ضرورت احترام به اهل فرهنگ و اندیشه

جایگاه احترام پاسداشت بزرگان عرصه فرهنگ و اندیشه، موضوعی نیست که کسی در آن تردیدی داشته باشد؛ چرا که در سایه از خودگذشتگی و تلاش های بی دریغ و طاقت فرسای این افراد است که امکان پیشرفت و تعالی علمی و فرهنگی جامعه میسّر می شود. همان گونه که فرهنگ و تمدن امروز جهان مدیون تلاش های بی وقفه تعداد بسیاری از فرهیختگان و اندیشه ورزان گذشته است، بدون تردید تداوم شایسته این رشد و تعالی جامعه جهانی نیز در گرو کوشش های بی دریغ اندیشه ورزان آینده است. این ضرورت هنگامی به خوبی انجام خواهد یافت که مردم هر جامعه ای، به صورت شایسته از بزرگان عرصه های مختلف علمی و فکری تجلیل و تکریم به عمل آورد و زمینه آشنایی هر چه بیشتر نسل های آینده جامعه را با عملکردها و ویژگی های فکری و اخلاقی آنان فراهم سازد، تا آنها از طریق تأسی به ویژگی های شایسته اخلاقی و عملی این بزرگان، ادامه دهندگان شایسته راه آنان باشند.

نتیجه بی حرمتی به بزرگان فرهنگی

از بررسی تاریخ جوامع بشری چنین معلوم می گردد که در هر دوره ای از تاریخ که مردمان یک جامعه، از زحمات و تلاش های تأثیرگذاران در رشد علم و فرهنگ و اندیشه تقدیر کرده اند، موجبات تعالی و پیشرفت همه جانبه جامعه را بیش از پیش فراهم ساخته اند؛ ولی برعکس، در هر دوره ای که از توجه به این قشر از مردم چه در نتیجه تبلیغات دشمنان یا از روی جهل و غفلت غافل شده اند، زمینه انحطاط و عقب گرد خویش را رقم زده اند. در شرایط حساس کنونی که نیاز به پیشرفت های علمی و فرهنگی جامعه اسلامی محسوس است، در کنار تمام تلاش های لازم، ضرورت دارد ضمن قدردانی از تمام کسانی که به حفظ استقلال و تحصیل عزّت، عظمت، آزادگی و سربلندی این ملّت کمک کرده اند، به وسیله آشناسازی نسل های کنونی با آن شخصیّت ها و ویژگی های فکری و اخلاقی ایشان، تداوم راه آنان بیش از پیش مهیا گردد.

سپیده عرصه ادب

یکی از شخصیت های ارزشمند عرصه شعر و ادبیات که هم در زمان اختناق و حاکمیت طاغوت با سرودن اشعار بیدارگرانه، در حد و توان خویش به بیداری توده های مردم و افشای جنایات طاغوت پرداخت، و هم پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی، در کنار تبیین ارزش ها و اهداف انقلاب اسلامی، از شعر خود همانند اسلحه ای کارساز در دفاع از انقلاب و ارزش های آن استفاده کرد، شاعر ارجمند، خانم سپیده کاشانی است. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در هر عرصه ای که انقلاب نیاز داشت، به تلاش و فداکاری پرداخت و آنگاه که دشمن با به راه انداختن جنگ هشت ساله، در صدد برآمد تا بنیان انقلاب اسلامی برکند، او در کنار تعداد انگشت شماری از هم رزمان دیرین خود، با سرودن اشعار حماسی، پنجه در پنجه ایادی استکبار انداخت. سپیده همانند بزرگان عرصه ادب و هنر متعهد اسلامی، چون دِعبل، کمیت، فررزدق، سوده حمدانی و...، در کنار امامت انقلاب، به دفاع از راه ولایت ادامه داد و در نهایت نیز با رحلتی شهادت گونه به دیدار معبود خود شتافت. یادش گرامی و راهش پر رهرو باد.

زندگی نامه سپیده کاشانی

شاعر بزرگوار خانم سپیده کاشانی، فرزند حسین در سال 1315ش در شهر کاشان، در کانون گرم خانواده ای که به مبانی اسلامی سخت پای بند بود، دیده به جهان گشود. وی در زادگاه خود، تحصیلات ابتدایی را در دبستان هفده دی و دوره متوسطه را در دبیرستان شاهدخت به پایان رساند و پس از آن به تهران مهاجرت کرد.

وی درباره خانواده خود می گوید: «خانواده من یعنی پدر و مادرم به مطالعه کتاب و خواندن دیوان های شعر استادان متقدم و متأخر علاقه و عشقی وافر داشتند. طبیعی است که من نیز از همان کودکی، با شعر خصوصا با اشعار حافظ و سعدی و مولانا آشنا می شوم و اشعار حافظ، بیش از همه مرا تحت تأثیر قرار می داد و هر بار که در بحر تفکر در آثار حافظ غرق می شوم، صدفی یا گوهری تازه به دست می آورم. باید بگویم که شعر و ادبیات، نیمی از زندگی من شد که در تنهایی پناهگاه من است».

شخصیت سپیده کاشانی در یک نگاه

شاعر نامور و بلند آوازه دوران انقلاب، خانم سپیده کاشانی (سرور اعظم باکوچی) بحق یکی از چهره های تابناک شعر معاصر بود که با سلامت طبع، استعداد شگرف و ذوق و قریحه سرشار، آثاری ارزنده و ماندگار از خود به یادگار نهاد. چیزی که سخت در کار آن بانوی بزرگوار چشم گیر و اعجاب آور بود، نازک خیالی و رقّت احساس و تصویر سازی است. او با ذوق سلیم خود، سروده های دل انگیز و ارزنده ای به شعر و ادب پارسی عرضه کرد که در خور توجه و اعتناست. آن عزیز سفر کرده، گذشته از منزلت ادبی، سجایای پسندیده اخلاقی بسیاری داشت که تواضعی از حد فزون، ایمانی راسخ و عقیده ای استوار از آن شمار است. شور مذهبی و استحکام عقیده، در سرتاسر آثار این شاعر ارجمند و با تقوا موج می زند و در جای جای آثارش پدیدار است.

درون مایه شعر سپیده

از آنجا که خانم سپیده کاشانی، در یک خانواده مذهبی و معتقد به اصول و معارف اسلامی رشد یافته بود، از همان دوران کودکی، با قرآن مأنوس بوده و به رسول گرامی اسلام، ارادتی شگفت داشته است. در بسیاری از سروده های سپیده، تأثیر این انس و ارادت به روشنی مشاهده می شود. گذشته از آن، برخورداری از نجابت و عفاف و ایمان راسخ که در سایه تعالیم اسلامی به دست آورده بود، موجب می شد که در دوران بی بند و باری و لجام گسیختگی نظام طاغوت، از مشاهده آن همه ستم و فسق و فجور و...، سخت آزاده خاطر و غمگین باشد و برخی از اشعار خود را، به شکایت و اظهار نارضایتی از آن وضع اختصاص دهد. آنگاه که خورشید انقلاب اسلامی طلوع کرد، مضمون شعر سپیده کاشانی همه در یک کلام به تبیین و ترویج معارف اسلامی و ارزش ها و اهداف انقلاب اسلامی اختصاص یافت.

پروانه های شب

پروانه های شب، عنوان نخستین مجموعه شعر خانم سپیده کاشانی است که به سال 1352 منتشر شد. در این دفتر، اشعاری به چشم می خورد که بیشتر آنها به توصیف فضای تیره و تاریک عصر ستمشاهی می پردازد. از دقت در مضمون برخی از اشعار این دفتر، افزون بر پی بردن به شدت اختناق و خفقان آن دوران، می توان با شجاعت، شهامت، زیرکی و توانمندی این شاعر بزرگ در افشا و به تصویر کشیدن آن فضای تاریک هر چه بیشتر آشنا شد. سپیده در این باره از جمله می سُراید:

سپیده کاشانی و انقلاب اسلامی

با توجه به شرایطی که قبل از پیروزی انقلاب بود، فعالیت های شادروان سپیده کاشانی، تنها به سرودن برخی اشعار محدود می شد که ارائه آنها، جز در برخی محافل خاص میسّر نبود، ولی به موازات طلیعه پیروزی انقلاب اسلامی که زمینه فعالیت در عرصه های مختلف به بانوان اندیشمند و پای بند به ارزش های متعالی اسلامی فراهم شد، سپیده به فعالیت های ادبی خود وسعت بخشید. وی پس از انقلاب، با حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، صدا و سیما، شورای شعر وزارت ارشاد اسلامی و مطبوعات همکاری نزدیک و زیادی داشت. سپیده سرودهای انقلابی زیادی دارد که به ویژه در سال های جنگ تحمیلی عراق بر ضد ایران، فراوان از رادیو و تلویزیون پخش می شد. خانم کاشانی، هر جا که می دید نیاز به وجود او هست، بدون مضایقه حاضر می شد و به آنچه تکلیفش بود، عمل می کرد.

سپیده، پیام رسان شهیدان

یکی از فرهیختگان و ادیبان متعهد، درباره شخصیت مرحوم سپیده کاشانی می گوید: در سال 58 وقتی شهید مجید حداد عادل مدیر برنامه های رادیو بود و توانسته بود تولید رادیو را از افراد منافق پاک سازد،... یکی از شاعرانی که با شور و شوق به یاری رادیو شتافت، خانم سپیده کاشانی بود.... در آن زمان در رادیو، هم از اشعار خود خانم کاشانی استفاده می شد و هم از نظر او در شورای شعر برای انتخاب شعرهای دیگران. بعضی از شعرهای او در همان ایام، به صورت سرود اجرا شد که یکی از آنها همان سرود معروف «به خون گر کشی خاک من دشمن من» است... . سپیده کاشانی، خواهرِ بزرگ تر همه جوانان شهید انقلاب اسلامی بود و زینب وار، با شعر خود پیام آن شهیدان را به هر کوی و برزن و شهر و دیار می برد و می رساند. سپیده کاشانی یک زن مسلمان و انقلابی و با فرهنگ بود که با تمام وجود از طاغوت و همه مظاهر طاغوتی دوران قبل از انقلاب نفرت داشت و با همه توش و توان خود، به نهضت امام خمینی رحمه الله پیوسته بود و در خدمت انقلاب بود».

به خدمت گیری شعر در راه اسلام و انقلاب

یکی از نویسندگان معاصر، در توصیف شعر و عملکرد خانم سپیده کاشانی می گوید:«سرمایه اصلی سپیده کاشانی، شعر او بود که آن را بی کم و کاست به انقلاب اسلامی تقدیم کرده بود. او انقلاب را نه برای خود، بلکه برای اسلام می خواست در طول سیزده چهارده سالی که او را می شناختم، هرگز به یاد ندارم که از کمبودها و مشکلات طبیعی ناشی از انقلاب، شکوه و شکایتی کرده باشد و سهمی و غنیمتی مطالبه کند. طبعی بلند و طبیعتی نجیب و اخلاقی کریمانه داشت. بسیار صبور و آرام بود و هرگز خود را وارد بعضی جنگ و جدال های لفظیِ کودکانه و درگیری های شخصی نمی کرد... . شعر سپیده کاشانی، خوب و پراحساس بود و صداقت و صمیّمیت در آن موج می زد. او در شعر، زبانی مخصوص به خود داشت. زبانی که از ابهام و ایهام و تعقید و تکلف و صنایع پیچیده شعری دور بود؛ روان و ساده شعر می گفت... . با این همه، رنگ و بوی مسلمانی و تعهد و دردمندی انقلابی، در همه اشعارش به وضوح به چشم می خورد.

فضل تقدّم سپیده کاشانی

سپیده کاشانی، در روزهایی به عنوان یک زن شاعر مسلمان انقلابی قدم به میدان نهاد که دشمن مدعی بود در صحنه های فرهنگ، ادب و هنر این انقلاب، جایی برای زنان نیست. او ثابت کرد که چنین دیدگاهی، باطل است. وجود او، به خودی خود گویای این حقیقت بود که می توان یک زن بود و با حفظ همه ویژگی های مثبت یک زن، و با رعایت همه حدود و ضوابط اسلامی و با حفظ حجاب، عفت و متانت، در فعالیت های سیاسی، اجتماعی و ادبی شرکت کرد. سپیده ثابت کرد که می توان یک زن بود و حتی به جبهه رفت و برای رزمندگان شعر خواند و برای شهیدان شعر گفت و از این شهر به آن شهر و از این کشور به آن کشور سفر کرد و از خون، جنگ، جهاد، انقلاب، اسلام، استقلال و ایران سخن گفت.

آینه باور دینی

استاد حمید سبزواری، یکی از کسانی است که در حساس ترین شرایط انقلاب، با خانم سپیده کاشانی در سنگرهای مختلف فرهنگی، به انجام وظیفه می پرداخت. وی درباره ویژگی های شعر و شخصیت خانم سپیده کاشانی می گوید:«اعتقاد در شعر سپیده موّاج است؛ اعتقاد به خدا، به پیامبر و به اولیای خداوند، و تعهد در آثارش چشم گیر، او هرگز سخن به هوس نسروده است. اشعارش هدفدار و موضع گیرانه است. سپیده، شعر را نوعی عبادت می دانست و این باور را به دیگران نیز توصیه می کرد... . سپیده، خانمی بود پرجرئت و جسور در سخت ترین شرایط، از انجام وظیفه شرعی و وجدانی خود غافل نبود. ... هرگز از مبارزه با دشمن مهاجم دست بر نمی داشت. با شعر، سرود، با حضور در سنگرهای مقدم جبهه و پشت جبهه، با خواندن شعر و... مایه تشجیع و ترغیب بود... . سپیده، الگوی یک زن مسلمان بود... . در اعمال و رفتار خود، به زهرای اطهر علیهاالسلام و زینب کبری علیهاالسلام تأسی می جست».

شاعر ملتزم شیعی

یکی از کسانی که مدت زیادی با خانم سپیده کاشانی در حوزه اندیشه و شعر همکاری داشته، در مورد ایشان می گوید:«خانم کاشانی در یک جمله و به معنای واقعی عبارت، یک شاعر «ملتزم شیعی» بود... . خانم کاشانی، به التزامات و تعهدات گوناگون ملتزم است: اوّلاً التزام عمیق به مکتب و جهان بینی توحیدی داشت. تا جایی که من مطلع هستم، از همان اوان جوانی تا دوران ارتحال، در تفکر و مذهب هیچ گونه لغزش و میلی به این سوی و آن سوی نداشته است و دقیقا پای بند موازین دینی و شرعی بوده است؛ ثانیا التزام خاصی به مبانی انقلاب اسلامی داشت و عقیده مند به محور انقلاب و ولایت بود؛ ثالثا التزام به مسایل اخلاقی، وجه دیگر شخصیّت خانم کاشانی بود. متانت و وقار در سراسر اشعار ایشان مشهود است».

مدیون انقلاب

خانم سپیده کاشانی، شخصیتی بود که همواره خویشتن را مدیون انقلاب اسلامی می دانست. از این رو، در دفاع از آن و تبیین اهدافش، بی وقفه و با دل و جان تلاش می کرد. فرزند خانم کاشانی، در ضمن توصیف ویژگی های مادر بزرگوارش می گوید:«ایشان هم پدر بود و هم مادر. چون پدر در سال 1364 از دنیارفت، برای ما مادری مهربان بود و همیشه فرزندانش را به صبر و استقامت دعوت می کرد. به عنوان مادر، همسر و خانم خانه، مسایل زندگی برای او در اولویت قرار داشت. مادر خود را مدیون انقلاب و نظام اسلامی می دانست. در بدترین شرایط بیماری، خانه را برای انجام امور مربوط به انقلاب، جنگ و نظام ترک می کرد. حتی پزشکان برای ایشان استراحت مطلق صادر کرده بودند، اما ایشان اصرار می ورزید که باید در خدمت مردم و انقلاب باشند و ما هم سعی می کردیم به رغم بیماری ایشان، جلوگیری نکنیم؛ چون روح و روان ایشان به انقلاب تعلق داشت».

همراه همیشه شهد

فرزند شاعر متعهد، خانم سپیده کاشانی در ضمن نقل خاطره ای می گوید:«مرحومه مادر، مقبره ای در کاشان رو به روی مقبره مرحوم فیض کاشانی دارند. فکر می کردم ایشان را باید در آنجا دفن کنند، اما وقتی وصیت نامه را خواندم نوشته بودند: من را حتما در بهشت زهرا، در کنار شهدا به خاک بسپارید. چون ارادت خاصّ به شهدا داشت. یک بار که با هم به بهشت زهرا رفته بودیم، به من گفت: من لذت می برم اینجا باشم؛ چون حداقل صوت قرآن از بلندگوی بهشت زهرا پخش می شود و دلم را آرامش می دهد. من در پاسخ گفتم: مادر از این حرف ها نزنید و ایشان سریع گفتند: مرگ حقّ است و دوست دارم اینجا در کنار شهدای انقلاب و جنگ باشم».

بخشی از وصیت نامه

در قسمتی از وصیت نامه زنده یاد سپیده کاشانی آمده است: «در مجلسی که ترتیب خواهید داد، از تمام دوستان و آشنایان بخواهید که مرا ببخشند و حلال کنند. اگر در مدت زندگی جسارت کرده ام، صمیمانه امید بخشش از آنها دارم. دعا کنید من با اجر شهادت از دنیا رفته باشم.

حضور در جبهه ها

خانم سپیده کاشانی، بارها در جبهه های جنگ حاضر شده، به تشویق و ترغیب رزمندگان می پرداخت. استاد سبزواری در این باره می گوید:«او در خانه اش ننشست تا شعر هویزه ندیده را بسُراید؛ بلکه در سنگرهای کوت الشیخ با عبور از کانال ها و خاکریزها حضور می یافت. در نبرد فتح المبین، به سنگرهای رزمندگان سر می زد و به آنان تبریک می گفت. او بارها به سوسنگرد و بُستان سفر کرد». فرزند خانم کاشانی هم درباره حضور مادربزرگوارش در جبهه های جنگ تحمیلی، خاطره ای را به این صورت بیان می کند: «وقتی از اهواز به طرف آبادان می آمدیم، نزدیک پادگان حمیدیه، دشمن با راکت و خمپاره به ما حمله کرد و وسیله نقلیه ما منحرف شد. اطلاع دادند که شما در منطقه دشمن و روی میادین مین قرار گرفته اید، مادر با لبخند گفتند: مگر بین من و رزمنده های خطّ مقدم چه تفاوتی وجود دارد، باید در کنار برادران جبهه باشیم؛ آنها فرزندان ما هستند».

یادداشت های جبهه

خانم سپیده کاشانی در سال های جنگ تحمیلی، بارها در جبهه های حقّ بر ضد باطل حضور پیدا کرد. او ضمن تشویق فرزندان و برادران رزمنده اش، حماسه های جاودان آنان را سرمایه بیان و بنان خود ساخت و نخستین آثار ادبیات مقاومت و پایداری و جهاد و شهادت را در شعر انقلاب به بار نشاند، به گونه ای که امروز، یکی از راه های آشنایی با فضای معنوی و ملکوتی آن سال های پربرکت، دست نوشته ها و زمزمه سروده های خانم سپیده کاشانی است. وی در طی حضور در جبهه ها، افزون بر سرودن ده ها شعر حماسی و عاطفی کم نظیر، از دیده های خود یادداشت هایی به یادگار گذاشته که بسیار ارزشمند و آموزنده است. حکایت آنان که بقا را در بلا دیدند، عنوان مجموعه یادداشت های دو سفر ایشان به جنوب است.

سخن آشنا

یکی از ویژگی های اخلاقی برجسته خانم سپیده کاشانی، تواضع شگفت انگیز بوده است، به گونه ای که وقتی در طبع و نشر آثار خویش تعلل می کرد و دوستان سبب این امر را از وی جویا می شدند، پاسخ می داد«کارهایم ناپخته و ناقص است و نیازمند بازبینی و مرور دقیق، دوست ندارم که بدین صورت موجود آنها را منتشر کنم و در صددم با فرصت و فراغت کامل، با یک نظر نقادانه آنها را بازنویسی و کاستی هایش را برطرف سازم». دریغا که عمر وفا نکرد که خود آثار پراکنده اش را در یک جا گرد آورده و پس از اصلاح به چاپ برساند. پس از رحلت شهادت گونه این بانوی ارجمند، سروده های ایشان توسط فرزندشان گردآوری و به کوشش شورای شعر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر مطالعات فرهنگی بانوان و مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تحت عنوان سخن آشنا تدوین و منتشر شد.

غروب سپیده

عباس براتی پور

راه دست یابی به انقلاب ادبی

خانم سپیده کاشانی درباره ویژگی های شاعر متعهد چنین می گوید: «شاعر امروز ایران، باید از ریشه و از عمق فرهنگش، مذهبش و مکتبش حرکت کند، تا شعرش نشان دهنده حقّ و حقانیّت و نمونه امانت و صداقت او باشد. شعر امروز ما، با یک آسان گیری و آسان پذیر تأسف باری رو به روست و اکثریت شاعران جوان ما، از مبدأ حرکت نکرده و به ریشه بی اعتنا مانده اند. این روش، شعر را دچار رکود و سیر نزولی خواهد کرد. اینجاست که ضرورت یک انقلاب ادبی کاملاً احساس می شود تا گوشزد نماید که علاوه بر رعایت جنبه مکتبی و اسلامی و اندیشیدن و ایمان داشتن شاعر در شعرش، ضرورت مرور ادبیات کلاسیک ما، اولین منزلگاه مقصود خواهد بود و با امید به پروردگار، با یک رستاخیز پی گیر ادبی در پرتو درایت و تعهد شاعران زمانمان، از این آشفتگی و پریشانی که بر فضای ادبیات ما حاکم است، شعرمان را به سلامت عبور خواهیم داد».

صلای صبح

سپیده کاشانی، خسته از روزگار تاریک ستمشاهی، آن گاه که سرود تنهایی انسان را می سرود، با خود و خدای خود پیمان بست تا به کمک این انسان تنها برخیزد و صبح را از پس تاریکی سنگینی شب صلا بزند و تا به این کار موفق نشده، از پای ننشیند و بعدها قسم نامه ای در این باره سرود:

منابع

1. سخنوران نامی ایران، جلد سوم.

2. مجید شفق، غزل های شاعران امروز از صدر مشروطه تاکنون.

3. سخن آشنا، به کوشش شورای شعر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بهمن 1373.

4. حکایت آنان که بقا را در بلا دیدند، دفتر ادبیات و هنر مقاومت، 1375.

5. یادمان سپیده کاشانی، رسالت، اسفند ماه 1371.

فرم نظرخواهی

سفید است

سفید است

سفید است