فرضيه‏هاى رستاخيز

دكتر محمدرضا صائبى‏پور

براى ما آدميان، صحنه بسيار تكان‏دهنده‏اى است، وقتى جسم سرد «انسان‏» عزيزى كه روزها و سالهاى بسيار از حرارت و شور و معنى آكنده بوده، در برابر ديدگان بازماندگانى بيقرار، با تمام شخصيت، دانش، تجارب، و همه خاطره‏هايش به خاك و سنگ و مورچگان قبرستان سپرده مى‏شود.

در آن لحظات معمولا به فكر فرو مى‏رويم. ما باور داريم كه او روزى زنده خواهد شد. باورى كه مايه دلدارى و تسكين داغداران و البته همه ماست، زيرا بدون شك ما نيز روزى خواهيم مرد.

هم اكنون ما در عصرى زندگى مى‏كنيم كه نظريه تكامل و فرضيه‏هاى پيدايش حيات، مبتنى بر پژوهشهاى روزافزون خيل عظيم محققان و دانشمندان، در كتب علمى و درسى‏مان، ارائه مى‏شوند و جوانان فطرتا پاك و حقيقت‏جوى ما كه اخبار جستجوى حيات در ديگر سيارات را پيوسته مى‏شنوند، طبعا گاهى همانند حضرت ابراهيم‏عليه‏السلام از خدايشان مى‏خواهند، به آنان نشان دهد «چگونه آيا دوباره زنده خواهند شد؟»براستى بعد از آن كه رخت از اين جهان بربستيم، چگونه زنده خواهيم شد؟ آيا تصورى از چگونگى اين امر غريب و شگفت‏انگيز داريم؟

معاد از اصول تمام اديان الهى، نقطه عطف افكار فلسفى بشر و معنابخش زندگى دردآلود آدمى است. ميزان و شدت اعتقاد، به معاد رقم‏زننده سرنوشت ما در تصميم‏گيرى‏هاى حساس و خطيرى است كه در مسير زندگى، از سالهاى بلوغ و جوانى تا آخرين لحظات عمر، به عمل مى‏آوريم. از ديگر سو، هر چه تصور قانع كننده‏ترى از چگونگى زنده شدن مجدد خود داشته باشيم، طبعا اطمينان قلبى بيشترى پيدا خواهيم كرد. حضرت ابراهيم‏عليه‏السلام پيامبر اولوالعزم خداوند، عطش خويش را در كسب اطلاع از چگونگى رستخيز آدميان، با پرسيدن بى‏واسطه از خداوند، فرو نشاند. تصور، ابزار تفكر آدمى است. در ترجمه‏هاى قرآن گاه مى‏خوانيم كه مردگانى كه استخوانهايشان نيز متلاشى شده به طريقى دوباره جان خواهند گرفت و از درون قبرهاى خود بيرون خواهند آمد. تنها تصورى كه به صورت يك نمايش كارتونى در زمينه چگونگى معاد ارائه مى‏گردد بازگشت ذراتى است كه به استخوانهاى الاغى مرده مى‏چسبند و جان مى‏گيرند. اين در حالى است كه بسيارى از درگذشتگان قبرى ندارند و شبهه آكل و ماكول از ديرباز همچنان مطرح است.

بوعلى‏سينا دانشمند مشهور اسلامى نيز نتوانست تصورى معقول از معاد اجسام آدميان در ذهن خويش ترسيم نمايد. او از آنجا كه به صداقت پيامبرصلى الله عليه وآله ايمان داشت، زندگى اخروى را باور كرد. بسيارى از ما نيز چنين مى‏كنيم. اما اگر بوعلى‏سينا، امروز در كنار ما مى‏بود و از كشف اسرار حيرت‏انگيز دنياى حيات اطلاع مى‏داشت، تصديق مى‏نمود كه جاى يك تفسير عصرى، جاى نظريه‏اى رسمى و جامع كه جوابگوى نياز اذهان عمومى بويژه نسل دانشجو باشد; خالى است. با توجه به مسائل سياسى و فرهنگى عصر حاضر، ما نيازمند نظريه‏اى هستيم كه با حقايق علمى سازگارتر و براى دانشمندان و متفكران جهان قابل‏تامل‏پذيرتر باشد و از همه مهمتر بتواند مانع نفوذ افكارى در جامعه اسلامى ما گردد، كه با سنگ زيربناى فرهنگى‏مان تضاد دارند.

اين مقاله كوششى است‏به منظور دستيابى به نظريه‏اى بهتر براى چگونگى احياى مردگان در روز رستاخيز. قبل از آغاز بحث لازم به ذكر است كه بدن ما از قسمت‏هاى مختلفى تشكيل شده، كه نقش بعضى از آنها در هويت و هستى ما غيرقابل چشم‏پوشى است. مغز ما با ذخاير اطلاعاتى و قابليتهايى كه در تبديل و تجزيه و تحليل اطلاعات محيط و نيز صدور فرامين دارد، مهمترين جايگاه را در ساختار هستى ما داراست. اما فعاليت مغز، مستلزم فعاليت ديگر قسمتهاى عمده بدن است تا انرژى موردنياز سلولهاى مغزى تامين شود. بنابراين سؤال بسيار مهمى كه پاسخى روشن مى‏طلبد اين است كه آيا در روز رستاخيز ما داراى جسمى مادى خواهيم بود و مغزمان را كه خصوصيات منحصر به فرد انسانى و در واقع هويت ما را رقم زده و با خود خواهيم داشت؟ از اين‏رو بايستى تصريح گردد كه با عنايت‏به كليه آيات و تفاسير ارائه شده در مورد رستاخيز، ما نيز در زمينه فرض ذيل به بررسى موضوع پرداخته‏ايم:

پيش‏فرض: «آدمى در روز رستاخيز داراى جسمى مادى خواهد بود».

ما چه هستيم؟ اين چه چيزى است كه بايد زنده شود؟

بدن هر يك از ما در واقع مجموعه‏اى از ده هزار ميليارد سلول از حدود 200 نوع مختلف است، كه در كنار همديگر به فعاليتهاى زيستى مشغولند. زندگى ما حاصل تعاملى گسترده و پيچيده ميان اين سلولهاست. بنابراين قابل تصور است آنچه كه بايد در روز رستاخيز، زندگى مجدد ما را تحقق بخشد مجموعه عظيمى از سلولها خواهد بود. حال چطور چنين مجموعه‏اى ساخته خواهد شد؟ آيا ده هزار ميليارد سلول به طور جداگانه ايجاد خواهند گشت و سپس هر يك در جاى مقرر خود گذاشته خواهند شد؟ با تامل و تدبر در آيات قرآن مى‏توان چنين نتيجه‏گيرى كرد كه آنچه در روز رستاخيز روى مى‏دهد، چندان غريب و تصور ناكردنى نيست. چرا كه مثالهايى همچون رويش گياهان سبز پس از بارش باران در صحرايى خشك و نيز يادآورى چگونگى پا به عرصه وجود نهادن ما آدميان از ديد علم زيست‏شناسى، كاملا معنى‏دار هستند، به گونه‏اى كه به جرات مى‏توان براساس آنها به نظريه‏اى علمى براى معاد دست‏يافت. اما براى درك بهتر نظريه جديد بايستى با روابطى كه بين اجزاى بدن ما وجود دارد، قدرى آشنا شويم.

همه موجودات زنده‏اى كه بشر از ديرباز با آنها آشنا بوده از گياهان گرفته تا انواع جانوران، مجموعه‏هايى از سلول هستند و همه اين مجموعه‏هاى سلولى مستقل، شكل نهايى ساختار خود را پس از تقسيمات متوالى يك سلول اوليه كه به سلول تخم مشهور است‏به دست مى‏آورند. آنچه در بذر هر گياه موجب رشد جوانه و ايجاد گياهى جديد مى‏گردد و يا در درون تخم پرندگان‏و خزندگان موجبات پيدايش جنين و جانورى تازه را فراهم مى‏آورد، همان سلول اوليه تخم است. در پستانداران سلول تخم در داخل جايگاه مساعدى در درون بدن پستاندار ماده تقسيم‏هاى متوالى خود را انجام مى‏دهد.

از سلولهاى تخم گوناگون، جانداران گوناگون به وجود مى‏آيند. در واقع اين تفاوت اطلاعات ژنتيكى موجود در سلولهاى تخم جانداران است كه همه تفاوتهاى مشهود بين آنان را به وجود آورده، از تفاوت‏هاى ظاهرى دو خواهر گرفته تا اختلاف شكل و ساختار گياه گل نيلوفر با پروانه.

اطلاعات ژنتيكى چه هستند؟

اطلاعات ژنتيكى هر سلول را، نحوه كنار هم قرار گرفتن اجزاى زنجيره‏اى ملكولى، كه بسيار طولانى است، تعيين مى‏كند. اين زنجيره مولكولى به نام AND مشهور است و اجزاى آن ملكولهاى قليائى هستند. در تمام جانداران تنها چهار نوع ملكول يعنى بازهاى آدنين، تيمين، گوانين و سيتوزين در ساختمان زنجيره ملكولى مزبور شركت دارند. اين بدان معنى است كه تمام دنياى عظيم حيات، با يك زبان چهار حرفى نگاشته شده است!

ملكول سحرآميز AND كه در درون هسته سلول فرمانروايى مى‏كند، با جذب و اتصال خارق‏العاده انبوهى از ملكولهاى بيجان سياره زمين، انواعى از تركيب‏هاى ملكولى بزرگ را توليد مى‏كند و در نهايت توده ملكولى عظيمى را در قالب مجموعه‏اى از سلولهاى سازمان يافته كه به فعل و انفعالات شيميايى و تقابلهاى بسيار پيچيده مشغولند، به وجود مى‏آورد.

مهمترين ويژگى ملكول AND ، قابليت توليد ملكولهايى مشابه خود است. اين پديده نقطه عطفى در فعل و انفعالات شيميايى زمين در سه‏ونيم ميليارد سال قبل بوده است; زيرا همه حيات امروزى زمين به دنبال بروز قابليت تكثير در يك ملكول بيجان روى داده است. اين ملكول سحرآميز را حتى در آزمايشگاه مى‏توان به تكثير واداشت.

ملكول AND در جريان فعاليتهايش محتاج محيطى است پايدار كه داراى شرايط مشخصى از نظر غلظت انواع مواد باشد. اين محيط ويژه كه همان «سلول‏» است، همچون خانه‏اى براى زندگى به هر ملكول AND فرصت مى‏دهد تا قابليتهاى خود را بروز دهد. اين كه چه شد يك ملكول AND براى نخستين‏بار مسكن خود را يافت و در درون يك سلول مستقر گرديد يكى از موضوعات پژوهشى بسيار جذاب است و فرضيه‏هايى راجع به آن وجود دارند. اما چگونگى وقوع اين پديده به هر نحوى هم كه بوده باشد; چندان براى موضوع اصلى مورد بحث ما كليدى نيست، بلكه اين آگاهى از اسرار و خواص ملكول AND است كه به ما كمك مى‏كند نظريه و تصورى براى معاد اجسام خود بيابيم.

ساختمان ملكول AND

ساختمان ملكول AND شبيه نردبانى است كه حول يك محور فرضى در گردش مى‏باشد. پله‏هاى اين نردبان از فت‏بازهاى چهارگانه تشكيل شده‏اند. باز آدنين تنها با باز تيمين قابليت جفت‏شدن دارد و باز تيمين تنها با باز آدنين جفت مى‏شود باز سيتوزين نيز تنها با باز گوانين پيوند تشكيل مى‏دهد و برعكس. بنابراين اگر باز آدنين را با A نشان دهيم و باز تيمين و سيتوزين و گوانين را به ترتيب با T و C و G ، پلكان نردبان تنها يكى از چهار نوع زير خواهد بود:

A -T يا T-A يا C-G يا G-C ستون‏هاى اين نردبان از ملكول‏هاى قند دزوكسى ريبوز (آنها را با S نشان مى‏دهيم) و گروه‏هاى فسفات (آنها را P نشان مى‏دهيم) كه به صورت يك درميان به هم متصل شده‏اند، تشكيل شده است. فاصله هر پله تا پله بعدى 34/0 نانومتر است. به ازاى هر ده پله، يك چرخش در ملكول AND كامل مى‏شود. يعنى در هر 4/3 نانومتر ملكول AND يك دور حول محور فرضى مى‏چرخد. زاويه هر پله نيز با پله بعدى‏36 درجه مى‏باشد.

پيوندى كه بين هر دو باز برقرار مى‏شود از نوع پيوند هيدروژنى است. پيوند هيدروژنى نسبت‏به ديگر پيوندهاى ملكول AND كه كووالانسى هستند، ضعيف‏تر است. چنانچه اين پيوندهاى هيدروژنى گسسته شوند، دو رشته حاصل مى‏شود كه هر رشته شامل توالى بازهاى چهارگانه (البته به صورت منفرد) با ستونى از قند و فسفات خواهد بود. هر يك از اين دو رشته، يك رشته پلى‏نوكلئوتيد خوانده مى‏شوند درست مانند اين كه نردبانى را از قسمت ميانى پلكان آن، به دو نيمه تقسيم كنيم.

اين دو نيمه از نردبان يعنى در واقع دو رشته پلى نوكلئوتيد، مى‏توانند هر يك از بازهاى منفرد خود را با بازهاى پراكنده موجود در فضاى سلول جفت كنند. ملكولهاى پراكنده قند و فسفات نيز ستون طرف مقابل را ترميم مى‏كنند. هر يك از بازها، طبق آنچه آمد، تنها با جفت‏خود قابليت اتصال و تشكيل پيوند هيدروژنى دارد، بنابراين هر يك از دو رشته پلى‏نوكلئوتيد (نيمه‏هاى نردبان) به ملكول AND يى دقيقا نظير ملكول AND ى اول (نردبان اولى) تبديل مى‏شوند. ملكول AND اين‏گونه تكثير مى‏يابد. اطلاعات ژنتيكى را نيز ترتيب قرار گرفتن بازها در رشته‏هاى پلى نوكلئوتيد ملكول AND تعيين مى‏كند.

از يك سلول تا يك جاندار پرسلولى

ملكول AND در درون هر سلول، مانند كلافى، كاملا درهم پيچيده شده است. اين ملكول ضمن آن كه فعاليت‏هاى شيميايى خاصى را در درون سلول به راه انداخته و آنها را كنترل مى‏كند، همان‏طور كه توضيح داده شد، در شرايط مناسب، ملكول AND ى جديدى مشابه خود را نيز به وجود مى‏آورد.

در سلول اوليه تخم انواع جانداران پرسلولى، معمولا چندين ملكول AND حجم بسيار زيادى از اطلاعات لازم براى تشكيل مجموعه‏اى ميلياردها سلولى را در خود نهفته دارند. در سلول تخم اين جانداران وقتى ملكول‏هاى AND ى جديد ساخته مى‏شوند به همراه نيمى از ارگانهاى سلولى كه آنها نيز تكثير يافته‏اند به گوشه‏اى از سلول مهاجرت مى‏كنند و آن گاه ديوارى از جنس ديواره سلول بين دو گروه ملكول AND ى قديم و جديد در سلول ايجاد مى‏گردد. اكنون مجموعه ملكول‏هاى AND ى جديد با حصار كاملى كه به دورش وجود دارد، در واقع سلول تازه‏اى است در كنار سلول اوليه.

سپس دو سلول كه هر دو، ملكول‏هاى AND ى مشابهى دارند، دوباره شروع به ساختن ملكول‏هاى AND ى جديدى مى‏كنند و ملكول‏هاى AND ى جديد نيز به گوشه‏اى از سلول مهاجرت مى‏كنند و فضاى بين دو گروه ملكول AND در هر دو سلول توسط ديوارهايى تقسيم مى‏شود و مجموعه دو سلولى ما به مجموعه‏اى چهار سلولى تبديل مى‏شود و هر چهار سلول مجددا ملكول‏هاى AND ى جديدى مى‏سازند و بدين‏ترتيب تعداد سلولهاى مجموعه ما مشتمل بر 8 سلول و سپس‏16 و سپس 2 برابر و 2 برابرهاى ديگر مى‏گردد.

در انسان، مجموعه سلولهاى تكثير شونده، توده‏اى را تشكيل مى‏دهند كه بتدريج در ميان اين توده، حفره‏اى به وجود مى‏آيد و در نتيجه گويچه‏اى توخالى ايجاد مى‏شود. در اين گويچه بعضى از سلولها جنين را به وجود مى‏آورند و سلولهاى ديگر به عمل تكثير خود ادامه مى‏دهند و غشاى محافظ جنين و نيز جفت را - كه از طريق آن با سيستم خونى مادر ارتباط برقرار مى‏شود - به وجود مى‏آورند. توده سلولى كه جنين از آن به وجود مى‏آيد، ابتدا داراى دو لايه و سپس سه لايه مى‏شود. اين پديده اولين انقلاب عمده‏اى است كه بين سلولهاى بدن ما تفاوت ايجاد مى‏كند و در درون سلولهاى مجاور هم، تداخلهاى فيزيكى و شيميايى به وجود مى‏آورد. به گونه‏اى كه در برخى از سلولهاى مجموعه، قسمت‏هاى خاصى از ملكول AND از حالت كلاف بيرون مى‏آيند. در نتيجه آن، نسل توليدى اين سلولها كه در نحوه پيچ‏خوردگى كلافه AND يشان، تغيير ايجاد شده، نيز اين تغيير را در پيچ‏خوردگى‏هاى كلاف AND ى خود خواهند داشت.

قسمت‏هاى بيرون آمده از حالت كلاف ملكول AND كه در اصطلاح علمى به قسمت‏هاى بيان شده (Expressed) موسومند، خواص كليدى خود را در سلول بروز مى‏دارند و باقى قسمتهاى ملكول AND به طور خاموش در درون سلول باقى مى‏مانند تا مگر در نسلهاى بعدى از حالت كلافگى خارج و فعال گردند.

نقش ملكول AND در تمايز سلولى

چگونگى ارتباط ميان قسمتهاى بيان شده ملكول AND در هر سلول با شكل و خصوصيات كلى آن سلول را مى‏توان به شرح زير تجسم نمود.

جفت ملكولهاى بازى در قسمتهايى از ملكول AND كه از حالت كلاف پيچيده خارج شده‏اند در اثر فعاليت‏يك پروتئين (آنزيم) موجود در فضاى سلول از هم جدا مى‏شوند و ملكولهاى بازى آزاد در فضاى سلول را طبق همان خاصيت جفت‏شوندگى خود جذب مى‏كنند و براساس قوانين و معانى ملكولى نهفته در توالى بازها، در كنار يكديگر قرار مى‏دهند و بدين‏ترتيب زنجيره‏هاى كوتاهى از ملكول‏هاى باز ساخته مى‏شود و در فضاى سلول رها مى‏گردد كه دقيقا از روى ملكول و بدين‏ترتيب زنجيره‏هاى كوتاهى از ملكول‏هاى باز ساخته مى‏شود و در فضاى سلول رها مى‏گردد كه دقيقا از روى ملكول AND الگوبردارى شده‏اند.

اين زنجيره‏هاى ملكولى به RNA مشهورند. RNA در فضاى سلول نقش الگويى را براى در كنار هم قرار گرفتن ملكولهاى نسبتا بزرگترى كه به اسيد آمينه مشهورند، بازى مى‏كنند. بيست نوع ملكول اسيد آمينه در فضاى سلولهاى جانداران وجود دارند كه با در كنار هم قرار گرفتنشان براساس RNA ، زنجيره‏هاى ملكولى عظيم و غول‏آسايى به نام پروتئين ايجاد مى‏شود.

پروتئين‏ها انواع مختلفى دارند و هر يك خاصيتى ويژه خود را داراست. خاصيت مهم پروتئين‏ها از زواياى ملكولى خاصشان ناشى مى‏شود، زيرا علاوه بر اين كه خودشان نقش ساختمانى دارند، مى‏توانند ملكولهاى مختلف موجود در سلول را با هم تركيب كنند و مواد ساختمانى جديدى، بسازند. ملكولهاى ساختمانى ايجاد شده پيوسته در فضاى سلول رها مى‏شوند و بعد از مدتى سرگردانى عاقبت‏به دليل شكل فضايى و نيروهاى جاذبه و دافعه ملكولى، به جايى كه دقيقا با زواياى ملكولى‏شان جور باشد برخورد مى‏كنند و قويا متصل مى‏شوند. پروتئين‏هاى مختلف بويژه به دليل ساخت ملكولهاى ساختمانى گوناگون، ساختارهاى مختلفى را در سلول تشكيل مى‏دهند. بدين‏ترتيب همچون ساختمان انواع بلورها كه براساس خواص ملكولهاى سازنده خود، تشكيل و حتى ترميم مى‏شوند، ساختمان سلول رقم مى‏خورد.

كليه واكنش‏هاى شيميايى و فيزيكى حياتى در سلول‏ها توسط پروتئين‏ها به انجام مى‏رسد. سرخى خون ما به علت پروتئينى است كه ملكولهاى اكسيژن هوا را از آلوئولهاى ريه به سلولهاى بدن ما مى‏رساند.

براساس اين كه چه نوع ملكولهاى پروتئينى و با چه مقدارى در هر سلول توليد شوند - كه طبعا اين را قسمتهاى بيان شده ملكول AND رقم مى‏زند - شكل و فعاليتهايى كه آن سلول دارا خواهد بود، تعيين مى‏شود.

هم اكنون با توجه به پديده بيان شدن قسمتهاى مختلف ملكول AND در جريان تقسيم سلولى، مى‏توان دريافت كه چگونه از يك سلول تخم با يك ملكول AND كه همواره در همه تقسيم‏ها دقيقا بازسازى مى‏شود و بدون تغيير به سلولهاى بعدى منتقل مى‏گردد، گاه سلول شبكيه چشم به وجود مى‏آيد كه در اثر تابش نور، نوعى جريان الكتريسيته را توليد و به مغز مى‏فرستد و گاه سلول عضلانى كه در اثر جريان الكتريسيته‏اى كه از مغز مى‏آيد، در يك جهت جمع و كوچك مى‏شود و به جاندار حركت مى‏بخشد.

تغيير در بيان ملكول AND بارها در تقسيمات سلولى جنين در مراحل و محل‏هاى مختلف به نحو برنامه‏ريزى شده اى روى مى‏دهد و در نتيجه نسلهاى سلولى جديدى كه از نظر ظاهر و فعاليت‏با سلولهاى والد خود متفاوتند به وجود مى‏آيند و همچون درختى كه هر شاخه‏اش عضوى را بسازد و هر عضو، شاخه‏هاى جديدى را، ساختمان جنين با تمامى ارگانهاى مختلفش از مغز گرفته تا قلب و كليه و پوست‏شكل مى‏گيرد. (لازم به ذكر است‏بيان شدن ملكول AND بعد از مراحل اوليه تقسيمات سلولى به طور وسيعى متاثر از اطلاعات ژنتيكى اين ملكول و محصولات پروتئينى است كه حاصل مى‏كند).

قرآن و رستاخيز

با توجه به اين حقايق علمى، زمانى كه به قرآن و تفسيرهاى موجود مراجعه مى‏كنيم كه دريابيم تا چه حد مى‏توان پى برد كه در روز رستاخيز با چه سازوكارى زندگى دوباره خود را به دست‏خواهيم آورد، به نكات جالب توجه و افشاكننده‏اى برمى‏خوريم كه به شرح زير گزارش مى‏شود.

اگر تمامى آيات مرتبط با چگونگى وقوع رستاخيز اجسام‏مان را دسته‏بندى كنيم، دسته‏اى از آيات به رويش گياهان اشاره دارند:

«و ان كل لما جميع لدينا محضرون وآية لهم الارض الميتة احييناها و اخرجنا منها حبا فمنه ياكلون‏» (يس /23 و33).

«و هو الذى يرسل الرياح بشرا بين يدى رحمته حتى اذا اقلت‏سحابا ثقالا سقنه لبلد ميت فانزلنا به الماء فاخرجنا به من كل الثمرات كذلك نخرج الموتى لعلكم تذكرون‏» (اعراف /57)

«ومن آياته انك ترى الارض خشعة فاذا انزلنا عليها الماء اهتزت وربت ان الذى احياها لمحى الموتى انه على كل شى‏ء قدير» (فصلت /39)

«فانطر الى اثار رحمت الله كيف يحى الارض بعد موتها ان ذلك لمحى الموتى و هو على كل شى‏ء قدير».

«.. رزقا للعباد واحيينا به بلدة ميتا كذلك الخروج‏» (ق /11)

«والذى نزل من السماء ماء بقدر فانشرنا به بلدة ميتا كذلك تخرجون‏» (الزخرف /11)

«يخرج الحى من الميت ويخرج الميت من الحى و يحى الارض بعد موتها وكذلك تخرجون‏» (روم /19)

«والله الذى ارسل الرياح فتثير سحابا فسقنه الى بلد ميت فاحيينا به الارض بعد موتها كذلك النشور» (فاطر /9)

نوع مثالهايى كه در اين آيات و آيات مشابه ديگر انتخاب شده‏اند، تصور آفرينند. آشكار است كه هرگز ساقه‏هاى خشك و بيجان در اثر بارش باران، جان دوباره نمى‏گيرند. بلكه اين رويش گياهانى جديد با ساقه و برگهايى تازه است كه حيات را در سرزمينى خشك و مرده به وجود مى‏آورد. از ديد ملكولى نكته جالب توجهى را كه اين دسته آيات به آن اشاره دارند مى‏توانيم خاصيت‏خارق‏العاده ملكول AND در بذر گياهان بدانيم. ملكولى كه در اثر بارش باران و ايجاد رطوبت كافى فعال مى‏شود و به طرز حيرت‏انگيزى ملكولهاى خاك و هوا را با هم تركيب مى‏كند و مواد سبزرنگى ايجاد مى‏كند كه انرژى خورشيد را جذب مى‏كنند و به فرآيندهاى فتوشيميايى خاص خود مشغول مى‏شوند. قدرت الهى در سبز كردن يك بيابان خشك در واقع در ملكول AND متجلى مى‏شود، زيرا باران هرگز نمى‏تواند در خاك كاملا خالص و فاقد ملكول AND سرسبزى ايجاد كند، مگر اين كه پس از ميليونها سال تداوم رطوبت و فعل و انفعالات شيميايى ميان عناصر خاكى بيجان باز مجددا ملكول AND يى حادث و حاصل گردد.

گروهى از آيات نيز به دوران جنينى پيدايش انسان اشاره دارند:

«وانه هو امات و احيا و انه خلق الزوجين الذكر و الانثى من نطفة اذا تمنى و ان عليه النشاة الاخرى‏» (نجم /47-44)

«فلينظر الانسان مم خلق خلق من ماء دافق يخرج من بين الصلب والترائب انه على رجعه لقادر يوم تبلى السرائر» (طارق /9-5)

«الم يك نطفة من منى يمنى ثم كان علقة فخلق فسوى فجعل منه الزوجين الذكر والانثى اليس ذلك بقادر على ان يحيى الموتى‏» (قيامت /40-37)

«من اى شى‏ء خلقه من نطفة خلقه فقدره ثم السبيل يسره ثم اماته فاقبره ثم اذا شاء انشره‏» (عبس/22-18)

در بعضى از آيات نيز آمده است همين‏گونه كه اينك موجوديت‏يافته‏ايم، يك‏بار ديگر نيز زندگى را به دست‏خواهيم آورد:

«وعرضوا على ربك صفا لقد جئتمونا كما خلقنكم اول مرة بل زعمتم الن نجعل لكم موعدا» (كهف /47)

«.. كما بداكم تعودون‏» (اعراف /29)

«ولقد جئتمونا فردى كما خلقناكم اول مرة‏» (انعام /94)

«افعيينا بالخلق الاول بل هم فى لبس من خلق جديد» (ق /15)

«اولم ير الانسان انا خلقناه من نطفة فاذا هو خصيم مبين × وضرب لنا مثلا ونسى خلقه قال من يحى العظام وهى رميم. قل يحييها الذى انشاها اول مرة وهو بكل خلق عليم × الذى جعل لكم من الشجر الاخضر نارا فاذا انتم منه توقدون × او ليس الذى خلق السموات والارض بقادر على ان يخلق مثلهم بلى و هو الخلاق العليم‏» (يس /81-77)

به نظر ما نقطه اشتراك ديدگاههاى همه اين آيات، خواصى است كه از ملكول AND برمى‏خيزد. آيه زيباى زير اين نظرمان را قوت مى‏بخشد:

«والله انبتكم من الارض نباتا ثم يعيدكم فيها و يخرجكم اخراجا» (نوح 18-17)

با توجه به اصطلاح بسيار ظريف رويانيدن (انبتكم) در اين آيه و دوران جنينى (رويانى) موجود در رحم مادر و نيز شواهد علمى و مستندى كه در زمينه پيدايش و گسترش حيات در طول 5/3 ميليارد سال در سياره زمين ارائه گرديده است. ⁽¹⁾ مى‏توان به ملكول AND و روند منطقى رويش و تقسيم سلولى كه توسط طبيعت و در واقع اراده پروردگار براى پيدايش حيات و انسان برگزيده شده، به عنوان افقى راهگشا نگريست كه بخش عمده‏اى از ابهامات تولد دوباره در روز رستاخيز را براى ما قابل تصور مى‏سازد.

ارائه يك تصور در قالب چند فرضيه

خداوند بزرگ كه از نگرانى فراوان بشر نسبت‏به سرنوشت‏خويش آگاه بوده است، در برابر اين پرسش قديم و مستمر آدميزادگانش در كتابى كه براى راهنمايى تمام بشر نازل فرموده، مثالهايى را برگزيده است كه امروزه به كمك كشفيات علمى آنها را بسيار معنى‏دار مى‏يابيم. چرا كه براستى از ديد ملكولى، اساسا تفاوتى ميان رويش گياهان و پيدايش انسانها نيست و هر موجود زنده پرسلولى كه بنا باشد به وجود بيايد، محتملترين راه پيدايشش تقسيمات فوق‏العاده حساب شده و هدفدار سلولى است تا تمامى سلولهاى اين موجود زنده موردنظر، در محل ويژه خود نقش خويش را ايفا كنند و مجموعه واحدى از زندگى را تشكيل دهند.

از اين‏رو براساس آنچه آمد براى پيدايش مجدد انسانها (كه موجوداتى پرسلولى هستند) در روز رستاخيز مى‏توان متصور شد كه:

فرضيه اول: «براى پيدايش مجدد هر انسا،ن يك رويش جنينى روى خواهد داد كه در آن رويش، ملكول AND در يك سلول اوليه، مشابه سلول نطفه در زندگى زمينى، نقش اصلى را در رقم‏زدن خصوصيات هر فرد بازى خواهد كرد».

قسمت‏هاى بعدى تصور در خصوص محل وقوع تقسيمات سلولى و رويش جنينى و نيز چگونگى ساخت ملكول AND را پس از مطالعه ديگر آيات قرآن ارائه مى‏نماييم. در نگاه اول ممكن است چنين به نظر رسد كه آيات‏259 و 260 سوره بقره مخالف فرضيه ارائه شده هستند. از اين‏رو گزارش بررسى اين آيات ارائه مى‏شود:

آيه اول: «او كالذى مر على قرية وهى خاوية على عروشها قال انى يحيى هذه الله بعد موتها فاماته الله مائة عام ثم بعثه قال كم لبثت قال لبثت‏يوما اؤ بعض يوم قال بل لبثت مائة عام فانظر الى طعامك وشرابك لم يتسنه وانظر الى حمارك ولنجعلك آية للناس وانظر الى العظام كيف ننشزها ثم نكسوها لحما فلما تبين له قال اعلم ان الله على كل شى‏ء قدير» (بقره /259)

در كتب تفسير اختلاف‏نظرهايى در ديدگاه‏هاى مفسران نسبت‏به بندبند اين آيه مشهود است، در حالى كه طبعا در هر مورد يكى از اين تفسيرها به حقيقت نزديك‏تر مى‏باشد. اگر گزيده‏هايى از اين تفاسير متعدد را در مورد هر بخش اين آيه كنار هم بگذاريم، به نكات جالب و افشاءكننده‏اى مى‏رسيم:

اولا با توجه به آيه 60 سوره انعام كه در آن از خوابيدن به هنگام شب به مرگ موقتى تعبير شده كه به هنگام برخاستن از خواب (ثم يبعثكم... همين‏گونه كه در آيه‏259 بقره از بعثه استفاده شده) پايان مى‏يابد، اگر نظر مفسرى را بپذيريم كه اظهارنظر كرده بود بدن آن مرد (احتمالا نام او عزير بوده است) از هم نپاشيده و تنها در خوابى طولانى فرو رفته است. ⁽²⁾ ثانيا اگر از ميان مفسران (سدى، ضحاك، و قتاده و ربيع) نظر سدى را بپذيريم كه اظهار داشته اين پيدايش دوباره الاغ بوده كه به نمايش گذاشته شده، در اين صورت به يك رويش جنينى مى‏رسيم!

البته اين سؤال را كه اين رويش جنينى در چه محيطى و به چه نحوى روى داده كه براى عزير قابل رؤيت‏بوده نمى‏توان پاسخ داد، اما به دو دليل اين پيدايش، جنينى بوده است:

دليل اول: در تفسير الميزان آمده است كه «ننشز» در آيه‏259 بقره از مصدر انشاز به معنى رشد و نمو دادن است، و در دنباله، نظر مفسران ديگرى آورده شده كه با توجه به معنى «ننشر» تا حدى دريافته بودند كه به عزير خطاب شده به رشد استخوان‏ها بنگرد. اما ظاهرا چون نتوانسته بودند توجيه كنند كه اين كدام استخوانها هستند كه رشد مى‏كنند كه عزيز بايد به آنها بنگرد، گفته‏اند: «مراد به عظام، استخوان‏هاى داخل بدن زندگان است كه انشاز آنها يعنى اين كه خدا آنها را نمو مى‏دهد و گوشت‏بر روى آنها مى‏پوشاند، خود از آيات بعث است‏براى اين كه مى‏فهماند آن خدايى كه به اين استخوان‏ها جان مى‏دهد و در نتيجه استخوان‏ها نمو مى‏كنند، قادر است مردگان را زنده كند» (ص 290 تفسير الميزان ترجمه) (البته تفسير الميزان نظر اين مفسران را قبول نكرده است).

دليل دوم: پوشاندن استخوانها با گوشت (ثم نكسوها لحما) دقيقا همان بيانى است كه يك‏بار ديگر نيز در قرآن كريم، استفاده شده است. اما، براى يك رويش جنينى: «ولقد خلقنا الانسان من سلالة من طين ثم جعلناه نطفة فى قرار مكين ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما فكسونا العظام لحما ثم انشاناه خلقا آخر فتبارك الله احسن الخالقين‏»؟

مى‏بينيم كه بيان زيباى «كيف ننشزها ثم نكسوها لحما» ديگر حرفى براى گفتن باقى نگذاشته است.

آيه دوم: «واذ قال ابراهيم رب ارنى كيف تحى الموتى، قال اولم تؤمن قال بلى ولكن ليطمئن قلبى قال فخذ اربعة من الطير فصرهن اليك ثم اجعل على كل جبل منهن جزءا ثم ادعهن ياتينك سعيا واعلم ان الله عزيز حكيم‏» (بقره /260)

در تفسير الميزان در مورد اين آيه تصريح شده است كه اين آيه نحوه احياء مجدد را بيان مى‏دارد، نه امكان آن را خصوصا با توجه به اين كه در پايان آيه آمده است: «... واعلم ان الله عزيز حكيم‏» و نيامده: «.. واعلم ان الله على كل شى‏ء قدير».

موارد زير در تفسير الميزان در همين زمينه آمده است:

«و اين همان اشكالى است كه فرعون به موسى كرد و گفت: پس بگو ببينم سرنوشت گذشتگان چه شد؟ موسى در پاسخش، سخن از علم خدا كرد و گفت، علم اين مساله نزد پروردگار من در كتابى است و پروردگار من نه چيزى را گم مى‏كند و نه از ياد مى‏برد» (طه/51)

«سؤال ابراهيم‏عليه‏السلام از كيفيت زنده كردن مردگان است كه خدا چطور آنان را زنده مى‏كند. نه از اين كه اجزاى مرده چگونه براى بار دوم حيات را مى‏پذيرد. او پرسيد: كيف تحى؟ (به ضم تاء) يعنى چطور زنده مى‏كنى و نپرسيد كيف تحيى؟ (به فتح تا)، يعنى چطور زنده مى‏شوند؟»

«ابراهيم مى‏خواسته كيفيت فعل خدا در احياى مردگان را ببيند، نه كيفيت زنده شدن اجزا را. اين معنا را از خود كلمه - ادع - نيز مى‏توان استفاده كرد، براى اين كه اگر منظور ابراهيم تماشاى زنده شدن اجزاى طيور بود، با در نظر گرفتن اين كه طيور در محلى دور قرار گرفته بودند، و صدا زدن از راه دور در واژه عرب - نداء - گفته مى‏شود، نه - دعا - بايد فرموده باشد - ثم نادهن- و چون اين طور نفرموده بلكه كلمه دعا را كه مخصوص صدا زدن از نزديك است‏به كار برده، مى‏فهميم كه با اجزاى طيور كارى نداشته. معناى اين كه فرمود «ياتينك سعيا» اين است كه روح مرغان به جسد خود برمى‏گردد و بعد با سرعت‏به سويت مى‏آيند».

و نيز: «.. خداى سبحان هم وقتى موجودى از موجودات جاندار را ايجاد كند و يا زندگى را;چ ظظ دوباره به اجزاى ماده آن برگرداند، ايجادش تحت‏به روح صاحب حيات آن متعلق مى‏شود. و آن گاه به تبع آن البته اجزاى مادى آن نيز موجود مى‏شود، و همان روابطى كه قبلا بين اجزا بود، مجددا برقرار مى‏گردد و چون آن روابط نزد خدا، محفوظ است، اين ماييم كه احاطه‏اى به آن روابط نداريم، پس تعيين جسد به وسيله تعيين روح است و جسد بلافاصله بعد از تعيين روح، متعين مى‏شود».

واضح است كه تحليل آيات فوق به اين نتيجه منجر نشده كه ذرات پراكنده همه از همه سو جمع شده‏اند و در يك جا پرنده‏اى را ايجاد كرده‏اند. اگر هدف طرح چنين تصورى براى ما مى‏بود كافى بود تنها يك پرنده قطعه قطعه و بخوبى له و پراكنده شود (شايد برخى معتقد باشند، منظور رفع شبهه آكل و ماكول بوده است. اما شبعه آكل و ماكول موضوع ديگرى است. موضوع تنها اين نيست كه اگر ذرات بدن دو جاندار با هم مخلوط شود، چگونه از هم جدا خواهند شد. شبهه اين است كه مثلا فرزند يك زن و مرد آدمخوار كه تقريبا همه ذرات بدنش متعلق به آدمهايى ديگر است، چگونه در روز رستاخيز، ذرات بدن خود را از خورده‏شدگان خواهد گرفت).

ما معتقديم، پيامى كه در مخلوط كردن گوشت‏ها نهفته، تاكيدى است‏بر اين كه فرقى نمى‏كند گوشت اين پرنده باشد يا پرنده ديگر و تفاوتى ندارد كه ذرات تشكيل‏دهنده بال پرنده‏اى كه زنده مى‏شود، حتما همان ذرات قبلى خودش باشد. ذرات و ملكولهاى سازنده سلولهاى بدن پرندگان اهميتى و اصالتى نداشته‏اند كه حتما به پرنده قبلى بازگردند. مهم، همان پرنده قبلى بوده كه تنها با روابط دقيقى كه بين اجزا و ذراتش برقرار بوده، متعين مى‏شده است. جالب است كه تفسير الميزان نيز از روابطى بين اجزاى مادى كه نزد خدا محفوظ بوده و ما به آن احاطه‏اى نداريم ياد مى‏كند و بيشتر از آن كه اين مورد را معجزه‏گونه بداند، آن را يك روند حساب شده و علمى قلمداد مى‏كند. چه روابط مهمى بين ذرات بدن پرنده وجود دارند كه او را با همه خصوصياتش رقم مى‏زنند و هست مى‏كنند؟ ملكولهاى بدن پرنده با چه آرايشى كنار هم چيده مى‏شوند؟ چه برنامه‏اى، چه اطلاعاتى اين ملكولها را به صورت پروتئين و گوشت و پوست و استخوان درمى‏آورد؟ با توجه به حقايق علمى ارائه شده، جواب اين سؤال را در حد بسيار خوب و قابل‏قبولى مى‏دانيم.

بررسى آيات‏259 و 260 سوره بقره از اين بابت مهم بودند كه روشن شود با فرضيه نظريه جديد ناسازگار نيستند و نمى‏توانند صرفا تاكيدكننده نظريه سابق باشند. صحيح نخواهد بود اگر تنها اين دو آيه را مستمسك خود قرار دهيم، زيرا ما در زمان وقوع اين دو ماجرا حاضر نبوده‏ايم، اما رويش گياهان واقعه‏اى بوده است در معرض ديد تمام انسان‏ها. هرگز در سرزمينى خشك ساقه خشكيده و مرده يك بوته گياه وحشى، به آب باران جان دوباره نمى‏گيرد، بلكه همواره ساقه‏اى نو مى‏رويد و برگ سبز تازه‏اى ايجاد مى‏كند، چرا بايد استخوانهاى مرده دوباره جان بگيرند؟

در چه مكانى؟

در غالب ترجمه‏هاى قرآن، برداشتى القا مى‏شود مبنى بر اين كه در روز رستاخيز، انسان‏ها از درون قبرهايى كه در آن دفن شده‏اند، خارج مى‏شوند. لازم بود گزارش موشكافى و تحليل كليه آيات مرتبط با اين موضوع ارائه شود. در آيه‏7 سوره حج آمده است: «وان الساعة اتية لاريب فيها وان الله يبعث من فى القبور» كه ترجمه شده: و محققا ساعت قيامت‏بى‏هيچ شك بيايد و خدا به يقين مردگان را از قبرها برانگيزد.

دقت كنيم گفته نشده است: «الله يبعث... من فى القبور» بنابراين ترجمه دقيق اين آيه پس از بررسى ديگر آيات قرآن از اين قرار خواهد بود: «و محققا ساعت قيامت‏بى‏هيچ شك بيايد و خدا به يقين آنان را كه در قبرها هستند (كنايه از مردگان) برانگيزد» يعنى ممكن است اين برانگيختن، از قبرها باشد و ممكن است از قبرها نباشد.

براى ما آدميان، مرقد و آرامگاه از دست رفتگانمان معنى و مقام خاصى دارد، حتى اگر درون قبر تنها لباس يا كلاه يا پلاكى باشد. اما ما مى‏دانيم كه عزيزى كه به احترامش بر سر مزار او حاضر مى‏شويم اكنون درون قبر نيست و استخوان‏هاى خشكيده و متلاشى شده او گرچه بسيار خاطره‏انگيزند، ديگر هيچ ارتباطى با او ندارند. در واقع مزار و آرامگاه مردگان محلى است نمادين و قراردادى كه به التزام نيازهاى زندگى اجتماعى انسان در دنياى مادى و ملموس اهميت‏يافته است.

پس عبارت «من فى القبور» بيشتر از آن كه بيانگر وجود اشخاصى درون قبرها باشد كنايه از مردگان است، همان‏گونه كه «اصحاب القبور» كنايه از مردگان است: «كما يئس الكفار من اصحاب القبور» (ممتحنه /13)

در كتاب قاموس قرآن «من فى القبور» در آيه 21 فاطر چنين معنا شده است: «ان الله يسمع من يشاء وما انت‏بمسمع من فى القبور».

«من فى القبور: كسانى كه گوش شنوا ندارند و از شنيدن كلام خدا محرومند يعنى كفار عنود و لجوج‏».

بسيارى از انسان‏ها قبرى نداشته‏اند، جسدشان كاملا سوخته، و در هوا منتشر گشته و يا در دريا خوراك ماهيان گشته است و لذا چون در روز رستاخيز، همه انسان‏ها بايد محشور شوند، بعيد است تنها به حشر كسانى كه در قبرها گذاشته شده باشند عنايت‏شده باشد. ما هيچ تضمينى نداريم كه حتى قبرهاى امروزى‏مان در آينده، دستخوش تخريب در حفارى‏ها و شهرسازى‏ها نگردند. چه بسا اگر معدود قبورى نيز تا به روز قيامت‏باقى بمانند در آن روز نابود شوند:

«و اذا القبور بعثرت‏» (انفطار /4)

«افلا يعلم اذا بعثر ما فى القبور» (عاديات /9) زيرا «بعثر» به معنى به هم ريخته شدن و تار و مار شدن نيز هست.

در آيات قرآن، نوعى ظرافت و اصرار خاص در به كار بردن لغات وجود دارد. در تمام مواردى كه عينا و مستقيما صحبت از خروج در روز رستاخيز است، از لغت ديگرى استفاده شده است. آن لغت اجداث است. و تنها3 بار مورد استفاده قرار گرفته است:

«و نفح فى الصور فاذا هم من الاجداث الى ربهم ينسلون‏» (يس /51)

«خشعا ابصارهم يخرجون من الاجداث كانهم جراد منتشر» (قمر /7)

«يوم يخرجون من الاجداث سراعا كانهم الى نصب يوفضون‏» (معارج /43)

و اين همان نكته ظريف و هوشمندانه‏اى است كه ما نيز توقع آن را داريم، البته نمى‏خواهيم بگوييم «اجداث‏» واژه ناشناخته‏اى است و اولين‏بار در قرآن آمده، زيرا در بررسى‏هاى به عمل آمده مشخص شد عرب‏زبانان از دوران قبل از اسلام، گاه از اجداث براى معنى قبور استفاده مى‏كرده‏اند. اما بدون شك اجداث در آيات فوق نام مكانى است كه به هر حال به روز قيامت تعلق دارد. لغات بسيارى در قرآن هستند كه با وجود رايج‏بودن و داشتن معناى ظاهرى واضح، در قرآن تاكيد و تصريح شده كه ما معنى اين كلمات را نمى‏دانيم. مانند «ما ادرك ما ليلة القدر» و «و ما ادرك ما الطارق‏» «ما ادرك ما يوم الدين‏» «ما ادرك ما سجين‏».

به نظر ما معنايى كه در قرآن براى اجداث موردنظر بوده، سواى اطلاق تحت‏اللفظى عامه است. در تمام مواردى كه از لغت «اجداث‏» استفاده شده، قبل از آن «من‏» آمده است:

«.. من الاجداث‏» يعنى از درون اجداث، اما حتى يك‏بار هم «من القبور» نيامده است. مى‏توانيم بگوييم كه منظور از قبور در قرآن، همين قبرهاى دنيوى است و منظور از اجداث، چيزى است كه نمى‏دانيم و نديده‏ايم. شايد آيه 61 سوره واقعه، تنها همين پيام را خواسته است فرياد بزند:

«.. على ان نبدل امثالكم وننشئكم فيما لاتعلمون‏».

در اين آيه و آيه‏هاى قبل و بعد از آن تدبر بيشترى به خرج مى‏دهيم:

«نحن قدرنا بينكم الموت وما نحن بمسبوقين على ان نبدل امثالكم وننشئكم فيما لاتعلمون ولقد علمتم النشاة الاولى فلولا تذكرون‏» (واقعه /62-60)

در آيه 60 از مرگ انسان‏ها سخن آمده است كه از آن گريزى نداريم و بعد عدم ناتوانى مقدر كننده مرگ، در تبديل امثال ما گوشزد شده است. ما «نبدل امثالكم‏» را در زمينه روز رستاخيز مى‏دانيم، بويژه از اين جهت كه پيش از آن، مرگ و نابودى آدميان مطرح شده و از آنجا كه همه تفاسير موافق هستند كه «ننشئكم فيما لاتعلمون‏» كه بعد آمده، در مورد رستاخيز است.

در تفسير نمونه (جلد23، ص‏243) آمده است: «تفسير دوم مى‏گويد: منظور از امثال خود انسان‏ها هستند كه در روز قيامت‏بازمى‏گردند و تعبير به مثل به خاطر آن است كه انسان با تمام خصوصياتش بازنمى‏گردد، بلكه در زمان ديگر، و كيفيت تازه‏اى از نظر جسم و روح خواهد بود».

اما در مورد «فيما لاتعلمون‏» عده‏اى معنى كرده‏اند: «در حالت و صورتى (در خلقتى) كه نمى‏دانيد» و گاه معنى شده است: «در وقتى كه نمى‏دانيد».

اما ما معتقديم اين آيه بايستى به مكان ناشناخته‏اى اشاره داشته باشد، كه ويژگى‏هاى لازم براى پديد آوردن موجود زنده‏اى نظير انسان را دارا باشد. بخوبى مى‏دانيم، رويش جنينى اوليه ما، درون محيط مناسبى به نام رحم مادر، روى داده است («فى بطون امهاتكم‏» يا «فى قرار مكين‏») اما اگر قبول كنيم كه پيدايش مجدد انسانها پس از مرگ بايستى جنينى باشد، اولين سؤالى كه مطرح مى‏شود، اين است كه رويش جنينى به رحم نياز دارد و بدون وجود چنين محيط ويژه‏اى، اين رويش قابل وقوع نخواهد بود. براى نشاتى دوباره جاى محيط بسيار ويژه و مناسب، خالى است. در حالى كه بخوبى مى‏دانيم اين امكان وجود دارد كه يك سلول AND ى اختصاصى و منحصر به فرد هر يك از ما، دوباره با تكثيرهاى متوالى و حساب شده، موجوديت از ميان رفته ما را دوباره پديد آورد: «ولقد علمتم النشاة الاولى‏» لذا تصور مى‏كنيم كه اين آيه مى‏خواهد دشوارى‏هاى موجود در تصور نشاة دوباره را مجزا و مشخص نمايد، تا بدانيم ابهام تنها در جزء كوچكى از موضوع نهفته است و نه در اصل آن.

براى دفاع از اين برداشت، پس از تعمق در ساير نظريه‏ها، غيرقابل قبول بودن آنها را اين‏گونه نتيجه‏گيرى مى‏كنيم:

اگر منظور از «فيما لاتعلمون‏» اين باشد كه شما را در خلقتى كه نمى‏دانيد پديد مى‏آوريم يعنى به شكل بعضى از حيوانات، به رغم ادعاى بسيارى از تفاسير، از يك معناى پر و عميق فاصله گرفته‏ايم. براساس سياق كلام، گوينده از قدرت خود در پديد آوردن مجدد انسان سخن مى‏گويد. دشوارى موضوع در اين بوده كه چگونه دوباره پيدايشى روى خواهد داد و صحبت‏بر سر امكان وقوع اين پيدايش است. اگر در گرماگرم صحبت‏يك‏باره بررسى اين امكان و چگونگى، كنار گذاشته شود و بيان شود كه مثلا چهره شما به شكلى غيرمطلوب و يا مطلوب خواهد بود كه مى‏دانيد! و بعد دوباره تذكر داده شود كه شما نحوه پيدايش ابتدايى خود، (يعنى پديد آمدن از علقه و مضغه تا نوزادى) را مى‏دانيد، پس ديگر نبايستى ترديدى در ممكن بودن وقوع دوباره آن داشته باشيد، انصافا اين تعبير از «فيما لاتعلمون‏» معنى را مبهم مى‏سازد.

به دليل همين حلقه ناجور، تقريبا همه مدعيان اين تعبير، اظهار نموده‏اند كه شايد اشاره «فى‏» در «فيما لاتعلمون‏» به چيز ديگرى باشد. اما چون گويا شكى نداشته‏اند كه نشاة‏گاه و محل خروج دوباره انسان از زمين، قبر است، بدون مطرح كردن اشاره مكانى «فى‏» گفته‏اند: «اين مطلب را فقط براى اين فرمود كه ايشان حالت‏خلقت اول را دانسته‏اند، كه چگونه در شكم مادران بودند، ولى نشاة و خلقت دوم چنين نيست‏براى آن كه در وقتى است(!) كه بندگان آن را نمى‏دانند». (ترجمه تفسير مجمع‏البيان).

اما اگر بگوييم كه «فى‏» در «فيما لاتعلمون‏» به زمان ناشناخته اشاره دارد، همچنان معنا را ضعيف نموده‏ايم. صحبت‏بر سر امكان معاد است. اگر زمان وقوع آن معلوم باشد، مثلا فلان هزار سال بعد، مخاطبان جواب خود را نمى‏گيرند. آنان در زمينه پيدايش مجدد خود نگرانند نه اين كه به پيدايش مجدد يقين دارند، اما اطلاع نداشتن از زمان اين واقعه مهم و عجيب برايشان مساله‏ساز شده است.

اين است كه مى‏بينيم، اين‏گونه تفسيرها و تعبيرها، ارتباطى با جريان زيباى معانى ساير آيات ندارند. اجداث را مكانهايى تصور مى‏كنيم كه نمى‏دانيم چه هستند. اما مى‏توانيم تصور جالبى حتى از اجداث داشته باشيم.

به مؤسسه نازايى رويان در تهران رفتيم، تا ببينيم آنها چگونه و در چه محيطى، اولين سلولى را كه مى‏بايست‏به انسانى كامل تبديل شود در محيط مصنوعى پرورش مى‏دهند. در اين مؤسسه، از زوج نابارور، نيم‏سلولهاى مادرى و پدرى گرفته مى‏شود و در محيطى مخصوص، آن دو نيم سلول را تركيب مى‏كنند و بدين‏ترتيب به فرزندشان اجازه مى‏دهند به وجود بيايد!

سلول تخم يعنى نطفه ايجاد شده، شروع به تقسيم شدن مى‏كند و پس از چند تقسيم به درون رحم مادر فرستاده مى‏شود تا به جنين و نوزادى معمولى تبديل شود.

در آن محيط مخصوص و مصنوعى، بايستى حرارت، PH يا ميزان اسيدى بودن محيط و اسمولاريته در حد مشخصى ثابت‏بماند. بدين منظور از قطرات بسيار ريز (250 ميكروليترى) از محلول تعديل شده ارله (محلولى كه درصد املاح آن به تقليد از املاح خون، تهيه شده است) كه توسط لايه نازكى از روغن معدنى (حبابى از روغن) حفاظت مى‏گردد، استفاده مى‏شود. اين حفاظ نازك هم مانع ورود عوامل عفونى محيط و هوا مى‏شود و هم ثبات دما، اسيديته و اسمولاريته را حفظ مى‏كند.

محيط ابتدايى براى انجام يافتن اولين تقسيم‏هاى سلولى كه AND ى اختصاصى هر يك از ما را مى‏تواند در هسته‏اش داشته باشد، بايستى دمايى دقيقا37 درجه سانتى‏گراد و PH معادل 4/7 داشته باشد، بايستى هوايى با 5% گاز دى‏اكسيد كربن در محيط موجود باشد.

از اين‏رو، اين احتمال وجود دارد كه در روز رستاخيز، سلولى كه قرار مى‏شود ما را بسازد در محيطى با چنين خصوصياتى تقسيم‏هاى خود را آغاز كند. اين محيط بايستى قادر به تصفيه و تغذيه مداوم خود باشد، يعنى كارى كه جفت در رحم مادر مى‏كند يا كه اين محيط آبكى بايد آن‏قدر وسيع باشد كه تا پايان تقسيمات تعادلش به هم نخورد. در طبيعت‏خون جنين با خون مادر مخلوط نمى‏شود، بلكه سدى حائل اين دو وجود دارد كه اجازه تبادل مواد را مى‏دهد.

بار ديگر به اجداث بنگريم، آمده است: «يخرجون من الاجداث كانهم جراد منتشر» (قمر/7) يعنى: «از اجداث خارج مى‏شوند، مانند ملخ‏هاى منتشر شونده‏» .

تشبيه به ملخ‏ها در جاى ديگرى نيز آمده است: «يوم يكون الناس كالفراش المبثوث‏» (قارعه/4).

در كتاب قاموس قرآن هنگام بحث در زمينه كلمه جراد آمده است: «از قبرها خارج مى‏شوند گويى ملخ‏هاى پراكنده‏اند. ظاهر آن است كه اين تشبيه زنده شدن و خروج از قبرهاست. چنان كه مى‏دانيم ملخ دم خود را زير خاك مى‏كند و تخم مى‏گذارد، بعد از چندى تخمها مبدل به كرم مى‏شوند و سپس تغيير شكل مى‏دهند و مبدل به پروانه و ملخ مى‏شوند. يكى از رفقا براى من نقل‏قول كرد كه در محلى تخمگذارى و به وجود آمدن ملخ‏ها را نمايش مى‏دادند. ديدم ملخ‏هاى بيشمارى به يك محل نسبتا وسيعى آمدند و نوك دم خود را زير خاك كردند و تخمگذارى نمودند و رفتند، بعد از رفتن آنها ديديم بتدريج كرمهايى سر از خاك سربرمى‏آوردند يكى از اين جا و يكى از آن جا، در فاصله كمى تمام آن زمين پر از كرم شد. آن گاه به پروانه و سپس به ملخ مبدل شدند و تمام آن محل پر از ملخ گرديد. ذرات ابدان انسان‏ها نيز، در بهار قيامت، همچون تخم‏هاى ملخ بتدريج‏به انسان‏ها مبدل شده و زمين را پر خواهند كرد».

مى‏بينيم كه براستى بايد به نويسنده كتاب قاموس قرآن به سبب اين دقت‏نظر و ثبت آن درود بفرستيم. آقاى جعفرى استاد دانشكده زيست‏شناسى دانشگاه شهيد بهشتى به عنوان استاد حشره‏شناس در مورد مطالب نقل شده از كتاب قاموس قرآن مى‏گويد:

«در تاييد مطلب فوق بايستى اشاره نمود كه ملخ‏هاى ماده داراى اندامى به نام تخم ريز يا Ovipositor هستند كه در انتهاى شكم قرار دارد. در مواقع تخم‏ريزى كه معمولا اواخر پاييز است، ملخ‏ها دم خود را در خاك فرو مى‏برند و حفره‏اى در خاكهاى سطحى ايجاد مى‏كنند. آن گاه تخم‏هاى خود را درون كپسولهاى داخل زمين قرار مى‏دهند كه همراه با مايع كف‏آلودى مى‏باشد و اين مايع باعث‏سفت‏شدن خاك اطراف تخمها مى‏گردد. سپس تخم‏ها فعاليت و رشد جنينى خود را آغاز مى‏كنند و با رسيدن فصل سرما، تكامل جنين‏ها قطع مى‏شود و به دوره استراحت مى‏روند و در بهار با گرم شدن هوا، مجددا دوره رشد آنها شروع و لاروها كه به شكل كرم‏هاى سفيد رنگى مى‏باشند پوسته تخم‏ها را سوراخ مى‏كنند و خارج مى‏شوند و سپس با حركت كرمى شكل به سطح خاك مى‏آيند. لازم به ذكر است كه لاروها قبل از خروج از تخم مرحله سن اول پورگى يا Instar را طى نموده‏اند و قبل از خروج، به صورت كرمينه‏هايى از وراى ديواره تخمهانمايان هستند. و بعد از آن دوران رشد و بلوغ كه دگرديسى يا Metamorphosis ناميده مى‏شود، شروع مى‏گردد. بدين‏ترتيب كرمها بعد از چند ساعت در سطح خاك به رنگ تيره درمى‏آيند و بعد از اين مرحله به موجودات ملخ مانند كوچك و فاقد بال تبديل مى‏شوند. در مرحله بعد بالهاى جنين شروع به رشد مى‏كنند و در نهايت پس از 30 تا 40 روز (بسته به نوع ملخ‏ها) ملخ‏هاى بالغ پديد مى‏آيند. در طول اين دوره، ملخ‏ها بين 4 تا7 بار پوست‏اندازى مى‏كنند و در هر مرحله اندازه و رنگ و زوايد بالها و آنتنها تغيير مى‏يابد. در خاتمه تصريح مى‏شود كه تفاوت عمده رشد ملخ (و ديگر حشرات) با پستانداران و آدمى، منقطع و مرحله به مرحله بودن رشد آنان است (شايد اين نكته نيز، نقشى در انتخاب ملخ به عنوان مثال و تشبيهى از معاد اجسام ما در رستاخيز داشته باشد)».

بدين‏سان تشبيه به ملخ‏ها به نفع يك روند بسيار منطقى جنينى است تا يك تصور شبهه‏آفرين.

فرضيه دوم: «خروج مردگان در روز رستاخيز از درون قبرها روى نخواهد داد، بلكه از محلهاى ناشناخته‏اى به نام «اجداث‏» خواهد بود كه شرايط لازم براى پروراندن جنين‏هاى جميع افراد بشر را دارند».

ملكول AND در روز رستاخيز بر چه اساسى ساخته خواهد شد؟

«وما من دابة فى الارض و لاطائر يطير بجناحيه الا امم امثالكم ما فرطنا فى الكتاب من شى‏ء ثم الى ربهم يحشرون‏» (انعام /38).

«محققا بدانيد كه هر جنبنده‏اى در زمين و هر پرنده‏اى كه به دو بال در هوا پرواز مى‏كند، همگى طايفه‏اى مانند شما نوع بشر هستند، ما در كتاب آفرينش، هيچ چيز را فروگذار نكرديم. آنگاه به نزد پروردگارشان محشور مى‏شوند».

بايستى قدرى تدبر و تفكر كنيم كه چه رابطه‏اى ميان حيوانات زمين و پرندگان آسمان با كتاب مى‏توان يافت؟ اين كتاب چگونه كتابى است و چه رابطه‏اى با حشر و زندگى مجدد دارد؟

در قرآن از كتابهاى مختلفى نام برده شده است. نظير «ام الكتاب‏» «لوح حفيظ‏»، «قرآن‏» «سجين‏» «عليين‏»، «كتابا منشورا» كه كتاب مربوط پرندگان يا حيوانات در آيه فوق نيز يكى از آنهاست. همه اين كتابها در واقع بخشى و جزئى از «ام الكتاب‏» هستند كه گويى كتاب تمام خلقت است.

در آيات‏3 و 4 سوره «ق‏» در جواب به كسانى كه مى‏گفتند، بعيد است پس از آن كه مرديم و خاك شديم، دوباره به زندگى بازگرديم، به عنوان رفع اين استبعاد، از آگاهى بر همه نابودشوندگان سخن آمده و كتاب مخصوصى به عنوان پشتوانه اين ظهور مجدد مطرح شده است. «ءاذا متنا و كنا ترابا ذلك رجع بعيد × قد علمنا ما تنقص الارض منهم وعندنا كتاب حفيظ‏».

اما كتاب چگونه مى‏تواند پاسخى براى بازگشت انسان به زندگى باشد؟ طبعا كتاب وسيله‏اى است كه اطلاعات را محفوظ مى‏دارد. اطلاعاتى كه در بردارنده لوازم دوباره زيستن انسان‏ها باشد، از چه نوعى هستند؟

با توجه به آنچه كه از ساختار موجودات زنده مى‏دانيم، اصالت‏به الگوى ساختارى هر موجود زنده است و نه خود ملكولهاى اسيدآمينه‏اش. آرايش اسيدهاى آمينه بيشتر از خود ملكولهاى اسيد آمينه، براى ما ارزش دارند، به عنوان مثال در روز رستاخيز، براى تامين انسولين مورد نيازمان، لازم نخواهد بود، همان ملكولهاى انسولينى كه در اين دنيا در بدن ما بوده‏اند، دوباره از هر كجا باشند، يافته شده و در تشكيل بدن ما شركت كنند. كافى است ترتيب اسيد آمينه‏ها از روى انسولين انسانى مجددا تكرار گردد. تمام سلولهاى بدن ما با واسطه پروتئين‏هاى ويژه خود كه توليدى خودشان است، خصوصيات خود را دارا شده‏اند و مى‏توانيم بگوييم، تمام بدن ما بيشتر از آن كه انبوهى از ملكولها باشد، انبوهى از اطلاعات است. اطلاعاتى كه ملكولها را با نظم و آرايش‏هاى انبوهى كنار هم چيده است. و لذا اين امكان وجود دارد كه با استفاده از همين اطلاعات كه ساخت پروتئين‏هاى متعدد ويژه ما را ديكته مى‏نمايند، دوباره جسم خود را به دست آوريم.

را براى نگاهدارى اين اطلاعات انتخاب كرده است. ملكول عظيم‏46 قطعه‏اى AND بار معناى جسم ما را به صورت زبانى چهار حرفى كه حرفهاى آن همان بازهاى چهارگانه‏اند، بر دوش كشيده است. اطلاعاتى كه قابل ثبت و طرح‏ريزى در كتاب بوده‏اند و لذا بسيار پرمعنى مى‏نمايد كه اصيل‏ترين و حقيقى‏ترين ويژگى گونه‏هاى مختلف جانداران، به صورت كتابهايى آكنده از اطلاعات ژنتيكى كه لازم و كافى هستند، بيان شود. و بر همين اساس، ارائه كتابى به عنوان ضامن احياى مردگان، براى انسانى كه در آستانه قرن بيست‏ويكم مى‏زيد، بهترين جواب است گرچه براى انسانى كه در قرن ششم ميلادى، استخوانى را در دست‏خود مى‏فشرده و به پخش شدن گرد آن، در باد مى‏نگريسته، جواب عجيبى به نظر مى‏رسيده است. چطور مى‏شد براى وى توضيح داد كه تو اين استخوانهايى كه گرد خواهند شد، نيستى و براى يك زندگانى ديگر، اختصاصا به همين استخوانها، نيازى ندارى؟

فرضيه سوم: «اطلاعات ژنتيكى لازم براى ساخت ملكول‏هاى AND ى اختصاصى هر فرد، يعنى همان رديف بازهاى چهارگانه، به طريقى در كتابى (يا نوعى وسيله حفظ اطلاعات ديگر) و در جايى كه براى ما ناشناخته است، به امر الهى محفوظ نگاهداشته مى‏شوند و در روز رستاخيز مورد استفاده قرار مى‏گيرند».

محيط

هم اكنون براساس مطالب ارائه شده مى‏توانيم تصورى داشته باشيم مبنى بر اين كه جسم ما، يعنى همان جسمى كه در ابتداى تولد داشته‏ايم قابل بازسازى است. و اين پيشرفت قابل‏توجهى است. ولى ما با آنچه كه در هنگام تولد بوده‏ايم تفاوتهاى بسيارى پيدا كرده‏ايم. ما ياد گرفته‏ايم سخن بگوييم، فكر كنيم و سؤال داشته باشيم. ماجراها بر ما گذشته است. ماجراهايى كه اثرهاى غيرقابل انفكاكى بر ما گذاشته‏اند و در واقع جزيى از تن ما گشته‏اند. اين تصور و توقع معقولى است كه در هنگام تولد دوباره در روز رستاخيز بايستى شخصيت، دانش، خاطرات و تمام ويژگيهاى منحصر به فردمان را نيز با خود داشته باشيم. چرا كه در غير اين صورت احتمالا بايستى مجددا در آن دنيا هم بر سر كلاسهايى بنشينيم و رياضى و منطق بخوانيم، حتى نام و نام خانوادگى‏مان را بايد به ما بياموزند!

اما آيا براى آن كه دقيقا به شخصيت و هويت زمينى خود برسيم بايستى همه وقايعى كه بر ما گذشته همه آن هول و هراس‏ها و درسهاى فراموش نشدنى، همه آن خاطره‏ها، يك بار ديگر تكرار شوند؟ كه البته اين هم موضوع غريبى است زيرا اگر تكرارى روى دهد، زندگى فعلى ما بيهوده خواهد بود.

تعمق در اين نكته غامض، به منظور تكميل تصورى كه تا بدين‏جا به آن دست‏يافته‏ايم، افق‏هاى تازه و بسيار جالب‏توجهى را پيش روى ما مى‏گشايد.

دانشمندان هر موجود زنده را مجموعه‏اى از AND و محيط مى‏دانند، زيرا محيط زندگى يك موجود زنده با تاثير و تداخل در روند فعاليتهاى ملكول AND خصوصيات نهايى و در واقع نتيجه كار ملكول AND را رقم مى‏زند. به بيان ديگر براى آن كه بعضى از قسمتهاى ملكول AND بيان شوند و به توليد پروتئين‏هايى كه رديف بازهايشان تعيين مى‏كند بپردازند، وجود يك يا چند عامل محيطى الزامى است. اگر اين عامل محيطى كه مى‏تواند مثلا گرما و يا يك ملكول خاص و در مورد انسان حتى يك واقعه و حادثه اجتماعى باشد هرگز اتفاق نيفتد، قسمتهاى مرتبط با آن عامل محيطى در ملكول AND ، هرگز بيان نخواهند شد.

به عنوان مثال باهوش بودن صفت آدمى است كه بالطبع در شخصيت او تاثير مى‏گذارد. اين صفت هم ريشه ژنتيكى دارد و هم عوامل محيطى نظير تحصيلات دانشگاهى در بروز و شكوفايى هر چه بيشتر آن نقش دارد. بسيارى از صفات طبيعى و بيماريهاى انسان اين‏گونه‏اند. بدين‏ترتيب مى‏توان گفت مجموعه خصوصياتى كه هر فرد آدمى را شاخص و از ديگران متمايز مى‏سازد در طيفى قرار دارند كه در يك سو كاملا ژنتيكى و در سوى ديگر كاملا محيطى است. اين ژنتيك و عوامل محيطى هستند كه با شدت و ضعف‏هاى متفاوت خصوصيات هر فرد را رقم زده‏اند. بنابراين ما براى هر فرد انسانى مثلا آقاى هومن بخرد، فرمول مقابل را خواهيم داشت:

محيط باضافه AND مساوى باآقاى هومن بخردكه AND بيانگر اطلاعات ژنتيكى نامبرده و محيط شامل محيط زندگى او از دوران درون رحمى تا آخرين لحظه زندگى است.

در اين فرمول ما مى‏توانستيم براساس آيات قرآن چنين تصور كنيم كه اطلاعات ژنتيكى به طريقى در كتاب يا ابزار مشابهى حفظ خواهند شد. سؤال اينجا بود كه آيا ماجراها و شرايط محيط هم در مكانى ثبت مى‏شوند؟

«وان عليكم لحافظين كراما كاتبين يعلمون ما تفعلون‏» (انفطار /12-10)

«ان كل نفس ما عليها حافظ‏» (طارق /4)

«فمن يعمل من الصالحات و هو مؤمن فلا كفران لسعيه وانا له كاتبون‏» (انبياء /94)

«انا نحن نحى الموتى و نكتب ما قدموا و اثارهم وكل شى‏ء احصيناه فى امام مبين‏» (يس/12)

بدين‏ترتيب براى روز رستاخيز ما يك كتاب به زبان چهار حرفى ژنتيك مى‏توانيم داشته باشيم و كتاب ديگرى كه ماجراها و شرايط محيط در آن نوشته شده است.

با توجه به اين كه از كل تاثيراتى كه محيط بر قسمتهاى مختلف بدن ما مى‏گذارد، آن دسته كه در شكل‏گيرى شخصيت و دانش ما نقش دارند در بحث ما كليدى هستند، آگاهى از اين كه اين دسته از تاثيرات محيط چگونه در بدن ما تثبيت مى‏شوند بسيار مهم و جالب توجه است. به بيان ديگر مى‏خواهيم بيابيم آيا فراگيرى علم و دانش و اندوختن تجربه، در ساختار ملكولى بدن ما;د ظظ تغييراتى ايجاد مى‏كند يا نه؟

براى يافتن جواب اين سؤال، گزارشى از سازوكارهاى كار دستگاه عصبى ارائه مى‏گردد:

بدن ما ورودى‏هايى براى كسب اطلاعات از محيط دارد. در پرده شبكيه چشمان ما، سلولهايى هستند كه در اثر تابش نور مناظر مختلف، نوعى جريان الكتريسيته را ايجاد و به قسمت معينى از دستگاه عصبى ما ارسال مى‏كنند. سلولهاى ديگرى در حلزون‏هاى شنوايى ما نيز امواج صوتى محيط (كه پرده گوش ما را به ارتعاش وامى‏دارند) را به جريان الكتريسيته معنى‏دارى تبديل و به قسمت معين ديگرى از مغزمان مى‏فرستند. سلولهاى گيرنده‏اى در پوست‏بدن ما نيز اطلاعات حسى را به جريان‏هاى الكتريكى تبديل مى‏كنند. طعم و بوى مواد موجود در دنياى اطراف ما نيز از طريق سلولهاى گيرنده مخصوصى به جريان‏هاى الكتريكى تبديل و روانه مغز مى‏شوند. بدين‏ترتيب ارتباط ما با محيط ارتباطى الكتريكى است و هر سلول عصبى كه نورون خوانده مى‏شود، در واقع چيزى شبيه به يك قطعه سيم است. (البته منظور از جريان الكتريسيته تغييرى گذرا در بار الكتريكى داخل و خارج سلول عصبى طولانى سيم مانند است كه به طور لحظه‏اى در ابتداى امتداد سلول ايجاد و به صورت موجى تا ديگر سوى انتهايى سلول منتقل مى‏شود).

اين جريان‏هاى الكتريسيته كه در واقع در اثر شرايط و رويدادهاى محيط در بدن ما القا مى‏شوند، به طور مداوم وارد مغزى مى‏شوند كه بر اساس نقشه AND ى هر يك از ما ساخته شده است. مغزى كه در واقع شبكه‏اى بسيار مفصل است از صد ميليارد نورون كه هر يك با هزار تا ده هزار نورون ديگر ارتباط دارد. طبعا مدارهاى بسيارى در مغز وجود دارند. وقتى جريان الكتريكى حامل معنى وارد مغز مى‏شود، مسيرهايى را طى مى‏كند و براساس خصوصيات مكانى آن معنى (كه در اثر معادلات پيچيده رياضى رقم مى‏خورد)، در مدار معينى از مغز به دام مى‏افتند و مدتى دور مى‏زند و اين دور زدن‏هاى متوالى است كه مى‏تواند اثرگذراى محيط را مدتى و يا بيشتر حفظ كند. در مغز ما نرون‏هاى فراوانى هستند كه در مجموعه‏هاى چندتايى تا چند ده تايى به دنبال هم يك مدار را تشكيل داده‏اند و هر مدار در مغز ما نمادى از يك پديده و معنى مشخص از محيط است. محل ارتباط هر نورون با نورون بعدى پلى‏شيميايى است كه جريان الكتريسيته براى رسيدن به نورون بعدى بايد از آن بگذرد. اين پل كه جريان الكتريسيته را به طور شيميايى منتقل مى‏كند، سيناپس نام دارد.

تاثير محيط اين است كه وقتى در مدارى جريانى را مى‏گذارند، پلهاى بين نورونها يعنى همان سيناپسها در اثر عبور جريان تغييراتى مى‏كنند و اين تغييرات باعث مى‏شود كه پلها مقاومت كمترى در برابر عبور جريان‏هاى الكتريسيته بعدى نشان دهند. هر چه تعداد دفعات عبور جريان الكتريسيته از سيناپسها بيشتر باشد، سيناپسها تغييرات پايدارترى در جهت كاهش مقاومت از خود نشان مى‏دهند. به اين خاصيت‏سيناپسها، تسهيل (Facillitation) گفته مى‏شود. هر حافظه در مغز ما مدارى است كه سيناپسهاى آن تسهيل شده باشند.

مى‏توان گفت از ديد علم روانپزشكى و فيزيولوژى اعصاب، تاثير محيط روى شخصيت ارثى، در واقع ايجاد حافظه‏هاى درازمدت است و حافظه درازمدت زمانى ايجاد مى‏گردد كه تغييرات دايمى و پايدار در سيناپسها ايجاد شوند. بنابراين بهتر است‏بيابيم كه اين تغييرات دايمى با چه سازوكارى روى مى‏دهند. تا بتوانيم در مورد چگونگى ثبت وقايع و تاثيرات محيط بر مغزمان به تصورى معقول برسيم.

واقعيت اين است كه هر چند آنچه از محيط به مغز ما مى‏رسد تنها جريان‏هاى الكتريكى است، اما اين جريان‏هاى الكتريكى تاثيراتى ساختمانى و ملكولى در محل سيناپسهاى مغز ما برجاى مى‏گذارند. همين دستكارى‏هاى ظريف محيط در آناتومى سلولهاى مغز است كه از نوزادى خام، فردى پخته و با تجربه و دانشمند به وجود مى‏آورد. شواهد بسيارى در زمينه مادى (بيوفيزيكى) بودن حافظه موجود است. در مغز آدمى (در ناحيه CA1 هيپوكامپ) تغييرات ساختمانى به دنبال يادگيرى را مى‏توان با ميكروسكوپ الكترونى ديد! شكل خارهاى انتهايى و ابتدايى نورونها در فضاى سيناپس در افراد بالغ با اطفال متفاوت است. از طرف ديگر موادى (داروهايى) هستند كه مانع از ايجاد حافظه و يادگيرى مى‏شوند (نظير آنتاگونيست PLA2 ، يورينومايسين و آنيزومايسين).

بدين‏ترتيب مى‏توان ادعا كرد، شخصيت ژنتيكى و محيطى ما، شخصيتى مادى و البته در تئورى قابل ضبط و انتقال است. و بر اين اساس براى آن كه با تمام شخصيتمان دوباره به روش جنينى زنده شويم، كافى است آدرس دقيق اين دستكاريهاى محيط نيز توسط سيستمى پرشعور، در جايى ثبت گردد. كتابى كه شرح همه تاثيرات محيط را آن‏گونه كه خود فرد دقيقا حس كرده و در خود داشته باشد و در آن مشخص شود كه سيناپس بين عصب شماره فلان و فلان مثلا در آن ناحيه از هيپوكامپ بايستى به اين ميزان تسهيل شود و سيناپس بعدى و بعدى نيز بايد بدان حد تسهيل شوند.

زبانى براى كتاب محيط

در كتاب شناسنامه ژنتيكى ما مشخص مى‏شود كه نورون فلان بايد بين دو نورون شماره فلان و فلان باشد و در كتاب محيطمان بايستى مشخص گردد كه سيناپسهاى بين اين نورونها بايد تا چه حد تسهيل شده باشند. در واقع دو كتاب حتى در جزئيات كارى‏شان، گام به گام با يكديگر پيش مى‏آيند.

در كتاب شناسنامه ژنتيكى كليه جزئيات ساختمانى سلولها، آن‏طور كه دقيقا بايد ساخته شوند، رقم خورده است و جالب توجه است كه تاثيرات محيط نيز تاثيرات ساختمانى هستند!

كشف شده است كه هنگام ايجاد حافظه درازمدت در اثر محيط، با وجود تغييرات ساختمانى مشهود، اطلاعات ملكول AND در سلولهاى عصبى تغيير نمى‏كند! بلكه بعضى از نواحى خاموش ملكول AND در هر سلول عصبى در اثر محيط (يعنى تغييرات شيميايى سيناپسها) بيان مى‏شوند و از روى اين قسمتها كپى‏بردارى به عمل مى‏آيد و توليد RNA افزايش مى‏يابد و پروتئين‏سازى صورت مى‏گيرد. پروتئين‏هاى جديد و محصولاتى كه باعث توليدشان مى‏شوند، به محل دقيق خود در سيناپسها مهاجرت مى‏كنند و به مثابه همان تغييرات ساختمانى هستند.

ذكر سازوكارى كه محيط براى بيان قسمت‏هاى پنهان اما معين ملكول AND در هر سلول عصبى به كار مى‏برد، اهميت چندانى ندارد، مطلب مهم در بحث ما آن است كه بيان كردن ملكول AND تنها كار محيط نيست.

همان‏گونه كه قبلا ذكر شد، در هنگام رويش جنينى بيان شدن برنامه‏ريزى شده قسمتهاى مختلف ملكول AND در مراحل مختلف جنينى در تك‏تك سلولها، در واقع تا حد بسيار زيادى براساس اطلاعات موجود در خود ملكول AND رقم مى‏خورد. در شكل‏گيرى ساختمان مغز نوزاد، محصولات پروتئينى AND (ضمن آن كه در پيچ‏خوردگى ملكول AND نقش دارند) نحوه اتصال و ارتباط سلولهاى مختلف را تعيين مى‏كنند. حتى شكل ضمايم سلولى در محل سيناپسها تابع اطلاعات ملكول AND مى‏باشد. البته تماس موضعى نورونها اثر تعديلى بر روى نتيجه كار AND دارد. بدين ترتيب طراحى و مداربندى مغز تا جزيى‏ترين ضمايم سيناپسى توسط اطلاعات موجود در ملكول AND قابل تعيين بوده است.

اكنون ضمن در نظر داشتن اين موضوع، به دنياى طبيعت و غريزه‏هاى حيوانى توجه كنيم. بسيار دشوار است‏باور كردن اين كه پرندگان و يا سمورهاى آبى كه به نحو كاملا استادانه‏اى لانه‏سازى مى‏كنند، هرگز تعليمى براى لانه ساختن نديده‏اند! جدار تخم‏مرغ همچون ديوارى است كه در يك سوى آن ملكول AND و در سوى ديگرش محيط قرار دارد. عجب صحنه تكان‏دهنده‏اى است وقتى AND در آرايش يك جوجه، از درون به اين ديوار حياتى نوك مى‏زند و از منفذى كه مى‏گشايد به «محيط‏» بيرون مى‏نگرد! او در حالى جداره را سوراخ مى‏كند و به دنيا پا مى‏گذارد و در حالى ماهرانه دانه برمى‏چيند و جيك‏جيك‏كنان و مسلط مورچه‏ها را شكار مى‏كند، كه هرگز و هرگز محيط را نديده است و هرگز براى حفظ تعادل و راه رفتن و شكار و بسيارى مهارتهاى ديگرش تعليمى نديده است. او همه اين آموخته‏ها را از طريق AND فراگرفته است. براساس تحقيقات مفصلى كه انجام شده، در هنگام تولد، تيپ شخصيتى هر فرد آدمى براساس بعضى معيارها با تنوع بسيار زيادى قابل تعيين و پيشگويى است.

آرى ملكول AND قابليت انتقال اطلاعات محيط را دارد. غور در اين كه چگونه «محيط‏» در طى سه و نيم ميليارد سال در درون ملكول AND چنين حضور و تاثيرى پيدا كرده است عظمت آفريدگار و شيوه‏اى را كه او براى «آفريدن‏» به كار مى‏برد برايمان قدرى قابل تصور مى‏سازد.

بنابراين مى‏توانيم ادعا و تصور كنيم كه اطلاعات ژنتيكى لازم براى ساخت ملكول AND اين قابليت را دارد كه شخصيت محيطى و همه آموخته‏ها و خاطره‏هاى هر انسانى را به طريقى در خود منعكس و قابل ضبط و انتقال سازد; به گونه‏اى كه هنگام تولد در روز رستاخيز، بتوانيم سخن بگوييم، بدانيم كيستيم؟ ناممان چيست؟ و چه‏ها كرده‏ايم. چه معجزه جالب و تكان‏دهنده‏اى است كه حضرت عيسى‏عليه‏السلام بعد از تولد در گاهواره سخن مى‏گفته است.

جعبه سياه و نامه اعمال

نكته بسيار جالبى، در تحريك الكتريكى اعماق مغز ما نهفته است. دانشمندان مى‏توانند استخوان جمجمه را با رافت‏ببرند و به مغز يك انسان، در حالى كه كاملا هوشيار و بيدار است، دست‏بزنند! آنها زمانى كه در آزمايشهاى خود، الكترودى را در بخش خلفى لوب گيجگاهى به نزديكى نواحى متصل‏كننده مربوطه در تالاموس فرو مى‏برند، فرد خاطرات يا حافظه‏هاى كاملا فراموش شده‏اى را از زمان كودكى خود به ياد مى‏آورد. اين خاطرات كه هم مى‏توانند بينايى و هم شنوايى باشند، گاه يك قطعه مخصوص موسيقى و گاه حتى گفتگو با شخص مخصوصى هستند. از اين‏رو دانشمندان معتقدند كه تجربيات بينايى و شنوايى در مناطقى از مغز كه حد فاصل مناطق بينايى و شنوايى هستند، ذخيره مى‏شوند، «چنانچه گويى به طور دايمى، بر روى نوار ضبطصوت، ثبت و ضبط مى‏شوند» (فيزيولوژى گايتون، ترجمه دكتر شادان،1369، ص‏1489 و اصول آناتومى و فيزيولوژى اعصاب، ص‏174، سال 1355).

جالب اين جاست كه طبق آنچه در قرآن آمده است، اين خود اعضا هستند كه در روز رستاخيز، به هنگام رسيدگى به حسابها، درباره آنچه كرده‏اند، شهادت مى‏دهند، همه صحنه‏ها، همان‏گونه كه خود فرد ديده است، ديده مى‏شود و در مورد واكنشهاى فرد، براساس آنچه خودش احساس كرده، قضاوت به عمل مى‏آيد و كوچكترين موضوعى از قلم نمى‏افتد!

«و عرضوا على ربك صفا لقد جئتمونا كما خلقناكم اول مرة بل زعمتم الن نجعل لكم موعدا ووضع الكتاب فترى المجرمين مشفقين مما فيه ويقولون يا ويلتنا مال هذا الكتاب لايغادر صغيرة ولاكبيرة الا احصيها و وجدوا ما عملوا حاضرا ولايظلم ربك احدا» (كهف /49 و 48)

«وكل انسان الزمناه طائره فى عنقه ونخرج له يوم القيامة كتابا يلقيه منشورا اقرا كتابك كفى بنفسك اليوم عليك حسيبا». (اسراء /13 و 14)«اليوم نختم على افواههم و تكلمنا ايديهم و تشهد ارجلهم بما كانوا يكسبون‏» (يس /65)

از طرف ديگر مغز ما با همه سلولها و پروتئين‏هايش قابل بازسازى به نظر مى‏آيد. براى آن كه اطلاعات مربوط به ماجراهايى را كه در زمين بر ما گذشته در مغز خود داشته باشيم بايستى سيناپسهاى بين نورونهاى مغز ما به نحو مشابه وضعيت فعلى آنها و يا حتى قدرى بهتر تسهيل شوند. ما تصور مى‏كنيم چنين كارى را مى‏توان از طريق دستكارى اطلاعات ژنتيكى ملكول AND عملى ساخت، اين نكته را غرايز حيرت‏انگيز حيوانات به ما الهام مى‏نمايد.

براستى اگر قرار است‏شرح همه اعمال و رفتار ما (در جايى توسط فرشتگان كاتب) نوشته شود، همه اين ماجراها به چه زبانى نوشته خواهد شد؟

فرضيه چهارم: «همه تاثيرات مهم محيط بر روى بدن انسان، توسط نظام پرشعورى كه آنها را ثبت مى‏كند، به گونه‏اى در كتاب ملكول AND القا مى‏شود. تا با تغييراتى كه در اطلاعات ژنتيكى داده مى‏شود، نحوه بيان ملكول AND در سلولهاى مغزى به تقليد از آثار محيط رقم بخورد، بدين‏ترتيب هر فرد در روز رستاخيز همه چيزهايى را كه در اين دنيا مى‏داند، به طور غريزى خواهد دانست‏».

روشى براى ثبت اطلاعات

ى انسان حاوى 1011 واحد اطلاعاتى (Bite) است. چنانچه اين اطلاعات به زبان فارسى ثبت‏شوند، نياز به هزاران جلد كتاب خواهد بود. هزاران جلد كتاب براى هر انسان!

اگر به جاى مبناى 2 (مبناى معمول در كامپيوتر كه تنها اعداد صفر و 1 را مى‏پذيرد) و يا مبناى رايج 10 كه همه محاسبات عددى مرسوم ما براساس آن هستند كه ده نوع واحد اطلاعاتى دارد و يا به جاى زبان فارسى كه 32 واحد دارد، از سيستمى كه مبناى بسيار بالايى داشته باشد، استفاده گردد، AND ى اختصاصى هر فرد را مى‏شود به طور بسيار خلاصه‏اى ثبت كرد:

فرمول از اصل مقاله استفاده شود

بدين‏ترتيب پيدايش مجدد هر عزيزى كه از دست مى‏رود به آسانى دانستن يك عدد خواهد بود! عددى با مبناى بالا كه وقتى به مبناى 4 برده شود، رديف كليه بازهاى نوكلئوتيد در ژنوم او را ارائه خواهد داد... و هر انسان، يك شماره كاملا اختصاصى خواهد بود.

جاودانگى

يك تفاوت بسيار مهم زندگى اخروى با زندگى امروزى ما، بى‏پايان بودن آن است. جاودانگى با وجود اين كه بسيار حيرت‏انگيز مى‏نمايد، به تصور ما چندان غريب و باورنكردنى نيست. از يك طرف گذشت زمان، يك ثابت مطلق نيست. حتى در همين زمين و دنياى مادى امروزى، مى‏توانيم گذشت زمان را متاثر سازيم. اگر با سرعتهاى زياد به طور مداوم در فضا سير كنيم، واقعا جوانتر مى‏مانيم! طبق فرمولهاى نسبيت، زمان تابعى از سرعت است و هر چه سرعت‏حركت جسمى زيادتر شود، گذشت زمان برايش آهسته‏تر مى‏گردد. ساعتهاى بسيار دقيقى كه به منظور آزمايش اين موضوع، در هواپيماهاى سريع‏السير كار گذاشته‏اند، مطابق با محاسبات، آهسته‏تر كار كرده‏اند و براساس همين محاسبات، اگر جسمى به سرعت نور برسد; گذشت زمان برايش متوقف خواهد شد! زمان براستى پديده‏اى ناشناخته و حيرت‏انگيز است.

از طرف ديگر، در بدن ما و همه موجودات زنده آنچه كه «عمر طبيعى‏» هر سيستم حياتى را رقم مى‏زند، تعادلى است كه بين توليد سلولهاى تازه نفس و سلولهايى كه مى‏ميرند، وجود دارد. هر سلولى عمرى دارد و وقتى مى‏ميرد، سلولى تازه جانشين آن مى‏گردد. گلبولهاى قرمز خون ما، عمرى صدوبيست روزه دارند، ولى همه با هم نمى‏ميرند، چرا كه همگى در يك روز، به وجود نيامده‏اند. دستگاه‏هاى خونساز بدن ما، پيوسته اين سلولهاى خونى را مى‏سازند و وارد جريان گردش خون مى‏كنند و هر روز به همان تعداد سلول خونى نيز، به دليل پيرى و فرسودگى از جريان گردش خون، خارج مى‏شوند. اين سيستم است كه زنده مى‏ماند، اگر چه روزانه، ميليون‏ها سلول به خاطرش مى‏ميرند.

چنين روندى، حتى در سلولهاى عصبى مغز ما نيز وجود دارد. نورونهاى مغز ما، برخلاف ساير سلولهاى بدن‏مان، در طول سالهاى رشد و بلوغ و دوران ميانسالى همچنان زنده مى‏مانند. ولى آنها هم براى حفظ و بقاى خود، پيوسته مشغول‏ترميم و تعويض جزءبه‏جزء ساختارهاى ملكولى خود هستند. مانند اين كه در يك ساختمان با تعداد و آرايش مشخصى از آجرها، در هر لحظه از زمان، يك آجر كهنه با آجرى جديد، تعويض گردد. حتى ملكول AND هم، به دليل دو رشته‏اى بودنش، قابليت اين ترميم مداوم را دارد.

فرضيه پنجم: «جاودانه ماندن هر يك از ما به آسانى حفظ تعادلى است كه بين روندهاى ترميمى و تخريبى بدن‏مان وجود دارد».

علامت‏سؤال

با توجه به تفاوتهاى ظريف مشهود در دوقلوهاى يكسان (منوزايگوت) ⁽³⁾ بويژه از اين نظر كه آنها احساس بودن يكسان و مشتركى ندارند و هر يك فردى مستقل و داراى احساس و تفكر و اراده‏اى منحصر به فرد هستند و با توجه به آيات و شواهدى كه بيانگر وجود يك جزء غيرمادى در هستى ما هستند، بهتر است فرمول آقاى هومن بخرد را به صورت زير بنويسيم:

؟ باضافه محيط باضافه AND آقاى هومن بخردعلامت‏سؤال در بردارنده مسائل ناشناخته‏اى است كه در حاشيه فعاليتهاى ژنتيكى ملكول AND نهفته (Epigenetic Landscape) است و نيز شامل اسرار مربوط به اهيت‏حقيقى هر يك از ماست كه مى‏تواند مترادف «روح‏» «ذهن‏» و يا «روان‏» باشد. چيزى كه آگاهانه بين سيگنالهاى الكتريكى ورودى و خروجى مغز ما مى‏نشيند و تجربه‏اى را آگاهانه پشت‏سر مى‏گذارد (Conscious Experiences) .

همان‏طور كه قبلا آمد مى‏توان سطح قشر مغز فردى هوشيار را (در حالى كه قطعه‏اى از استخوان جمجمه او برداشته شده) تحريك كرد. نكته مهمى كه در تحريك قشر مغز وجود دارد اين است كه با آن كه پاسخ‏هاى عمده‏اى ايجاد مى‏شود يعنى به عنوان مثال فرد عملى را متناسب به ناحيه حركتى مغز كه تحريك مى‏شود، بى‏اختيار انجام مى‏دهد، اما با اين تحريك الكتريكى، آگاهى از عمل حادث شده به وجود نمى‏آيد. تحريك اعصاب محيطى نيز باعث احساس آگاهانه نمى‏شوند.

از روى اين مشاهدات گروهى از دانشمندان نتيجه‏گيرى كرده‏اند كه آنچه كه باعث‏بروز يك تجربه آگاهانه مى‏شود حضور فعاليتهاى نورونى ناشناخته و ويژه‏اى است. آنان گفته‏اند:

«تمام تجربيات آگاهانه ما نتيجه كاركردهاى ذهن (Mind) است، لغتى كه افسونگرانه تصويرى از يك من غير عصبى(!) را القا مى‏كند. شبحى (!) كه بين ايمپالسهاى آوران و وابران جاى مى‏گيرد، به اين معنا كه ذهن چيزى بيشتر از فعاليتهاى عصبى است‏».

"All Conscious experiences are popularly attributed to the workings of the "mind" a,

word that conjures up the image of a nonneural "me", a phantom interposed between

. afferent and efferent impulses, with the impilication that mind is somthing between more than neural activity". Human Physiology - Vander 1990 Page 712

اين دانشمندان تجربيات آگاهانه و مغز را يك چيز نمى‏دانند. بلكه تجربيات آگاهانه يا ذهن را روند و كنش و محصولى از ماشين مغزى مى‏دانند. جالب توجه است كه گروهى از فلاسفه اسلامى نيز روح را محصول تكامل و حركت جوهرى طبيعت دانسته‏اند. (همچون علامه ملاصدرا).

از طرف ديگر اين دانشمندان معتقدند ذهن بدون مغز نورونى نمى‏تواند تجربه‏اى آگاهانه را احساس كند و در عين حال بعيد مى‏دانند كه تجربه آگاهانه در اثر خصوصيات ملكولى يا غشايى يك نورون منفرد مغزى و يا حتى بر اثر مخلوطى از فعاليت نورون‏ها در مراكز بزرگ مغزى همچون تالاموس يا سيستم ليمبيك باشد.

برنده جايزه صلح نوبل در رشته فيزيولوژى پزشكى «حس وحدت وجود» (The unity of the self) هر يك از ما را به مخلوقى روحانى و ماوراءالطبيعه به نام روح نسبت مى‏دهد. او اين مطلب را به زبان مذهبى اين‏گونه بيان مى‏كند: «هر روح آفرينشى تازه از خداوند است كه به هر جنين در حال رشد در مرحله‏اى بين لقاح و تولد متصل مى‏شود».

به گفته او قطعيت هسته درونى «من‏» يعنى حس وحدت وجود منحصر به فرد آدميان، يك آفرينش الهى را ايجاب مى‏كند و «محيط‏» در اين بين نه نقشى تعيين كننده، كه تنها نقشى تعديل كننده دارد. طبق اظهارات او، بحث و تفكر در اين زمينه نه تنها خداى برتر و متعال، آفريننده جهان هستى و خدايى را كه در باور انيشتين بوده به ما بازمى‏شناساند، بلكه ما را با خداى «عشق‏ورزى‏» آشنا مى‏سازد كه بودنمان را مديون او هستيم.

بدين‏ترتيب مى‏توانيم تصور كنيم يك روز بهارى است و در حالى از خواب ناگهان برخاسته‏ايم و هراسان از محفظه مخصوصى بيرون مى‏آييم كه نمى‏دانيم چه خبر شده است، و نمى‏دانيم چقدر خوابيده‏ايم!

آرى مى‏توانيم تصور كنيم كه روزى در دنيايى با نور خورشيدى ديگر، هوايى كاملا تازه را استنشاق خواهيم كرد. دوباره نفس خواهيم كشيد و دوباره زندگى خواهيم كرد، و همانند اكنون كه مطالعه مى‏كنيم به تفكر و تبادل با «محيطى‏» كاملا جديد، خواهيم پرداخت.

حسن ختام اين مقاله مطلبى از كتاب «مقدمه‏اى بر جهان‏بينى اسلامى‏» نوشته استاد شهيد مرتضى مطهرى است:

«.. از اين‏رو درجه ايمان هر فرد به حيات اخروى، از طرفى بستگى دارد به درجه ايمان او به «اصل نبوت‏» و صدق گفتار پيامبران و از طرف ديگر بستگى دارد به اين كه سطح معارف انسان تا چه حد بالا باشد و تصورش از امر معاد و عالم آخرت چه اندازه صحيح و معقول و خردپسند باشد و تصورات جاهلانه و عاميانه در آن راه نيافته باشد».

رپى‏نوشت‏ها و مآخذ

1- برخى از مفسران، اين‏گونه برداشت و تصور كرده بودند كه ابتدا مجسمه‏اى گلى از انسان ساخته شده است! اما در قرآن، هرگز اسمى از مجسمه‏اى گلى برده نشده است. تنها در معجزه حضرت عيسى‏عليه‏السلام بود كه او مجسمه‏اى به شكل پرنده (كهيئة الطير) (آيه‏49 سوره آل‏عمران: «و رسولا الى بنى اسرائيل انى قد جئتكم باية من ربكم انى اخلق لكم من الطين كهيئة الطير فانفخ فيه فيكون طيرا باذن الله و ابرى الاكمه و الابرص و احيى الموتى باذن الله و انبئكم بماتاكلون و ما تدخرون فى بيوتكم ان فى ذلك لاية لكم ان كنتم مؤمنين‏»; و آيه‏109 مائده) ساخته و در آن دميده بود. در هر دو موردى كه اين موضوع مطرح شده بود، لغت «كهيئة‏» نيز آورده شده، در حالى كه در تمام مواردى كه اشاره به آفرينش نخستين انسان بود، از لغت «كهيئة‏» استفاده نشده بود. به عبارت ديگر هيچ موردى نيافتيم كه روح در مجسمه‏اى گلى به شكل انسان دميده شده باشد. همانند اژدها شدن عصا كه هيچ روند علمى را براى آن در نظر نمى‏گيريم، پرنده گلى حضرت عيسى نيز يك قدرت‏نمايى و يا معجزه متضاد با قوانين رايج طبيعت‏بود، اما دليلى براى غيرعلمى بودن نحوه آفرينش انسان نداشتيم. (تفسير نوين ص‏133: در اين آيات خداوند از انسان مى‏خواهد كه در مبدا خلقت و ماده اصلى وجودش بنگرد و ببيند كه چه مراحل طى شده تا از ذرات خاك، خوراك و از خوراك خون و با فعاليت تمام اعضا و اندام بدن، نطفه به وجود آمده است).

دميده شدن روح الزامى را براى وجود يك توده به شكل انسان مطرح نمى‏كرد. زيرا در موارد ديگرى نيز از دميده شدن روح سخن رانده شده بود كه نمونه آن دميده شدن روح در رحم حضرت مريم‏عليه‏السلام بود. آن هم در زمانى كه هيچ توده‏اى به نماى انسان وجود نداشت و همين دميده شدن سبب شده بود كه مراحل پيدايش يك انسان از تقسيم سلول نطفه يا زايگوت گرفته تا مراحل مختلف جنينى طى شوند و نوزادى بسان همه نوزادان ديگر به دنيا آيد. (تحريم/12-11): «و مريم ابنت عمران التى احصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا و صدقت‏بكلمات ربها و كتبه و كانت من القانتين‏»).

با مقايسه دو آيه ذيل به اين نتيجه رسيديم كه منظور از «كن فيكون‏»، پيدايش ناگهانى نخستين انسان از يك مجسه گلى نيست: «ان مثل عيسى عند الله كمثل ادم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون‏» (آل عمران /59) و «قالت رب انى يكون لى ولد و لم يمسسنى بشرا قال كذلك الله يخلق ما يشاء اذا قضى امرا فانما يقول له كن فيكون‏» (آل عمران /47)، بلكه همان‏گونه كه در مورد پيدايش حضرت عيسى‏عليه‏السلام اطلاق شده بود، در انجام امر «كن‏» همه مراحل ملكولى و زيستى لازمه طى شده بودند.

موضوع مورد بررسى ما، نحوه بيان احياى‏مان پس از مرگ بود و زنده شدن مجدد انسان، به پيدايش او تشبيه شده بود. از آنجا كه هيچ تفسيرى مدعى نبود كه در روز رستاخيز مجسمه‏اى گلى از ما ساخته خواهد شد، بر بحث در اين زمينه بيش از اين اصرار نورزيديم و توجه خود را بيشتر معطوف به نحوه پيدايش امروزى انسان‏ها نموديم.

2- در آيه 42 زمر نيز همين تعبير آمده بود:

«الله يتوفى الانفس حين موتها و التى لم تمت فى منامها فيمسك التى قضى عليها الموت و يرسل الاخرى الى اجل مسمى ان فى ذلك لآيات لقوم يتفكرون‏» خداست كه وقت مرگ ارواح خلق را مى‏گيرد و آن كس را كه هنوز مرگش فرا نرسيده نيز در حال خواب روحش را قبض مى‏كند، سپس آن را كه حكم به مرگش كرده، جانش را نگاه مى‏دارد و آن را كه نكرده به بدنش مى‏فرستد تا وقت معين مرگ، در اين كار نيز ادله قدرت الهى براى متفكران پديدار است.»

نظريات خود تفسير الميزان نيز، اعتقاد ما را تاييد و تقويت مى‏كرد. در جايى آمده بود:

«از آنچه بيان شد، روشن گرديد چرا كلمه «انظر» سه بار تكرار شده است. براى آن كه در هر بار غرضى بوده است، غير آن غرضى كه در دفعات ديگر بوده است.»

و نيز در مورد انظر الى طعام و شراب (نگاه به طعام و شراب) آورده شده بود:

«و وقتى به او گفتند تو صد سال است كه خوابيده‏اى،... ترديد برايش بوده، چون هيچ تغييرى در خودش مثلا بدنش و لباس نديده و فكر كرده اگر انسان صد سال بميرد، در اين مدت طولانى بايد وضع بدنى‏اش تغيير كند، طراوت جوانى‏اش را از دست‏بدهد - چون مدتى خاك شده و استخوانى پوسيده گشته - خداى تعالى اين شبهه را كه ممكن است در دل او پيدا شود از اين راه رفع كرد كه دستورش دهد به طعام و شراب خود بنگرد كه نه گنديده شده و نه تغيير ديگرى كرده و نيز به الاغ خود بنگرد كه استخوانهاى پوسيده‏اش پيش رويش ريخته و همين استخوان‏هاى الاغ بهترين دليل است‏بر اين كه مدت خوابش طولانى بوده و در وضع طعام و شرابش بهترين دليل است‏بر اين كه براى خدا امكان دارد كه چيزى را در چنين مدت طولانى، به يك حال نگهدارد، بدون اين كه دستخوش تغيير شود.»

برداشت ما اين بود كه اگر هر سه بار، خطاب «نگاه كن‏» تكرار شده و در هر بار نيز، طبعا منظورى در نظر بوده، در مورد «نگاه كن به طعام و شراب كه هيچ تغييرى نكرده‏» به روشنى اين فلسفه نهفته بوده كه براى ما در مورد جسم عزير اشكالى پيش نيايد و بدانيم جسم او استخوانها و لباسهايش سالم مانده‏اند.

3- ايحسب الانسان الف نجمع عظامه بلى قادرين على ان نسوى بنانه (قيامت /3 و 4)

از آنجا كه بعضى از تفاسير نسوى بنانه را مرتبط با آثار سرانگشتان دانسته‏اند، ممكن است اين آيه به تفاوت آثار سرانگشتان دوقلوهاى يكسان اشاره داشته باشد. به دليل تفاوت‏هاى ظريف محيطى براى دو جنين حتى در درون يك رحم، آثار انگشتان دوقلوهاى يكسان از يكديگر قابل افتراق است. معنى اين آيه مى‏تواند اين باشد كه پيدايش مجدد انسان‏ها با چنان دقتى صورت خواهد گرفت كه حتى چنين تفاوتهاى مختصرى نيز با آنچه كه در زمين بوده‏ايم، نخواهيم داشت.

× با سپاسگزارى از حضرت آيت‏الله جوادى آملى و رياست محترم مؤسسه تحقيقاتى اسراء قم به خاطر راهنمايى، تشويق‏ها و نيز دعاهاى خيرشان.

منابع

4- تفسير الميزان، ترجمه استاد موسوى همدانى

5- ترجمه تفسير مجمع‏البيان

6- تفسير نمونه.

7- زندگى جاويد استاد شهيد مرتضى مطهرى.

8- قاموس قرآن.

9- تفسير نوين.

10- ترجمه قرآن استاد يحيى‏الدين مهدى الهى قمشه‏اى.

11- اصول بيوشيمى دكتر آلبرت دانيال‏زاده.

12- فيزيولوژى پزشكى پروفسور آرتورگايتون - ترجمه دكتر فرخ شادان.

13- Encyclopedia Britanica 1994.

14- Grays Anatomy. Williams 1989.

15- Human Physiology. Vander 1990.

16- Hipocampus, vol, 1, No 1, JAN 1991.

17- A Textbook of in vitro Fertilization and Asisted Reproduction, Peter R. Brinsden &. Paul A.Rainsburg 1992.

18- Rawn Biochemistry.