| مجلات >فصلنامه مشكوة>شماره 60 |
ملك معراج خالد
رئيس دانشگاه اسلامى بين المللى اسلام آباد (1)
در گفت و شنودى كه ما در آستانه قرن بيست و يكم بدان نيازمنديم بايد چند اصل اخلاقى بنيادى مورد توجه قرار گيرد: همان گونه كه ولى نعمت انسانها(ص) پانزده قرن پيش در اعلاميه حقوقبشر خود در حجةالوداع اعلام كرد، سفيد بر سياه برترى ندارد و همه انسانها فرزندان آدماند. اين اعلاميه شامل اصولى اخلاقى و بنيادى است كه در اين مقاله بدان مىپردازيم.
پرنس ويلز در سخنرانى خود در مركز مطالعات اسلامى آكسفورد (2) به اختصار يادآور شد:
«... من قلبا معتقدم كه موضوع روابط بين اين دو دنيا هم اكنون بيش از هر زمان ديگرى اهميتيافته است، زيرا از سويى ميزان سوء تفاهم بين دنياى اسلام و دنياى غرب به گونهاى خطرناك رو به تزايد است و از سويى ديگر نياز به همزيستى و همكارى در هيچ دورهاى از اين حد بيشتر نبوده است; بويژه در جهانى كه وابستگىهاى متقابل روزبروز بيشتر مىشوند. »
سوء تفاهمهايى كه در اين جا بدآنها اشاره مىكنيم گوناگوناند. شايد در صدر اين فهرستبتوان از به اصطلاح افراط گرايى، تروريسم و بنيادگرايى در جهان اسلام نام برد.
از اين ديدگاه تعاليم اجتماعى و احكام اسلام غالبا سخت، كهنه و خشن معرفى مىشوند; جنبشهاى طرفدار تجديد حيات اسلام ضد مردمى قلمداد مىگردند و نگرش اسلام به خانواده و زنان، تبعيضآميز، ناعادلانه و سلطه جويانه نشان داده مىشوند.
رسانههاى غربى از انتشار اطلاعات گمراه كننده درباره اسلام و مسلمانان بدون اغراق لذت مىبرند. اين اتهام را غالبا «عينيت» نام نهادهاند و هر كس بخواهد با اسلام منصفانه روبه رو شود به آسانى برچسب طرفدارى از «بنيادگرايان اسلامى» به وى مىزنند.
اين فقط يك روى سكه است. از سوى ديگر، ذهنيتيك فرد مسلمان پيچيدگيهاى خاص خود را دارد. طبقه متوسطى كه بر اساس سنت تفكر غيرمذهبى غرب تربيتشدهاند و در آنجا تحصيلات خود را به پايان بردهاند با ترديدها و سوءظنهاى فراوانى كه رسانههاى غربى درباره اسلام انتشار مىدهند نظر موافق دارند. اينان تحت عنوان دفاع از حقوق بشر مايلند شاهد رها شدن اسلام از قوانين - به زعم آنان - ناعادلانهاش باشند. از نظر اينها در جامعه غيرمذهبى غرب همه چيز كافى، نو و آرمانى است. آنها فرزندان خود را براى تحصيل به غرب مىفرستند و حتى به منظور رسيدن به امنيتشخصى، آسايش و سطح زندگى بالا به غرب مهاجرت مىكنند. آنها در پايتختهاى كشورهاى غربى حتى بيش از شهركها و شهرهاى كشور خود احساس آرامش مىكنند. شايد ما بتوانيم اينان را «فرزندخواندگان» غربيان بناميم.
گروه دوم مسلمانانى هستند كه با ديده تحقير، سوءظن و تا حدى خصومتبه غرب مىنگرند. اينان غرب را جهانى شيطانى مىدانند، و از آن جا كه به استثمار غربى در گذشتهاى نه چندان دور نظر دارند، استثمارى كه به دست استعمارگران ايتاليايى، هلندى، فرانسوى و انگليسى انجام مىگرفت، نسبتبه غرب نگرش كاملا بد بينانه دارند و چون اسلام و جاهليت - به هر شكل كه ظاهر شود - نمىتوانند همزيستى داشته باشند، بنابراين آنها معتقدند كه بايد روابط با غرب كاملا قطع شود. شايد بتوان اين گروه را «طرد كنندگان» ناميد.
گروه سومى از مسلمانان با احساسات گوناگونى به غرب مىنگرند. آنها به جهان گرايى به عنوان يك واقعيت اعتقاد دارند، اما فراخوانى به نظم نوين جهانى آنان را نسبتبه مقاصد نهايى و منافع غرب در كنترل كردن منابع اقتصادى و بازارهاى جهان دچار شك و ترديدى ژرف مىسازد. آنان درباره راهبردهاى توسعه كه غرب با عنوان جهانى شدن اقتصاد، رسانههاى همگانى و تعليم و تربيت مطرح مىكند با نگرانى و ابهام مىنگرند، آنان در انديشه غرب، حضور يك رويكرد اروپا مركزى بارز را احساس مىكنند، رويكردى كه در استعمار اقتصادى، امپرياليسم فرهنگى و شبكه آموزشى، يعنى آنچه به نام توسعه صورت مىگيرد، بازتاب يافته است. واقعيتهاى زندگى حكايت از آن دارد كه اگر قرار است داد و ستدى در جهان در حال توسعه صورت گيرد يا اعتبار نامهاى يا مبادلهاى اقتصادى انجام شود، جز از طريق مراكز جهان سرمايه دارى در لندن، نيويورك و توكيو مقدور نيست. اگر دانشجويى در پى آموزش پايه است نمرات او در گواهىنامه آموزش عمومىاش (3) بايد به تاييد دانشگاه آكسفورد يا دانشگاه لندن برسد; و حتى اگر در نيجريه، بنگلادش يا پاكستان باشد بايد متونى را كه در انگلستان براى دانشجويان نوشته شده ياد بگيرد. در نتيجه وى درباره تاريخ و خيابانهاى لندن مطالب بيشترى مىآموزد، در حالى كه بسيارى از مذاهب ديگر جهان قوه تفكر پيروان خود را مهار و محدود مىكنند، اسلام مايل است پيروانى آزاد انديش و منتقد داشته باشد. مساله اصلى در اين جا گسستن كامل از فرهنگ، تاريخ و ارزشهاى خودى است آن گاه كه [غرب] به نام جهانگرايى و توسعه يافتگى، آموزش و پرورش، يك ملت را با سنتخويش بيگانه مىكند. در واقع گروه سوم، با ديدى انتقادى به غرب مىنگرند. شايد بتوانيم اينان را «منتقدان» غرب بناميم. بعضى از جنبشهاى طرفدار تجديد حيات اسلام چنين رويكردى دارند.
گروه چهارمى از مسلمانان از ديدگاهى مبتنى بر تمدنى نيرومند به غرب مىنگرند. آنان به فرهنگ و ميراث اجتماعى و مذهبى خود مىبالند، و در عين حال مايلند با ديگران تعامل داشته باشند; فكر مىكنند پيام، رسالت، هدف و مقصودى دارند كه مىتوانند در آن با ديگران سهيم شوند; و به گفت و شنود - و نه گفتار يك سويه - باور دارند. آنها برترى اقتصادى غرب را يك گفتار يكسويه تمدنى مىدانند.
از نظر آنها، اين نگره غرب كه ملل كم توسعه در حوزه اقتصادى، در ساير حوزهها نيز توسعه نيافتهاند، نوعى تحريف است كه از نظريات پيش داورى شده غربيان ناشى مىشود. مسلمانان گروه اخير اين رويكرد به اصطلاح كارشناسانه را مورد سؤال قرار مىدهند. از يك سو از هر انتقاد واقعى از اسلام كه از جانب غرب به عمل آيد استقبال مىكنند و از سوى ديگر از نظريات قالبى و تا حدى جزمى درباره اسلام آن گونه كه در رسانهها و پژوهشهاى غربى بازتاب مىيابد ابراز نگرانى مىنمايند.
گفت و شنود پر محتوا فقط زمانى تحقق مىيابد كه همگان بتوانند نظريات خود را ابراز كنند. در اين جا هرگونه پيش داورى راجع به يك ملت پيش از آغاز گفت و شنود مردود است.
بلافاصله بايد گفت كه در واقع اگر فكر كنيم گفتگوى بين تمدنها در هر حال لازم است آغاز شود و اين ما هستيم كه بايد آغازگر آن باشيم راهى به خطا رفتهايم. اسلام به هنگام ظهور خويش در پانزده قرن پيش مردم را با كلماتى روشن، صريح و مخصوص به گفتگو دعوت كرد و در دعوت اهل كتاب چنين گفت:
بگو: اى اهل كتاب، بياييد از آن كلمهاى كه پذيرفته ما و شما ست پيروى كنيم: «آن كه جز خداى را نپرستيم و هيچ چيز را شريك او نسازيم و بعضى از ما بعضى ديگر را سواى خدا به پرستش نگيرد... (آل عمران / 64 - قرآن مجيد، ترجمه عبدالحميد آيتى)
اين پيشگامى از جانب قرآن در زمانى صورت گرفت كه غرب دنياى غير مسيحى را در مرتبت انسانى نمىنشاند.
ما حتى در گذشتهاى نه چندان دور گفت و شنود بلند مدتى تحت پوشش استعمار با غرب داشتهايم. بعد از افول دولت عثمانى بخش بزرگى از جهان اسلام و نيز مصر در سال 1798 مستعمره بريتانيا، فرانسه، هلند، و ايتاليا شد. اين استيلاى سياسى و اقتصادى گفت و شنود جارى آن زمان را متوقف نكرد، هر چند زبان و بستر اين گفت و شنود در مدت بيش از يك قرن شكل مبارزه رهايى بخش به خود گرفت.
پس از رهايى سياسى دنياى اسلام و حادثه تاريخى استقرار دولت مبتنى بر ايدهئولوژى در پاكستان به سال1947، گفتمان جديدى بين اسلام و غرب آغاز شد. يكى از نتايج منطقى آزادى سياسى، تحقق خود مختارى و آزادى اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى مسلمانان در برابر غرب بود. لذا مفاهيم مليت، پايندگى و استقلال به تعاريفى مجدد و فورى نياز داشتند. وضعيت جديد ايجاب مىكرد بين دولتهاى مسلمانى كه بتازگى پا به عرصه وجود گذاشته بودند و نيز بين دولتهاى مسلمان و غرب گفت و شنود جديدى بر قرار شود. متاسفانه اين گفتمان جديد در برخى كشورهاى اسلامى خيزش روشن و مشخصى نداشت. حكمرانهاى اكثر كشورهاى مسلمان تازه استقلال يافته ظاهرا درباره اهداف ملى خود دچار سردرگمى بودند آنها همچنين نمىتوانستند گذشته استعمار زده خود را بكلى فراموش كنند اين ذهنيت نو - استعمارگر به تمام جنبههاى زندگى مسلمانان از ديدگاه استثمارگران سابق مىنگريست. با اين همه، گفت و شنود در سطح مردم، متفكران و محققان ادامه يافت.
سيد جمال الدين اسد آبادى، اقبال و مودودى در گسترش اين گفت و شنود بين اسلام و غرب نقشى تاريخى داشتهاند. نگرش آنها نگرشى محققانه، عينى و جامع بود. آنها در نظر داشتند امت مسلمان را بر شالوده اخلاقى و معنوى اسلام احيا كنند; در عين حال سعى مىكردند از غرب در عرصههايى كه سرآمد ديگران بود استفاده كنند و از آن درس بگيرند; و بر اين حكمت پيامبرانه تاكيد مىكردند كه در طلب علم حتى بايد تا چين رفت.
در اين گفتوشنود جديد مسائل مربوط به تمدن، تاريخ و ايدئولوژى مطرح مىشد، و انسان زمانى احساس رضايت مىكرد كه ارزشهاى واقعى يك تمدن و فرهنگ را كاملا شناخته و در علايق مشترك در سطح يك تمدن سهيم شده بود. نقطه و آغاز اين بود كه مسلمانان هميشه در نهايت دريافت كننده نيستند، بلكه آنها نيز مىتوانند در سعادت ديگران سهيم باشند.
گفت و شنود مورد نظر من در اين جا، بايد بر پايه شرايط موجود و منصفانه و پر محتوا باشد چنين گفتگويى بايد بين دو تمدن و مردمى همپايه صورت گيرد، نه گفتگويى بين فرادستان و فرو دستان، بين دارايان و ندارها، آنها كه مدعىاند به لحاظ اقتصادى ابرقدرتاند و آنها كه به كمك اقتصادى نيازمندند. گفتگو بين كسانى كه خود را ژاندارم جهانى تصور مىكنند و كسانى كه حتى در منازعات منطقهاى و محلى از لحاظ نظامى به ابرقدرتها نيازمندند، معنا و مفهومى ندارد. گفت و شنود با روانشناسى يك فرهنگ مسلط، حاكم و تحميل كننده و نيز قدرت سياسى و اقتصادى كه ديگران را «ناچيز» جلوه مىدهد در واقع گفت و شنود نيست.
در گفت و شنودى كه ما در آستانه قرن بيست و يكم به آن نيازمنديم بايد چند اصل اخلاقى بنيادى مورد توجه قرار گيرد: همان گونه كه ولى نعمت انسانها (ص) پانزده قرن پيش در اعلاميه حقوق بشر خود در حجة الوداع اعلام كرد، هيچ سفيدپوستى بر سياه پوستبرترى ندارد و تمام انسانها فرزندان يكپدرند. اين اعلاميه شامل اصولىاخلاقى و بنيادى است كه در بحث جديد به آن مىپردازيم. قبل از آن كه بتوان بين رهبران بشر گفتوشنودى ثمربخش برقرار كرد، لازم استبرترىقومى بااشكالجديدويژهگرايىاش نظير صهيونيسمونازيسم بهصراحت محكوم شود.
در گفتمان جديد قبل از هر چيز ديگر بايد حقوق مردمى كه در لواى ارزشهاى خاص خودشان زندگى مىكنند مورد توجه قرار گيرد. جهانگرايى بدان معنا نيست كه شبكه رسانهاى امپرياليستها در زندگى خصوصى مردم دخالت و يك فرهنگ ضعيف، هرزه و فاسد را بر ديگران تحميل كنند. اگر مسلمانان در موطن خويش يا در غرب نسبتبه ارزشهايى مانند تواضع، سادگى و پارسايى پاىبندى نشان مىدهند نبايد آنان را مجبور كرد كه به نام جهانگرايى از فرهنگ و آداب و رسوم غيراخلاقى ديگران پيروى كنند. اسلام در همان حال كه در يك جامعه اسلامى غيرمسلمان را اهل ذمه مىنامد توسعه يك جامعه اخلاقى را كه به لحاظ فرهنگى كثرتگرا باشد جايز مىشمرد. بدون شك، برهنگى و هرزگى پديدهاى ضد اجتماعى و ضد اخلاقى است، خواه انسان در شرق زندگى كند، خواه در غرب; اين چيزى نيست كه بتواند زير نام آزادى پذيرفته شود.
گفت و شنود جديد لازم مىداند توجه خود را به يك پديده جهانى معطوف كند: تحقق دنيايى در قرن بيستويكم كه در آن انسانهايى تحصيل كرده، سالم و مسؤول در كنار هم زندگى كنند. اين امر زمانى امكانپذير است كه اسلام و غرب در تبادل نظريهها، توسعه راهبردها و برنامهريزى براى نسلهاى آينده با يكديگر همكارى و مشاركت داشته باشند، آينده را نمىتوان بر شالوده نفرت خشنونت و ترور بنا كرد.
ذهنيت غربى، بايد خود را از تعصبات و پيش داورىها درباره اسلام رها كند، و اين كار هر چه زودتر انجام شود بهتر است. مسلمانان نيز بايد غربيان را بيشتر و بهتر بشناسند و از ديدگاهى انتقادى پيش فرضهاى خود را درباره غرب بررسى كنند. دستور كار اين بحثبايد با يك جهاد آغاز شود: جهاد در راه آموزش دادن و تقويت كردن حس مسؤوليت اجتماعى مردم كشورمان و ساير مردم در راه نيل به اين آرمان شكوهمند، دولتمردان، محققان، رهبران جامعه، مربيان و نيز زنان مسلمان بايد نقش فعال و سازندهاى ايفا كنند. با كوشش متقابل و توكل به خدا ما مىتوانيم در سايه تعهد، اميد و اعتماد با شوق و اشتياق برپايه اصول اخلاقى و جهانى عدالت، آزادى امنيت و شرافت، دنيايى بنا كنيم كه در آن افراد بشر هر چه بيشتر راه اتحاد و اتفاق را در پيش گيرند.
اين مقاله را مجله همدرد اسلامى از روزنامه ديلى نيوز، 22 سپتامبر1997 نقل كرده است.
پىنوشتها و مآخذ
. 1. Internationeil Islamie Unwersity
. 2. The Oxford Center for Islamie Studies
. 3. G. C. E. General Certifieate of Education