در سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله نگاشته; ابن عساكر جلد نخست «تاريخ دمشق‏»، را به سيره اختصاص داده; جلد اول تاريخ الخميس نيز در سيره پيامبر است. همين‏طور دو مجلد نخست از تاريخ الاسلام ذهبى; جلد نخست «امتاع الاسماع‏» از مقريزى; اخبار سيره، سبل الهدى و الرشاد كه از آن به عنوان «السيرة الشاميه‏» نيز ياد مى‏شود در هشت جلد و «زادالمعاد» ابن‏القيم الجوزيه تا جلد سوم (از چاپ جديد) و سيره ابومحمد ابن هشام درباره سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله است.

در كارهاى جديد سيره‏نگارى، كتابهايى با عنوان «فقه السيره‏» نوشته شده; يكى از محمد غزالى و ديگر از رمضان البوطى; و كتابى در فارسى به عنوان «انقلاب تكاملى اسلام‏» از استاد جلال‏الدين فارسى كه سيرى فكرى و انقلابى را در سيره جستجو كرده و از بهترين آثارى است كه در سالهاى اخير درباره سيره رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله نوشته شده است. اثر ديگرى متعلق به استادجعفر مرتضى عاملى تحت عنوان «الصحيح من سيرة النبى الاعظم‏صلى الله عليه وآله و اثر ديگر نيز به آيت‏الله جعفر سبحانى تعلق دارد و عنوان آن «فروغ ابديت‏» است. ليكن تمامى خاورشناسان و اسلام‏شناسان غربى درباره حيات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله تهمتهاى دروغين را تا به حال وارد كرده‏اند. در بين آنها فقط تامس كارلايل (Thomas Carlyle) از پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله تجليل كرده است.

در پايان پيشنهاد مى‏شود سيره عملى رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله كه از جانب گروه تاريخ اسلام بنياد پژوهشهاى اسلامى در دست تاليف است‏به زبانهاى انگليسى و فرانسه ترجمه شود تا حيات رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله كه بهترين اسوه و الگو براى مسلمانان جهان است‏به غرب بهتر معرفى شود.