جواد عفارى

مختصرى در باب جامعه شناسى معرفت

(Sociology of knowledge)

جامعه شناسى معرفت، آن دانش اجتماعى است كه به رابطه بين شناخت و آگاهى و انديشه غالب در يك عصر با اوضاع و احوال و تعينات اجتماعى كه در شكل گيرى آن معرفت‏خاص نقش داشته اند مى‏پردازد. مقصود از معارف و شناختها تمام آگاهيها و روحياتى مى‏باشد كه انسان در زمينه علم و تكنولوژى و فلسفه، ايدئولوژى و هنر و ادبيات كسب كرده است.

تحول و توسعه جامعه شناسى معرفت را مى توان در دو سطح نگريست، يكى در سطح عمومى و درج محتوى و مضمون آن در آثار جامعه شناسان پيشگام مانند كنت، دوركيم، ماركس كه بدون نظريه پردازى به تحت تاثير قرار گرفتن معرفت و آگاهى از ناحيه عوامل و موجبات اجتماعى توجه داشته‏اند هر چند كه از اين عنوان هم استفاده نكرده‏اند و ديگر اينكه از حدود سال 1900 به بعد در ابتداى ورود به قرن بيستم افرادى چون «يروزالم‏» ⁽¹⁾ و بطور قويترى «ماكس شلر» ⁽²⁾ بخشهاى دقيقتر و مفصل ترى را در مورد جامعه شناسى معرفت‏بوجود آوردند. و «ژرژ گورويچ‏» ⁽⁴⁾ در تكميل و بوجود آوردن آثار منتقدانه و عميق ترى در اين پهنه از جامعه شناسى تلاش كردند. در مسير تاريخ جامعه شناسى معرفت مى‏توان به بزرگان جامعه شناس بسيارى اشاره كرد كه در مجال اين مقال نيست. ⁽⁵⁾

بنابراين، با توجه به عمر كوتاه جامعه شناسى معرفت در جريان مطالعه آن با اين دو دسته از آثار سر و كار داريم. اول، انديشه‏ورزيهايى كه در رابطه بين جامعه و معرفت از ميان آثار متقدمان جامعه شناس بدست مى‏آيد و دوم، نظريه پردازيهاى جامعه شناسانه و مشخصى كه متاخران در اين زمينه انجام داده اند.

اين محدوديتها موجب مى‏شود كه در ماخذ شناسى و كتابشناسى آثار آن به صرف ذكر عناوين كتب و توصيف آنها بسنده نكنيم و از طريق مفاهيم و اصطلاحات كليدى اين علم وارد متون جامعه شناسى شويم و مطالب را گزينش كنيم. لذا ما در حد توان خود اين شيوه را در كتابشناسى برگزيديم كه به خصوصيات آن اشاره مى‏كنيم.

كتابشناسى مفهومى (نمايه‏اى)

در عرصه اطلاع رسانى در مورد كتاب، شيوه‏ها و طرق مختلفى معمول مى‏باشد كه به اعتبارهاى مختلفى تقسيم بندى مى‏شوند. از همين رو، كتابشناسيهاى مختلفى را خواهيم داشت. به لحاظ هدف، كتابشناسى توصيفى و كتابشناسى تحليلى، به لحاظ محدوده جغرافيايى، كتابشناسى جهانى، كتابشناسى منطقه‏اى و كتابشناسى ملى، به لحاظ موضوع، كتابشناسيهاى موضوعى را خواهيم داشت كه به صورت عمومى و اختصاصى مى‏باشد و به لحاظ زمانى كتابشناسيهاى جارى و كتابشناسى گذشته نگر را داريم. البته تقسيمات ديگرى هم وجود دارد كه فعلا" محل بحث ما نيست ⁽⁶⁾ .

به نظر مى‏رسد شيوه‏هاى مذكور براى پژوهشگر فقط يك سياهه و فهرستى از نام و مشخصات كتابها به اعتبارات مختلف بدست مى‏دهد، اما به زير بخشهاى يك موضوع كلى و يا رشته علمى نپرداخته‏اند. گاهى ما با موضوع جديدى برخورد مى‏كنيم كه امكان دارد غالب نويسندگان تحت آن عنوان به طور صريح بحث نكرده باشند و مجموعه آثار تحت آن عنوان هم كم باشد و لذا ناچاريم كه انديشه‏ها و نظريات آنان را با استفاده از مفاهيم و اصطلاحات آن علم در ضمن مباحث و عناوين ديگر كشف كنيم. جامعه شناسى معرفت در متن جامعه شناسى از چنين خصوصيتى برخوردار است. لذا از شيوه كتابشناسى مفهومى (نمايه‏اى) بهره گرفته‏ايم. اين شيوه را مى‏توان چنين تعريف كرد:

«مراجعه به منابع و مآخذ در يك علم با توجه به مفاهيم و اصطلاحات خاص آن علم، اعم از مفاهيم، اسامى مكاتب و نظريه‏ها و اعلام اشخاص و آدرس دهى از صفحات آن منابع، بر اساس بحث از اين اصطلاحات در فصلهاى مختلف آنها. اين شيوه كار را كتابشناسى مفهومى (نمايه‏اى) مى‏ناميم.» با توجه به ويژگى اين نوع كتابشناسى به نظر مى‏رسد كه در پژوهشهاى گروهى اگر در مرحله اول به اين كار پرداخته شود در سرعت و بالا بردن ميزان جستجو و دقت در منابع مفيد مى‏باشد. به طور كلى براى انجام اين كار دو مرحله اساسى وجود دارد: 1) تعيين فهرستى از مفاهيم و اصطلاحات علم، اعم از واژه هاى كليدى، اسامى مكاتب و نظريه‏ها و اعلام اشخاص (اين اصطلاحات در طى جلساتى بوسيله اعضاى گروه تهيه و تصويب مى‏شود و بعد به تعداد افراد آن تكثير مى‏شود تا در زمان مراجعه به منابع آنها را مدنظر داشته باشند و به آنها رجوع كنند، البته در حين انجام كار كتابشناسى ممكن است كه به مفاهيم جديدى برخورد كنند كه بعد از طرح و تصويب، آنها را در اختيار افراد گروه قرار مى‏دهند.

2) مراجعه به منابع و مآخذ و مطالعه اجمالى متن و فهرست مطالب و سرفصلهاى اصلى و فرعى و نمايه نامهاى آنها و آدرس دهى از مفاهيم مورد استفاده در آن علم يا موضوع خاص.

فهرست اصطلاحات

الف) مفاهيم خاص

1 معرفت (شناخت، آگاهى، انديشه، تفكر، دانش، ذهن، معنادارى) 2 معرفت دينى (معرفت عرفانى، معرفت از نوع افسانه و اساطير، علوم دينى، آيينهاى دين، مذاهب و اديان، دل) 3 معرفت فلسفى ( معرفت متافيزيكى، معرفت عقلى يا عقلانى، عقل) 4 معرفت‏سياسى (حكومت، اقتدار«سلطه‏»، دولت، ديوانسالارى، اقتصاد سياسى، طبقه حاكم، انقلاب، فلسفه سياسى) 5 معرفت علمى (معرفت فنى، علم تحققى، علم، علم اثباتى، علم طبيعى، علم تجربى) 6 تعين اجتماعى معرفت (مولفه‏هاى تعين، تاثير، نفوذ، عليت، موجبيت، معرفت‏اجتماعى، زبان) 7 جامعه شناسى معرفت ( نظريه جامعه شناخى در باب رابطه معرفت و جامعه تاريخ جامعه‏شناسى معرفت) 8 نظريه معرفت (معرفت‏شناسى، هستى شناسى معرفت، رابطه عين وذهن) 9 رويكرد معرفتى (رويكرد وجود شناختى، رويكرد غايت‏شناختى) 10 جامعه (تعريف جامعه، انواع جوامع، تلقى جامعه شناختى معرفت از جامعه، سطوح جامعه، گروه، قشربندى اجتماعى، طبقات، اجتماع، جامعه جهانى) 11 حاملان معرفت (دانشمندان، مولفان، صاحب نظران، رهبران، عالمان) 12 ساير معرفتها (ادبيات، هنر، اخلاق، معرفت عامه، افكار عمومى)

ب) مكاتب و نظريه‏ها (با توجه به مباحثى كه اين نظريه‏ها در باب معرفت و جامعه مطرح كرده
اند)

1 تجربه گرايى ( حس‏گرايى، پوزيتيويسم، شى‏ءانگارى، طبيعت گرايى، ارگانيسيسم).

2 ايده آليسم 3 ماركسيسم (سوسياليسم، كمونيسم، ماترياليسم تاريخى، ماترياليسم) 4 كانت گرايى ( مكتب نوكانتى) 5 پديدار شناسى 6 تكامل گرايى (تطور گرايى) 7 نسبيت گرايى 8 تاريخ گرايى (تاريخى گرايى) 9 رفتار گرايى (پراگماتيسم، ابزارانگارى) 10 روش تفهمى 11 فايده‏گرايى (لذت گرايى) 12عقل گرايى 13 فرد گرايى 14 اگزيستانسياليسم 15 مكتب اشراق 16 مكتب مشاء 17 حكمت متعاليه 18 كاركرد گرايى 19 ليبراليسم 20 رئاليسم 21 ساختارگرايى

ج) متفكران و انديشمندان (مفهوم‏گيرى از نظريات مربوط به آنها)

1 اميل دوركيم: Emile, Durkheim آگاهى جمعى تصورات جمعى تصورات فردى وجدان جمعى همبستگى مكانيكى همبستگى ارگانيكى جامعه مكانيكى شيئيت واقعيت اجتماعى امور مقدس و نامقدس مقولات ادراك(مكان، زمان، عليت) توتم توتم پرستى روح جان جان‏پرستى فهم گروهى نيروى جبرى اجتماع يا جامعه طبقه بندى فرد گرايى كل‏نگرى

2 كارل ماركس: Karl, Marx

توليد مادى، توليد معنوى، بازتوليد انسانى، تضاد مادى، تضاد معنوى، دياليكتيك، آگاهى طبقاتى، تكامل تاريخى، مراحل تاريخى، هستى اجتماعى، آگاهى اجتماعى، زيربنا، روبنا، ايدئولوژى، شى‏اى شدن، پرولتاريا، بورژوا، نيروى توليد، فورماسيون، تعين، سوسياليسم، بيگانگى، ارزش اضافى، مالكيت، برونى كردن، موجوديت نوعى، اقتصاد سياسى، مناسبات توليدى، طبقه، مناسبات اجتماعى، واقعيت اوليه، واقعيت ثانويه، توليد آگاهى، انعكاس، آگاهى حقيقى، آگاهى كاذب، معرفت‏حقيقى (علمى)

3 ماكس وبر: Max, Weber

عقلانى شدن (فرايند عقلانى شدن)، عقلانيت، اخلاق پروتستانى، روح سرمايه‏دارى، ديوانسالارى، رياضت گرايى، تكليف، كالوينيسم، پروتستانتيسم، روش تفهمى، قرابت انتخابى، تيپ ايده آل (نمونه مثالى يا آرمانى)

4 ويلهلم ديلتاى: Wilhelm, Dilthey

تجربه درونى، تجربه حسى، عقل تاريخى، نظريه جهانبينى، علوم روحى، ساخت ذهن، عين ذهنى، عين فيزيكى در معرفت، ساخت جهان تاريخى، تبيين، فهم(تفهم)، تامل برخود، زندگى ذهنى، توصيف، تعبير سيستم ذهنى، تجربه زيسته، شناخت‏بى‏واسطه (انتباه)، وحدت تجربه، سيستم ساختى ذهن، سيستم ساختى زندگى، فعل، محتواى فعل، افعال ذهنى(افعال شناختى)، افعال‏احساسى، رابطه بين فعل و محتوى،رابطه همبودى افعال ذهنى، افعال ارادى، رابطه سيستماتيك افعال ذهنى، زمان واقعى، زمان انضمامى، زمان انتزاعى، حافظه ديناميك و صميمى، حافظه فاصله دار و غيرمستقيم، تامل (تبديل تجربه زيسته به شناخت و معرفت)، اعمال منطقى ابتدايى، فكر خاموش، مقولات صورى، مقولات واقعى، تجربه زندگى، تقابل خود و ناخود(تجربه مقاومت و آگاهى به عين) بروز زندگى، عينى شدن زندگى(ذهن)، ذهن عينى.

5 ماكس شلر: Max, scheler

جامعه شناسى فرهنگى، جامعه شناسى واقعگرا، روح (جان) گروهى، شعور(روح) گروهى، روح سائق، قلمرو مطلق (ساحت مطلق)، ارزشهاى مطلق، ساختار سائقى، ساختار واقعى، ساختار معنوى، عوامل واقعى، عوامل معنوى، انواع معرفت، نخبگان، معرفت دينى، معرفت متافيزيكى (فلسفى)، معرفت علمى (علم اثباتى)

6 كارل مانهايم: Karl, Mannheim

ساختار، چارچوب ساختارى اجتماعى، تفكر، روش پرداختن به مسائل از درون، روش پرداختن به مسائل از بيرون، مشروط بودن معرفت، وجود اجتماعى، نظام فكرى، پايگاه اجتماعى، ايدئولوژى، اتوپيا، شرايط اجتماعى انديشه، نسبيت‏حقيقت، نسبيت انديشه و تفكر، چشم‏انداز، داوريهاى‏وجودشناختى،تحليل ايدئولوژيكى، تحليل اتوپيايى، عوامل سياسى، معرفت‏سياسى، واقعيت، ذهنيت(فكر) اتوپيايى، تعين اجتماعى معرفت(تعيين وجودى معرفت)، انديشه‏هاى محافظه كارانه.

7 جرج هربرت ميد: J.H.Mead

ذهن، خود، اداهاى معنادار، آگاهى، نمادهاى معنادار، نمادهاى اجتماعى معنادار، كنش فكرى، كنش اجتماعى، معناى كنش توضيح:

اين مفهوم گيرى از نظريه ها نسبت‏به همه متفكران انجام نشده است و آنچه ارائه شد به عنوان الگو و نمونه كارى بود كه درآينده تكميل خواهد شد و در ذيل فهرست متفكران ديگر ذكر مى‏شود كه در حوزه جامعه شناسى معرفت‏به انديشه‏هاى آنان مى توان پرداخت و در اين باره سخن هم دارند.

1 انديشمندان اسلامى:

ابن خلدون، فارابى، ابن سينا، ابوريحان بيرونى، غزالى، ابن رشد، ملا صدرا، شهاب الدين سهروردى، اخوان الصفا، علامه طباطبايى، مرتضى مطهرى

2 انديشمندان غربى:

ژرژ گورويچ، سوروكين، آلفرد وبر، اگوست كنت، فلورين زنانيكى، مرتن، پارسونز

الف فهرست كتابنامه مفهومى (نمايه‏اى) منابع فارسى و عربى جامعه شناسى معرفت:

توضيح: اسامى تحت عنوان مفاهيم ناظر به نظريه اين متفكران در زمينه جامعه شناسى معرفت است كه در فهرست‏به برخى از مفاهيم آنها اشاره شده است.

1 سروش، عبدالكريم; تفرج صنع، انتشارات سروش، تهران، 1370، چاپ دوم مفاهيم:

ابن خلدون، معرفت‏سياسى، ديلتاى، كارل ماركس، معرفت، ماكس وبر، معرفت علمى، علامه طباطبايى اين كتاب داراى فهرست تفصيلى بسيار مناسبى است.

2 آرون، ريمون; مراحل اساسى انديشه در جامعه شناسى، ترجمه باقر پرهام انتشارات، آموزش انقلاب اسلامى، تهران، 1370 مفاهيم: اگوست كنت، كارل ماركس، اميل دوركيم، ماكس وبر، معرفت‏سياسى، پوزيتيويسم، جامعه، جامعه شناسى معرفت، ساير انواع معرفت، معرفت، سوسياليسم معرفت علمى، روش تفهمى، ماركسيسم

3 مرتضوى، جمشيد; ضرورت و فلسفه تاريخ انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1359 مفاهيم:

تعين اجتماعى معرفت، ايده آليسم، معرفت‏سياسى، ماركسيسم

4 توسلى، غلام‏عباس;نظريه‏هاى جامعه‏شناسى، انتشارات سمت، چاپ اول، تهران، 1369 مفاهيم: پوزيتيويسم، اگوست كنت، اميل دوركيم، تكامل گرايى، ساختگرايى، كاركردگرايى، ابن خلدون، كارل ماركس، مرتن، جرج هربرت ميد، پديدار شناسى

5 هپوز، ه’ استيوارت; آگاهى و جامعه، ترجمه عزت الله فولادوند، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، تهران، 1369 مفاهيم: نظريه معرفت، ايده‏آليسم، ويلهلم ديلتاى، ماكس وبر، كارل مانهايم، پراگماتيسم، پوزيتسويسم، تاريخگرايى، روش تفهمى، اميل دوركيم، سوسياليسم، ماكس شلر، جامعه شناسى معرفت، جامعه، اگوست كنت، كارل ماركس، نسبى گرايى، مكتب‏نوكانتى

6 پوپر، كارل; جستجوى نا تمام، ترجمه ايرج على آبادى، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، تهران، 1369 مفاهيم: نظريه معرفت ( معرفت‏شناخت)، پوزتييويسم، رئاليسم، معرفت علمى، تاريخى‏گرايى، معرفت فلسفى، تكامل گرايى، ماركسيسم، معرفت، معرفت‏شناسى

7 فارابى، ابونصر; فصول منتزعه، انتشارات الزهرا، تهران، 1405، چاپ دوم اين كتاب مباحثى در علم و معرفت و جامعه دارد.

8 ابن خلدون، عبدالرحمن; مقدمه; ترجمه محمد پروين گنابادى، نشر شركت انتشارات علمى و فرهنگى، تهران، 1369، چاپ هفتم

9 با تومور، تى‏بى; طبقات اجتماعى در جوامع جديد، ترجمه اكبر مجد الدين، دانشگاه شهيد بهشتى، تهران، 1367 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، معرفت‏سياسى

10 تنهايى، ح. ا; نگاهى به جامعه شناسى فلسفى، جهاد دانشگاهى دانشگاه شهيد باهنر كرمان، 1367 مفاهيم: فارابى، ابن خلدون

11 زرين كوب، عبدالحسين; تاريخ در ترازو، اميركبير، تهران، 1362 مفاهيم: معرفت، تاريخگرايى، فارابى

12 پولارد، سيدنى; انديشه ترقى (تاريخ و جامعه)، ترجمه حسين اسدپور پيرانفر، موسسه انتشارات امير كبير، تهران، 1354 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، مانهايم

13 مطهرى، مرتضى; فلسفه تاريخ، انتشارات صدرا، تهران، 1369 مفاهيم: ابن خلدون، ابن سينا، ابوريحان بيرونى، اميل دوركيم، ماركس، ماكس وبر،

14 محمودى بختيارى، عليقلى; زمينه فرهنگى و تمدن ايران، نگاهى به عصر اساطير، شركت افست، تهران، 1358 مفاهيم: معرفت، اگوست كنت، ابن سينا، ابوريحان بيرونى

15 نفيسى(تقى زاده)، محمود; سيرى در انديشه‏هاى اجتماعى مسلمين، انتشارات اميرى، تهران، 1368 مفاهيم: فارابى، اخوان الصفا، ابن سينا، ابوريحان بيرونى، ابن خلدون

16 جعفرى، يعقوب; بينش تاريخى قرآن، دفتر نشر فرهنگى اسلامى، تهران، 1366 مفاهيم: جامعه، ابن خلدون، سوروكين، اگزيستانسياليسم، كارل ماركس، ابوريحان بيرونى، سهروردى، دوركيم، ماكس وبر

17آشتيانى، منوچهر; جامعه شناسى معرفتى، كتابخانه طهورى، تهران، 1335(كل‏مباحث‏اين‏كتاب‏درباره‏جامعه‏شناسى‏معرفت‏است)

18 فارابى، ابونصر; سياست مدنيه، ترجمه جعفر سجادى، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، تهران ، 1371

19 گورويچ، ژرژ;جبرهاى اجتماعى و اختيار يا آزادى انسانى، ترجمه حسن حبيبى، شركت‏سهامى انتشار، تهران، 1358 (تمام اين كتاب قابل رجوع است)

20 پوپر، كارل; جامعه باز و دشمنان آن، ترجمه عزت الله فولادوند، شركت انتشارات خوارزمى، تهران، بى تا مفاهيم: تاريخ گرايى

21 فضايى، يوسف; بنيانهاى اجتماعى دين، نشر چاپار، تهران، 1356 مفاهيم: معرفت دينى، دوركيم

22 آرون، ريمون; خاطرات ريمون آرون، ترجمه عبد الحسين نيك گوهر، انتشارات محمد على علمى، تهران، 1358 مفاهيم: دوركيم، ماكس وبر، تاريخ گرايى، ديلتاى

23 فروند، ژولين; جامعه شناسى ماكس وبر، ترجمه عبد الحسين نيك گوهر، نشر نيكان، تهران، 1362 مفاهيم: ماكس وبر، روش تفهمى

24 راسل، برتراند; تاثير علم بر اجتماع، ترجمه حيدريان، نشر بابك، تهران، 1355 مفاهيم: معرفت علمى، ماركس، پراگماتيسم

25 اشتروس، لوى; توتميسم، ترجمه مسعود راد، نشر توس، تهران، 1361 مفاهيم: دوركيم (توتميسم)

26 دوركيم، اميل; فلسفه و جامعه شناسى، ترجمه فرحناز خمسه‏اى، نشر مركز ايرانى مطالعه فرهنگها، تهران، 1360

27 گيدنز، آنتونى; دوركيم، ترجمه يوسف اباذرى، شركت‏سهامى انتشارات خوارزمى، تهران، 1363

28 چايلد، گوردون; جامعه و دانش، ترجمه محمد تقى فرامرزى، نشر مازيار، تهران، 1355 مفاهيم: معرفت، جامعه

29 طباطبايى، جواد; ابن خلدون و علوم اجتماعى،نشر طرح نو، تهران، 1374 مفاهيم: معرفت دينى، ايده آليسم، جامعه، حكمت متعاليه، رئاليسم، ماكس وبر، معرفت‏شناسى

30 توكل، محمد; جامعه شناسى علم، نشر حديث، تهران، 1370 مفاهيم: معرفت، معرفت علمى، ماركس، دوركيم، ماكس وبر، ماكس شلر، مانهايم، حاملان معرفت، زنانيكى، اگوست كنت، مرتن

31 رضوى، مرتضى; گذرى بر جامعه شناسى شناخت، نشر موسسه كيهان، تهران، 1371 (مجموعه كتاب قابل ارجاع است )

32 ابراهيمى، پيرمحمد; پديدار شناسى، نشر دبير، تهران، 1368 مفاهيم: پديدار شناسى، معرفت، ماكس شلر، مانهايم، اگزيستانسياليسم، معرفت علمى

33 كوزر، ليوسيس; زندگى و انديشه بزرگان جامعه شناسى، ترجمه محسن ثلاثى، انتشارات علمى، تهران، 1368 مفاهيم: كارل ماركس، اميل دوركيم، ماكس وبر، هربرت ميد، مانهايم، جامعه شناسى معرفت

34 برگسن، هانرى; دو سرچشمه اخلاق و دين، ترجمه حسن حبيبى، نشر شركت‏سهامى انتشار، تهران 1358 مفاهيم: معرفت دينى

35 قايم مقامى، فرهت; نقدى بر جامعه شناسى اثباتى، ترجمه شهره مهدوى، نشر حساب، تهران، 1356 مفاهيم: پوزيتيويسم

36 فرويد، زيگموند; توتم و تابو، ترجمه ايرج پورباقر، بى جا، بى تا مفاهيم: معرفت دينى، دوركيم

37 كچوئيان، حسين; نقش تحصل گرايى در تكوين جامعه شناسى(پايان نامه)، دانشگاه تربيت مدرس، تهران، 1369 مفاهيم: معرفت علمى، دوركيم،

38 رجب زاده، احمد; بررسى و مقايسه مبحث اعتباريات نزد علامه طباطبايى و نظرات ويلهم ديلتاى (پايان نامه)، دانشگاه تربيت مدرس، تهران، 1368 مفاهيم: ديلتاى، علامه طباطبايى

39 صادقى فانى، سهيلا; بررسى جامعه شناختى تئورى انحطاط در نظر ابن خلدون (پايان‏نامه)، دانشگاه تربيت مدرس، تهران، 13689 مفاهيم: ابن خلدون

40 صديق اورعى، غلامرضا; بررسى تفكر اجتماعى حضرت امام خمينى(ره) درباره تغيير جامعه (پايان نامه)، دانشگاه تربيت مدرس، تهران، 1369 مفاهيم: معرفت‏سياسى

41 آبراهامز. ج.اچ; مبانى و رشد جامعه شناسى، ترجمه حسن پويان، نشر چاپبخش، تهران، 1364 مفاهيم: دوركيم، ماكس وبر، كارل ماركس

42 رشه، گى; مقدمه اى بر جامعه شناسى عمومى جلد اول:كنش اجتماعى، ترجمه هما زنجانى زاده، انتشارات دانشگاه فردوسى، مشهد، 1367 مفاهيم: معرفت‏سياسى، ماكس وبر، دوركيم، ماركس، جرج هربرت ميد، تعين اجتماعى معرفت

43 گلاتورپ، جى.اى; جامعه شناسى كشورهاى جهان سوم، ترجمه جواد طهوريان، نشر آستان قدس، مشهد، 1370 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، معرفت دينى

44 وقيدى، محمد; العلوم الانسانيه و الايديولوجيا، نشر دارالطليعه، بيروت، 1983م.مفاهيم: معرفت‏سياسى (ايدئولوژى)

45 وبر، ماكس; دانشمند و سياستمدار، ترجمه احمد نقيب زاده، نشر دانشگاه تهران، 1368 مفاهيم: ماكس وبر، عقلانيت، ايدئولوژى

46 نصار، ناصف; انديشه واقع گرايى ابن خلدون، ترجمه يوسف رحيم لو، مركز نشر دانشگاهى، تهران، 1366 مفاهيم: ابن خلدون

47 گورويچ و ديگران; طرح مسائل جامعه شناسى امروز، ترجمه عبدالحسين نيك گوهر، انتشارات پيام، تهران، 1349 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، گورويچ

48 لسهايى زاده، عبدالعلى; نابرابرى‏وقشربندى‏اجتماعى،انتشارات‏دانشگاه‏شيراز،1374 مفاهيم: كارل ماركس، اميل دوركيم، ماكس وبر، سوروكين، فارابى، ابن خلدون

49 گيدنز، آنتونى; جامعه شناسى، ترجمه منوچهر صبورى، نشر نى، تهران، 1374 مفاهيم: كارل ماركس، ماكس وبر، معرفت دينى، اميل دوركيم، تكامل گرايى، ماترياليسم، سوسياليسم، اگوست كنت، كارگردگرايى، ساخت گرايى، ماركسيسم

50 ريترر، جورج; نظريه جامعه شناسى در دوران معاصر;ترجمه‏محسن‏ثلاثى، انتشارات‏علمى،تهران، 1374 مفاهيم: جرج هربرت ميد، معرفت، ماكس وبر، كارل ماركس، زنانيكى، جامعه شناسى معرفت، اميل دوركيم، اگوست‏كنت، مرتن.

51 سروش، عبد الكريم; درسهايى در فلسفه علم الاجتماع (روش تفسير در علوم اجتماعى)،نشر نى، تهران، 1374 مفاهيم: فردگرايى، جمع گرايى، روش تفهمى، نظريه معرفت، جامعه شناسى معرفت، معرفت علمى، معرفت، معرفت فلسفى، ابن خلدون، ابن سينا، غزالى، كارل ماركس، اگوست كنت، دروكيم، ويلهلم ديلتاى، ملاصدرا، مولوى، ماكس وبر، علامه طباطبايى، مرتضى مطهرى، معرفت‏سياسى

52 سيف‏الهى،سيف‏الله; مبانى‏جامعه شناسى «اصول، مبانى و مسائل اجتماعى‏»، نشر مرندين، گناباد، 1373 مفاهيم: نظريه معرفت،معرفت دينى، فارابى، ابن خلدون، پوزيتيويسم، اگوست كنت، كارل ماركس، اميل دوركيم، ماكس وبر

53 دفتر همكارى حوزه و دانشگاه; درآمدى بر جامعه شناسى اسلامى(2) مبانى جامعه‏شناسى، انتشارات سمت، تهران، 1373 مفاهيم:

رويكرد معرفتى، سوروكين، نظريه معرفت، ابونصر فارابى، ابن سينا، اخوان الصفا، خواجه نصرالدين طوسى، ابن‏خلدون،ملاصدرا، اگوست كنت، اميل دوركيم.

54 ليتل، دانيل; تبيين «علوم اجتماعى درآمدى بر فلسفه علم الاجتماع‏»، ترجمه عبدالكريم سروش، نشر توسعه فرهنگى صراط، تهران، 1373 مفاهيم: كارگردگرايى، ساختار گرايى، ماترياليسم، ماركسيسم، فردگرايى، نسبيت گرايى، طبيعت گرايى، كارل ماركس، اميل دوركيم.

55 ورسلى، پيتر; جامعه شناسى مدرن ج 1 و 2، ترجمه حسن پويان، انتشارات چاپخش، تهران، 1373 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، كارل مانهايم، معرفت علمى، جرج هربرت ميد، كارل ماركس، ماكس وبر، اميل دوركيم، رابرت.كى.مرتن.

56 ريتزر، جورج; نظريه هاى جامعه شناسى، ترجمه احمد رضا غروى زاد، نشر موسسه انتشارات جهاد دانشگاهى، تهران، بى تا مفاهيم: سوسياليسم، كارل ماركس، ماركسيسم، اميل دوركيم، ماكس وبر، ساختارگرايى، كاركردگرايى، پراگماتيسم، جورج هربرت ميد، پديدار شناسى

57 آزاد ارمكى، تقى; بنيان هاى جامعه شناختى، خاستگاههاى ايده‏هاى اساسى در جامعه‏شناسى، نشر سيمرغ، تهران، 1374 مفاهيم: اگوست كنت، اميل دوركيم، ماكس وبر

58 صبورى، منوچهر; جامعه شناسى سازمانها، نشر شب تاب، تهران، 1374 مفاهيم: اگوست كنت، اميل دوركيم، ماكس وبر، كارل ماركس

59 وبر، ماكس; اقتصاد و جامعه مترجمين، منوچهرى، ترابى نژاد، عمادزاده، انتشارات مولى تهران، 1374 مفاهيم: ماكس وبر، معرفت‏سياسى

60 برگر، پيتر و توماس لوكمان; ساخت اجتماعى واقعيت (رساله‏اى در جامعه شناسى شناخت) ،شركت انتشارات علمى و فرهنگى، تهران، 1375 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، معرفت، نظريه معرفت

61 تنهايى، حسين ابوالحسن; سيزده جستار در تاريخ جامعه شناسى، انتشارات فتح دانش، تهران، 1373 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، كارل ماركس، اميل دوركيم، ماكس وبر، پديدار شناسى، نظريه معرفت

62 تنهايى، حسين ابوالحسن; تاريخ انديشه و نظريات جامعه شناختى از ابتدا تاكنون (جامعه شناسى در اديان) انتشارات بهاباد، تهران، 1373 مفاهيم: معرفت، نظريه معرفت، معرفت دينى

63 دفتر همكارى حوزه و دانشگاه (گروه جامعه شناسى); در آمدى بر جامعه شناسى اسلامى «تاريخچه جامعه شناسى‏»، انتشارات سمت، تهران، 1373 مفاهيم: ابونصر فارابى، اخوان الصفا، ابوريحان بيرونى، خواجه نصيرالدين طوسى، مولوى، ابن خلدون، اگوست كنت، كارل ماركس، اميل دوركيم، ماكس وبر، كاركردگرايى، مكتب تضاد.

64 احمدى، بابك; مدرنيته و انديشه انتقادى، نشر مركز، تهران، 1373 مفاهيم:معفرت، معرفت علمى، پديدار شناسى، كارل ماركس، ماكس وبر، ويلهلم ديلتاى

65 تنهايى، حسين ابوالحسن; درآمدى بر نظريه هاى جامعه شناسى، انتشارات خردمند، 1372 مفاهيم: فارابى، ابن خلدون، كاركردگرايى، اگوست كنت

66 زتلين، ايرولنگ.ام و ديگران; آينده بنيانگذران جامعه شناسى، ترجمه غلام عباس توسلى، نشر تومس، تهران 1373 مفاهيم: ماركس، ماكس وبر، دوركيم، جورج هربرت ميد، مرتن

67 مساواتى آذر، مجيد; ديدگاههاى جامعه شناسى درباره، تغييرات اجتماعى، ناشر مولف، تهران ، 1372 مفاهيم: رابرت. كى. مرتن، ماترياليسم، كاركردگرايى، اگوست كنت، مكتب تضاد، ماركس، تعين اجتماعى معرفت، ماكس وبر، اسلام، دوركيم، سوروكين

68 هيوز، ه’استوارت; راه فروبسته، ترجمه عزت الله فولادوند، انتشارات علمى و فرهنگى، تهران ، 1373 مفاهيم: پديدار شناسى، ماركسيسم، اميل دوركيم، تعين اجتماعى معرفت، معرفت دينى

69 القرشى، باقر شريف; النظام الاجتماعى فى الاسلام، دارالمرتضى، بيروت، 1993م. 1414ه’. مفاهيم: معرفت علمى، تعين اجتماعى معرفت، معرفت دينى، معرفت‏سياسى

70 معتوق، د. فردريك; المعرفه، المجتمع و التاريخ، منشورات جروس برس، طرابلس، 1412ه’. 1991م مفاهيم: معرفت، نظريه معرفت، جامعه شناسى معرفت، وانهايم، ماركس، دوركيم

71 معتوق، د. فردريك، تطور الفكر السوسيولوجى العربى، نشر جروس برس، طرابلس، 1988م. مفاهيم: تعين اجتماعى معرفت، ابن خلدون، جامعه شناسى معرفت

72 وينچ، پيتر; ايده علم اجتماعى و پيوند آن با فلسفه، ترجمه سازمان سمت، نشر سمت، تهران ، 1372 مفاهيم: معرفت فلسفى، معرفت، نظريه معرفت، تعين اجتماعى معرفت، ماكس وبر

73 ترنر، جاناتان. اچ و وال بيگلى; پيدايش نظريه جامعه شناسى 2 جلد، ترجمه عبدالعلى لهسايى زاده، نشر دانشگاه شيراز، 1370 مفاهيم: اگوست كنت، كارل ماركس، ماكس وبر، اميل دوركيم، جرج هربرت ميد

74 محسنى، منوچهر; مبانى جامعه شناسى علم، نشر كتابخانه طهورى، تهران، 1372 مفاهيم: تعين اجتماعى معرفت (معرفت علمى)، جامعه شناسى‏معرفت، معرفت علمى

75 اسكيد مور، ويليام; تفكر نظرى در جامعه شناسى، ترجمه على محمد حاضرى و ديگران، نشر سفير، تهران، 1372 مفاهيم: جرج هربرت ميد، كاركردگرايى، ساختارگرايى، نظريه معرفت، مرتن، پارسنز

76 وايتهد، آلفردنورث; سرگذشت انديشه‏ها 2جلد، ترجمه عبدالرحيم گواهى، دفتر نشر فرهنگى اسلامى، تهران، 1371 مفاهيم: تعين اجتماعى معرفت، نظريه معرفت،معرفت علمى،معرفت فلسفى

77 راين، آلن; فلسفه علوم اجتماعى، ترجمه عبدالكريم سروش، موسسه فرهنگى صراط، تهران، بى‏تا مفاهيم: معرفت، معرفت فلسفى، معرفت علمى، جامعه، نظريه معرفت، تعين اجتماعى معرفت

78 معتوق، د. فردريك; تطور علم اجتماع المعرفه، نشر دار الطليعه، بيروت، 1982م.

79 سروش، عبدالكريم، رازدانى و روشنفكرى و ديندارى، نشر موسسه فرهنگى صراط، تهران، 1370 مفاهيم: جامعه شناسى معرفت، تعين اجتماعى معرفت، معرفت دينى، ليبراليسم، مولوى، كارل مانهايم، آلفرد وبر، ماركس.

80 تنهايى، حسين ابوالحسن; درآمدى بر مكاتب و نظريه هاى جامعه شناسى، نشر مرنديز، گناباد، 1374 مفاهيم: نظريه معرفت، جامعه شناسى معرفت، روش تفهمى، پديدار شناسى، اگوست كنت، اميل دوركهيم، رابرت. كى مرتن، كارل ماركس، ماكس وبر، تعين اجتماعى معرفت، ماكس شلر، جرج هربرت ميد، كاركردگرايى، معرفت دينى.

پى‏نوشتها:

1 - W.jerusalem , 1854 1923.

2 - M.Seheler, 1874 - 1928.

3 - K.Mannheim, 1893 - 1947.

4 - G. Gurvitch, 1894 - 1965.

5- ر.ك به: آشتيانى، منوچهر; جامعه‏شناسى معرفتى، كتابخانه طهورى، تهران، 1355

6 ر.ك به: مرادى، نورالله; مرجع شناسى شناخت‏خدمات و كتابهاى مرجع، فرهنگ معاصر، تهران 1374