فعاليت هاى انجمن هاى علمى
ضرورت هاى تأسيس انجمن هاى علمى
با پيدايش و انتشار دين اسلام در ميان اقوام و ملت ها, تحولات چشمگيرى در زمينه هاى علمى و فرهنگى صورت گرفت. تأثيرى كه اسلام بر فرهنگ و تمدن ملل گذاشت, عميق و گسترده بود كه حتى در نوع نگاه به عناصر فرهنگى و تمدنى اثر گذار بود.
يكى از جنبه هاى مهم فرهنگي, توجه به علم و دانش است كه از سوى پيامبر(ص) و امامان(ع) مورد توجه و تأكيد زيادى قرار گرفته كه نمونه بارز آن حركت علمى – فرهنگى دوران امام صادق(ع) است.
در دورة غيبت, اين رسالت توسط عالمان و دانشمندان اسلامى پى گيرى شد و با تشكيل حوزه هاى علميه, فراگيرى دانش و انتقال آن به قلمروهاى اسلامى از جمله وظايف آنان بود.
اما اين نكته را بايد توجه داشت كه امروزه اطلاع رسانى سريع و گسترده در همه امور حاكميت دارد. هر گروه و اجتماعى كه از دنياى بيرونى خود آگاهى كامل و لازم نداشته باشد, نمى تواند نيازهاى روز جوامع انسانى را دريابد و پاسخى صحيح و مناسب ارائه نمايد.
گرچه پيشينه حوزه در علوم مختلف بر مطالعات و تحقيقات استوار بوده و حوزويان نقد و بررسى را فرا راه خود قرار داده بودند, اما اين تحقيقات معمولا به صورت فردى انجام مى گرفت. مسأله اى كه هم اكنون با آن مواجه هستيم, پراكندگى و عدم انسجام فعاليت هاى علمى است كه پژوهش و تحقيق را در حوزه كند و در برخى موارد بى فايده مى كند، چرا كه كارهاى تحقيقاتي, بعضاً موازى در يك زمينه صورت مى گيرد, در حالى كه محققين از كم و كيف كار يكديگر آگاهى ندارند.
در حال حاضر, مراكز علمى دانشگاهى و حوزوي, از شخصيت هاى علمى و متخصصان يكديگر شناخت كافى ندارند, حتى گاهى اوقات متخصصان يك رشته علمى از وجود افراد متخصص ديگر در همان رشته آگاه نيستند.
براى رفع اين نقيصه و ايجاد يك حركت علمى و هدفمند و بر اساس كاركردهاى پيش بينى شده و همراه با مديريت و درايت صحيح و هماهنگ و ايجاد ارتباط و رقابت علمى و اطلاع رسانى كارآمد و گسترده, مى بايست مركزى وجود داشته باشد تا متخصصان يك رشته را كه در مراكز مختلف فعاليت دارند گرد هم آورده و فعاليت آنان را در چارچوب كلان طرح هاى پژوهشي, هماهنگ و با ايجاد فضاى مناسب پژوهشى و ساز و كار لازم براى انجام پژوهش هاى بنيادى و كاربردي, نظام و انسجام لازم را به امر تحقيق ببخشد.
بر اين اساس, عده اى از متخصصان رشته هاى مختلف در صدد برآمدند تا انجمن هاى علمى در حوزه علميه قم راه اندازى شود كه زمينه سازى و مراحل مقدماتى آن دو – سه سالى طول كشيد. يكى از مشكلات عمده, فقدان قانون مصوب در اين مورد بود, زيرا روند كار تشكيل و تصويب انجمن هاى علمى چنين است كه در مراكز پژوهشى كميسيونى وجود دارد كه تقاضاى تأسيس و اساسنامه اى پيشنهادى اعضاى هيأت مؤسس را بررسى و تصويب مى كند. با تلاش معاونت محترم پژوهشى حوزه, اين مهم انجام شد و با تصويب طرح تشكيل انجمن هاى علمي,اين كميسيون در اواخر سال 81 در معاونت پژوهشى حوزه تشكيل گرديد.
اهداف انجمن هاى علمى
هدف عمده و كلى اين است كه هر رشته در حوزه علميه, جايگاه واقعى خود را بيابد. به تعبير ديگر, فرهنگ سازى لازم در هر رشته علمى كه از وظايف انجمن هاى علمى است, صورت پذيرد.
مثلاً رشته هايى مانند: جامعه شناسي,تاريخ, روان شناسي, فلسفه اخلاق و بسيارى از رشته هاى ديگر, جايگاهى مشخص و تعريف شده در حوزه علميه ندارند, در حالى كه با اين رشته ها مى توان بسيارى از نيازها را در زمينه هاى مختلف برطرف كرد.
با راه اندازى انجمن هاى علمى مى توان نگاهى نو و جديد از طريق برنامه هاى آن انجمن ها در حوزه و مراكز علمى ايجاد كرد. در حقيقت, هدف اصلى اين است كه نوع نگاه به رشته هاى علمى اصلاح شود و نگرش تخصصى نسبت به آنها به وجود آيد. در اين صورت مى توان براى آن, نوعى مرجعيت علمى در نظر گرفت. به طورى كه هر فرد و گروهى كه در زمينه آن علم, نيازى داشته باشد, به انجمن علمى مربوط به آن مراجعه مى كند و سخن و نظر آن مجموعه مى تواند براى او مستند باشد.
از اهداف ديگر اين انجمنها مى توان به پيشبرد و توسعه علم, هماهنگ شدن پژوهشگران يك رشته خاص, تبادل نظر و گفت و گو بين محققان حوزه و دانشگاه و در نتيجه تقويت و استحكام ارتباط متخصصان اين دو مركز علمي, رقابت سالم علمى ميان محققان, ارتباط علمى پژوهشگران داخلى با شخصيت ها و گروه هاى علمى خارج از كشور, پشتيبانى علمى و معنوى و ارتباط با مراكز و نهادهاى اجرايى به منظور پاسخ گويى به نيازهاى علمى آنان اشاره كرد كه مد نظر مؤسسان اين انجمن ها مى باشد.
فوايد و آسيب هاى انجمن هاى علمى
پاره اى از فوايد وجود انجمن ها را مى توان در موارد زير خلاصه كرد:
- انجمن ها مى توانند نوعى مرجعيت علمى در زمينه فعاليت خود ايجاد كنند.
- در قالب انجمن ها, محققانى كه در يك حوزة فكرى مشغول به كارند, بهتر و سريعتر با يكديگر هماهنگ شوند.
- تبادل علمى ميان حوزه و دانشگاه بهتر سازمان پيدا مى كند.
- انجمن ها مى توانند پشتيبانى لازم را در خصوص نيروى انسانى و نيز محصولات علمى مورد نياز به عمل آورده تا بعضى از علوم گستردگى لازم را به دست آورند.
- انجمن علمى قالب پسنديده و شناخته شده اى است كه مى تواند در ارتباط علمى حوزويان با محافل داخل و خارج از كشور ايفاى نقش كند.
- بسيارى از فعاليت ها از قبيل: همايش ها و كنفرانس هاى علمى و نشر مجلات تخصصي, به خوبى از طريق انجمن ها قابل انجام است. گسترش انجمن ها خود به خود گسترش اينگونه فعاليت ها را به همراه دارد.
- انجمن ها مى توانند, در آينده, زمينة تأسيس رشته هاى تخصصى را در حوزه هاى علميه فراهم كنند.
- از طريق انجمن, دستگاه هاى مصرف كننده بهتر مى توانند با اعضا و محققان ارتباط برقرار نموده و زمينة بهره بردارى بيشتر علمى از حضور اعضا, بهتر فراهم مى آيد.
- انجمن ها, زمينة شناسايى محققان, استعدادها و محصولات برتر را به آسانى مهيا مى كنند.
- وجود انجمن هاى مختلف در حوزة علميه, زمينة نشاط اجتهادى را, خصوصاً در نسل جوان ايجاد مى كند.
پاره اى از آسيب ها و موانع را نيز مى توان اين گونه مورد ملاحظه قرار داد:
- نداشتن برنامه ريزى براى رشد و گسترش انجمن ها, موجب بى اعتبارى آنها مى شود.
- ورود نيروهاى ضعيف به بدنه آنها, مانع از جذب افرادى قوى تر خواهد شد.
- عدم حمايت مادى و معنوى از انجمن ها, موجب سرخوردگى فعاليت هاى جمعى خواهد بود.
- استقلال انجمن ها, در پاره اى از موارد موجب بروز عملكرد هايى است كه ممكن است خوشايند بزرگان حوزه نباشد.
- نبود ارتباط منسجم و مستمر در ميان اعضاء.
- فقدان افراد فعال و پى گير.
روند اجرايى تشكيل انجمن
با توجه به اين كه انجمن هاى علمى با عضويت عالمان و فرهيختگان هر رشته علمى اعتبار يافته و شناخته مى شوند, تشكيل انجمن ها نيز در گرو تصميم گروهى از انديشمندان و صاحب نظران در يك رشته خواهد بود كه قصد تمركز فعاليت ها بر محور يك مجموعه متشكل را دارند. دبيرخانة كميسيون انجمن هاى علمى آماده است در صورت دريافت تقاضاى تشكيل انجمن هاى علمى از سوى پژ.هشگران, نسبت به صدور مجوز اقدام كند.
اما روال قانونى و تشكيلاتى تأسيس انجمن ها به اين شكل است كه نخست عده اى از متخصصان يك رشته علمى گرد هم آمده و بر اساس اساسنامه, تيپ يا نمونه اى كه توسط كميسيون تهيه شده است, اساسنامه اى مطابق با رشته خود تنظيم مى كنند و فرم تقاضاى تأسيس و فرم شناسايى هيأت مؤسسان را پر كرده, به اضافه برخى مدارك ديگر به دبيرخانه كميسيون انجمن هاى علمى واقع در معاونت پژوهشى جهت طرح در كميسيون تحويل مى دهند. در كميسيون نسبت به اساسنامه و هيأت مؤسس آن بحث و بررسى صورت مى گيرد. اگر به تصويب برسد, مجوز فعاليت براى آنان صادر مى شود. در اين مرحله با كمك دبيرخانه نسبت به ثبت حقوقى آن اقدام مى شود و در همين زمان انجمن ها مى توانند عضوگيرى نموده و با تشكيل جلسه مجمع عمومي, اعضاى هيأت مديره و بازرسان انجمن را انتخاب كنند. اعضاى هيأت مديرة منتخب در اولين جلسه, فردى را به عنوان رئيس انتخاب مى كنند و بر اساس وظايف مندرج در اساسنامه, پى گير اهداف و برنامه هاى انجمن خواهند بود.
انجمن هاى علمى گرچه از معاونت پژوهشى حوزه مجوز دريافت مى كنند و برخى شرايط را نيز بايد دارا باشند, ولى در فعاليت هاى علمى خود و در چارچوب اساسنامه, آزادى عمل داشته و شخصيت حقوقى مستقلى دارند و با حفظ اين استقلال, از حوزه نيز كمك هايى دريافت مى كنند.
برنامه هاى اجرايى انجمن
برخى برنامه هايى كه در اساسنامه انجمن آمده است عبارتند از: برگزارى همايش ها و نشست هاى علمى و جلسات نقد و بررسى درباره يك موضوع يا كتاب و مقاله, انتخاب كتاب يا مقاله برگزيده در همان رشته علمي, تجليل از صاحب نظران و پيش كسوتان, اطلاع رسانى داخلى و خارجي, سفرهاى علمى داخلى و خارجي, برگزارى كلاس هاى تكميلى و برجاى مانده كه در مؤسسات و مراكز آموزشى وجود ندارد, چاپ و انتشار و توزيع مجلات و كتاب هاى مربوط به زمينة فعاليت و بسيارى از برنامه ها و اقدامات علمى ديگر.
انجمن هايى كه تاكنون تشكيل شده اند
گرچه تأسيس انجمن هاى علمى در ايران به سالهاى پيش از انقلاب بر مى گردد و در سال 1353 شوراى ملى انجمن هاى علمى ايران تشكيل شد, اما از آنجايى كه در حوزه علميه براى اولين بار است كه چنين انجمن هايى شكل مى گيرد, تاكنون پنج انجمن مجوز فعاليت گرفته اند. اولين آنها, انجمن تاريخ پژوهان بوده است و سپس انجمن اديان و مذاهب, انجمن علمى محققان اقتصاد اسلامي, انجمن معرفت شناسى و انجمن قرآن پژوهى نيز از كميسيون مجوز فعاليت گرفتند و با كمك هايى كه مى شود,انشاء الله فعاليت ها و برنامه هاى علمى خود را آغاز خواهند كرد.
فعاليت هاى نرم افزارى انجمن هاى علمى
همان طور كه مقام معظم رهبرى فرمودند ((طبيعت حوزه هاى علميه در نقد آرا و انديشه هاى مختلف است و استمرار و تقويت اين روش در حوزه ها لازم است)), به نظر مى رسد يكى از بهترين زمينه ها براى نقد انديشه ها و توليد علم, تشكيل انجمن هاى علمى است كه مى توانند با مديريت و درايت صحيح, توان علمى حوزويان را به سوى تحقيق و پژوهش و نقد و نظر بكشاند. فراگيرى دانش, يك مرحله از رسالت حوزه است, مرحله ديگر, توزيع علم و انتقال آن به همگان است. البته ما بايد به مسأله رسالت دينى حوزه نيز توجه داشته باشيم كه در مسير توليد علم,رويكرد دينى خود را فراموش نكنيم, بلكه بر اساس استانداردهاى علمى و با رويكردى دينى به مباحث نگاه كنيم و زمينه خلاقيت و نوآورى را فراهم نماييم.