مشخصات مجله


معارف اسلامی - مرداد، شهریور، مهر و آبان 1383، شماره 58
تاریخ درج : 1386/11/6
بازدید : 60735

فهرست مطالب

جستجو

مجلات > آموزشی > معارف اسلامی > مرداد، شهریور، مهر و آبان 1383، شماره 58


مقاله برگزیده مقطع دبیرستان:وفای به عهد

پدید آورنده : رضا بهاری ، صفحه 57

عهد در لغت، به معنای نگه داری و مراعات پی در پی شیء، شناختن امری، حفظ کردن، پیمان بستن، میثاق، سوگند و نیز به معنای زمان و روزگار1 آمده است. پیمان نیز به معنای شرط، عهد، قرارداد و قول و قراری است که کسی با کس دیگر بگذارد که بر طبق آن عمل کند.2

(وفای به عهد، به معنای به جا آوردن عهد و پیمان، نگه داری عهد و پیمان و همچنین به معنای پایداری در دوستی نیز می باشد.

اهمیت وفای به عهد از دیدگاه عقل و نقل

احترام به پیمان و لزوم عمل به آن، ریشه فطری دارد و هر انسانی آن را در نخستین مدرسه تربیت، یعنی فطرت و سرشت انسانی می آموزد و از آن الهام می گیرد. کودکان در آغاز زندگی با سرشت پاک خود، عمل به پیمان را لازم می دانند و پیمان شکنی را نکوهش می کنند و از پیمان های پوچ و توخالی برخی پدران و مادران ناراحت می شوند. این احساس مادامی که دستی از عالم خارج آنان را از راه راست فطرت منحرف نکند و یا از راه چشم و گوش، خلاف مقتضای فطرت وارد فضای فکر آنان نشود، در نهاد کودکان باقی می ماند. به دلیل فطری بودن این اصل در جامعه اسلامی، نقض عهد و پیمان از رذایل بزرگ اخلاقی شمرده می شود. می توان گفت مهم ترین سرمایه یک جامعه، اعتماد متقابل افراد به یکدیگر است. اصولاً آنچه جامعه را از صورت آحادِ پراکنده بیرون می آورد و همچون رشته های زنجیر به هم پیوند می دهد، همین اصل اعتماد متقابل است که پشتوانه فعالیت های هماهنگ اجتماعی و همکاری در سطح وسیع می باشد.

اگر عهد و پیمان ها در هر جامعه ای رعایت شود، امنیت و ثبات آن را تضمین می کند و بسیاری از احتیاط کاری ها را که مردم برای پیش گیری از پیمان شکنی به عمل می آورند، زایل می کند.

تفاوت مهم اجتماع اسلامی با دیگر جوامع این است که برای اجتماعات دیگر، جز حفظ منافع مادی زود گذر چیز دیگری مطرح نیست و لذا تا لحظه ای که عهد و پیمان به حال آنان مفید باشد، با تمام قدرت در حفظ آن می کوشند; اما وقتی به سود آنها نباشد، به بهانه های مختلف آن را نادیده می گیرند. ولی جامعه اسلامی هدفی جز نشر معنویت و احیای اصول انسانی و گسترش محبت و دوستی ندارد و به همین دلیل به طور مکرر و گسترده در آیات قرآن و در احادیث اسلامی بر این مسئله تأکید شده است.

پیامبر اکرم (ص) لزوم وفای به عهد را در همه شرایط به مسلمانان تأکید و توصیه می کند. روایت زیر اهمیت این مسئله را بیشتر مشخص می کند: حذیفه از کسانی بود که در جنگ بدر شرکت نکرد و از آن فیض بزرگ محروم گردید، خودش درباره این محرومیت می گوید: من و رفیقم ابوالحسیل از مدینه خارج شدیم تا به پیغمبر اسلام و سپاه مسلمین بپیوندیم. اتفاقاً به جمعی از کفار قریش برخوردیم. از ما پرسیدند: به سوی محمد می روید؟ از ترس آنها و برای نجات از شرشان گفتیم: نه، ما به مدینه می رویم. آنها از ما قول گرفتند که اگر آزادمان کنند، به یاری محمد(ص) نرویم و علیه آنها جنگ نکنیم. ما هم این قول را دادیم و آزاد شدیم. از آن جا به حضور خاتم انبیا(ص) رسیدیم و ماجرا را نقل کردیم و اجازه شرکت در جنگ را خواستیم. پیامبر فرمود: نه، شما با آنها عهد و پیمان دارید و نباید نادیده بگیرید. شما بروید و به عهد و پیمان خود وفا کنید، ما هم از خدا یاری می جوییم. )3

شواهد بسیاری در دست است که پیغمبر اکرم(ص) به وفای به عهد بسیار اهتمام داشت; از آن جمله در صلح حدیبیه که بین آن حضرت و مشرکین مکه پیمانی بسته شد به این مضمون که اگر کسی از پیروان رسول خدا به سوی قریش آمد، او را بپذیرد و هر کس از قریش به سوی پیغمبر آمد، او را نپذیرد و رسول خدا همچنان بر پیمان خود استوار بود و کسی از افراد قریش را در آن هنگام نمی پذیرفت. (ابو رافع می گوید: قریش مرا به نزد پیامبر(ص) می فرستادند. هنگامی که آن حضرت را دیدم در دلم نور اسلام تابید. به آن حضرت عرض کردم: یا رسول الله! من دیگر به سوی قریش بر نمی گردم. فرمود: من بر خلاف عهد عمل نمی کنم و پیام آوران را نگه نمی دارم. تو به سوی آنان باز گرد و اگر دیدی باز اسلام را می خواهی، از نو به سوی ما باز آی. )4

لفظ (عهد) با تمام مشتقات آن، 45 بار در قرآن آمده است. این کتاب آسمانی به صورت های مختلف انسان ها را به رعایت عهد و پیمان دعوت می کند. برای نمونه به سه آیه بسنده می کنیم:

1 ـ (او کلّما عاهدوا عهداً نبذه فریق منهم بل اکثرهم لا یؤمنون. )5

چرا بعضی از مردمان روی مهد

شکستند هر گونه پیمان و عهد

نه تنها که هستند پیمان شکن

که هرگز نگردند مؤمن به من

2 ـ (بلی من اوفی بعهده و اتّقی فان ّ اللّه یحب المتّقین. )6

به عهدش هر آن کس که سازد وفا

بترسد هم از خشم یکتا خدا

همانا خداوند خواهان اوست

که با متقین است الله دوست

3 ـ (الّذین یوفون بعهد اللّه و لا ینقضون المیثاق. )7

همین عاقلانند اهل وفا

به عهدی که بستند با کبریا

چو بستند پیمان دگر نشکنند

عمل بر فرامین پیمان کنند

اقسام عهد و پیمان

الف) عهد و پیمان با خدا: (این عهد از بزرگ ترین عهدهاست. در آیات زیادی لفظ (عهد) به (الله) اضافه شده و به صورت (عهدالله) آمده است; از جمله در سوره رعد، آیه 20 ; آل عمران، آیه 77; یس، آیه 60.

عهد با خد، پیوندی است بین خالق و مخلوق. پیمان است که ریشه در ذات دارد و انسان را به یک منبع معنوی و بسیار آرامش دهنده وصل می کند. اگر انسان به این عهد مهم وفادار باشد، به سایر عهدها نیز وفادار خواهد بود.

ب) پیمان با خود: این پیمان به طور مستقیم یا غیر مستقیم یکی از مشتقات عهد و پیمانی است که انسان با خدا می بندد. انسان ها در طول زندگی بارها و بارها با خود حرف می زنند. شاید این حرف ها نوعی عهد با اراده انسان باشد. وقتی انسان عزم خود را جزم می کند تا کار خوبی انجام دهد و یا بندگی خدا کند، در وجود خود عهد می بندد و تلقین می کند که حسنات را انجام دهد و از سیئات دوری کند.

ج) عهد و پیمان با خلق: این عهد نیز بسیار با اهمیت است و کوتاهی از آن، ضایع کردن حقوق دیگران محسوب می شود. عهد و پیمان با خلق، خود دارای اقسامی است:

1 ـ پیمان زناشویی: وفای متقابل میان زن و مرد که اسلام دستورات زیادی در باره آن صادر کرده است، باعث استحکام نظام خانواده می شود. وقتی خانواده مستحکم باشد، اجتماع نیز به سلامتی و بقای خود ادامه می دهد.

2 ـ وفای به عهد در خانواده: وفای به عهد در قبال اعضای خانواده، بسیار مهم است. اگر پدر و مادر به عهد خود وفادار نباشند، به روحیه فرزندان لطمه وارد می کنند و آنها را به دروغ گویی سوق می دهند. پیشوایان اسلام در سخنان خود به تربیت صحیح کودکان و آموزش اخلاق و رفتار اجتماعی به آنان در خانواده اشاره کرده اند. . پیامبر اکرم (ص) می فرماید: (وقتی یکی از شما به فرزند کوچکی وعده دادید، حتماً به آن وفا کنید). 8 امیر مؤمنان علی (ع)می فرماید: (شایسته نیست انسان به شوخی یا جدی دروغ بگوید و شایسته نیست کسی به فرزند خود وعده ای بدهد و به آن وفا نکند. )9

3 ـ وفای به عهد در کارها: خوش قولی و خوش حسابی در کلیه معاملات و روابط حقوقی و اقتصادی، موجب پیدایش ثبات و اطمینان و امنیت اقتصادی می شود.

4 ـ وفای به عهد یک ملت با ملت دیگر: اگر هر دو ملت مسلمان باشند، وفای به عهد در میان آن دو، سبب ثبات و برادری و محبت می شود. اگر بین یک ملت مسلمان و ملت غیر مسلمان دیگر باشد، وفای به آن، واجب و تا زمانی که از این پیمان ها زیان و اهانتی متوجه اسلام و مسلمین نباشد، نمی توان آن را نادیده گرفت. و همان طور که گفته شد، این نوع وفای به عهد یکی از امور بسیار مهمی بود که در صدر اسلام سبب شد گروه های بسیاری آیین بزرگ الهی را پذیرا شوند.

آثار وفای به عهد در زندگی فردی

پای بندی به تعهدات، در سالم سازی محیط و تحکیم روابط دوستانه و به وجود آمدن جوّ اعتماد و اطمینان بین دوستان بسیار تأثیر دارد. از طرفی عهد شکنی و عدم التزام به تعهدات، بیشترین نقش را در ایجاد جوّ بدبینی و نفاق و پیدایش رخوت و سستی بین دوستان ایفا می کند. حضرت علی(ع)می فرماید: (لا تعتمد علی مودّة من لا یوفّی بعهده;10 بر دوستی کسی که به عهد خود وفا نمی کند، اعتماد مکن. )

شخصی که خوش قول است، منظم نیز هست و احساس مسئولیت بیشتری می کند و حتی برای عهد و پیمان های ناچیز ارزش قائل می شود و نمی گذارد عدم انجام وظیفه، بر روی دوشش ایجاد سنگینی کند و او را از رحمت خدا دور سازد.

آثار وفای به عهد در جامعه

(وفای به عهد و پیمان، موجب تحکیم روابط سیاسی و اجتماعی و اتحاد مسئولین و در نتیجه، سالم سازی فضای سیاسی و اجتماعی جامعه می شود. پای بندی به عهد و پیمان، در زندگی مردم و روابط داخلی و خارجی آنان تأثیر بسیار دارد و هر اندازه مردم بیشتر آن را رعایت کنند، به یکدیگر اعتماد بیشتری پیدا می کنند و در نتیجه، بیشتر احساس آرامش کرده و با خیال راحت تری به فعالیت می پردازند.

طبیعی است در کشوری که مردم وفای به عهد را وظیفه انسانی، اخلاقی و دینی خود بدانند و در مراعات آن کوشا باشند، تعهدات مالی و قراردادهای اقتصای بر پایه اعتماد و اطمینان کامل شکل می گیرد و باعث رشد اقتصادی آن کشور و مایه سعادت مردم آن می گردد، زیرا بدهکار در وقت معیّن و مقرر بدهی خود را می پردازد و فروشنده نیز کالا را برابر تعهدات خود تسلیم خریدار می کند و در نتیجه، چرخ اقتصاد به صورت منظم به حرکت خود ادامه می دهد. )11

زیان های پیمان شکنی

اگر روزی عمل نیک وفای به عهد در انسان کم رنگ شود، ضربه شکننده ای بر شخصیت او وارد می گردد. چنین فردی در هر عرصه و صحنه ای که پا بگذارد، جز بی اعتمادی و بی توجهی چیز دیگری باقی نخواهد گذاشت و در همه جا انگشت نما خواهد شد. علاوه بر این، انسانی که عهد و پیمانش را می شکند، اعتماد را در اجتماع کاهش می دهد و در نتیجه، زندگی را بر دیگران سخت و دشوار می کند. همچنین فعالیت های انسانی دچار خلل می گردد و امرار معاش، پیشرفت صنعت و… تحت تأثیر قرار می گیرد و جامعه دچار از هم گسیختگی و بی ثباتی می شود. حضرت علی(ع) به مالک اشتر می فرماید: (در آنچه به عهد گرفته ای، خیانت نکن و به عهد خود وفا کن). 12 در فرازی دیگر می فرماید: (از این که به آنها وعده دهی و سپس تخلف کنی، بر حذر باش… خلف وعده، موجب خشم خدا و خلق است. )13

شهید مطهری می فرماید: (فردی که هیچ گاه پای بند به وفای به عهد و پیمان خود نیست و هر وقت که پیمانی می بندد دسیسه و دغل بازی است و تصمیمش این است که آن را نقض کند، از انسانیت و آن چیز که آن را اشرف انسانیّت می نامند، سقوط کرده و دیگر انسان نیست. )14

طرد شدن از طرف دیگران و عدم صلاحیت برای پایداری در روابط دوستی، از دیگر زیان های پیمان شکنی است. کسی که پیمان شکن است، دوست خوبی نمی تواند باشد. آن که امروز قولی می دهد و فردا آن را زیر پا می گذارد، امروز تعهد می کند با افراد بد رفت و آمد نکند و فردا خلاف آن را عمل می کند و خلاصه به هیچ یک از پیمان های خود پای بند نمی ماند، چگونه می تواند دوستی صمیمی و مورد اعتماد شناخته شود.

از دیگر زیان های پیمان شکنی، به اجابت نرسیدن دعاها می باشد. شاید انسان خود را بسان ماشینی فرض کند که سازنده یک مالک آن باید همواره نیازهایش را برآورد و تصور کند چون آفریننده او خداوند است، پس باید همواره او را کمک کند، بدون این که عهدی بر گردن وی باشد; در حالی که چنین نیست، زیرا خداوند عهدهایی بر گردن بنده اش دارد که باید عملی شوند تا خداوند نیز پیمانش را وفا کند. امام صادق(ع) در پاسخ عده ای که از علت عدم استجابت دعا پرسیده بودند، فرمود: (به دلیل این که شما به عهدهای خود در پیشگاه خداوند وفا نمی کنید، در حالی که خدای تعالی می فرماید: به عهد من وفا کنید تا من به عهد شما وفا کنم. به خدا قسم، اگر به عهد خدا وفا کنید. خدای متعال نیز به عهد شما وفا می کند. )15

در حدیثی از حضرت علی(ع) آمده است که فرمود: (در جهنم شهری است به نام حصینه، آیا از من نمی پرسید در آن شهر چیست؟ کسی عرض کرد: ای امیر مؤمنان! در آن شهر چیست؟ فرمود: دست های پیمان شکنان. )16

حضرت محمد(ص) می فرماید: (هر کس با امامی بی وفایی کرده و عهد شکنی نماید، روز قیامت آویخته لب وارد محشر می شود تا داخل آتش دوزخ گردد. )17

هشام بن سالم گوید: از حضرت صادق(ع) شنیدم که می فرمود: (وعده مؤمن به برادر دینی خود نذری است که کفاره ندارد، پس هر که به آن وفا نکند، به مخالفتِ وعده با خدا برخاسته و خود را در غضب او انداخته است. این است گفتار خدای تعالی که می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا سخنانی می گویید که به کارشان نمی بندید؟ خداوند سخت به خشم می آید که چیزی بگویید و به جای نیاورید. )18

عوامل پیمان شکنی

الف) بی ایمانی: یکی از عواملی که می تواند باعث پیمان شکنی شود، نداشتن ایمان است. کسی که ایمان ندارد، به تعهداتش به خدا وفا نمی کند و در نتیجه به دیگر تعهدات خود در قبال خلق نیز توجه نکرده و پیوسته عهد شکنی می کند.

ب) ترس: گاهی ترس عامل پیمان شکنی است. اگر انسان ترسو در مضیقه قرار گیرد و احساس کند جان یا مالش در خطر است، دیگر عهد برای او اهمیت ندارد; بنابر این به پیمان خود پشت پا می زند.

ج) سود جویی: کسی که فقط به فکر منافع خودش است و غیر از مادیات هیچ فکری ندارد، پیوسته سعی می کند از هر راهی به منافع خویش دست یابد، حتی اگر از طریق شکستن عهد و پیمان باشد.

د) دروغ گویی: دروغ گویی نیز می تواند یکی از عوامل پیمان شکنی باشد. اگر از ابتدا پیمانی دروغین بین دو طرف بسته شده باشد، ممکن است از طرف یک شخص نادیده گرفته شود.

عوامل دیگری نیز در پیمان شکنی دخالت دارند که برای پرهیز از طولانی تر شدن مقاله از ذکر آنها خودداری می کنیم.

پی نوشت ها:

1ـ فرهنگ فارسی عمید، واژه عهد.

2ـ همان، واژه پیمان.

3ـ اسلام صلح جهانی، ص 264.

4ـ همان.

5ـ بقره(2) آیه 100.

6ـ آل عمران(3) آیه 76.

7ـ رعد(13) آیه 20.

8ـ مستدرک الوسائل، ج 2، ص 626.

9ـ وسائل الشیعه، ج 3، ص 232.

10ـ تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، حدیث 9562.

11ـ محمد تقی فلسفی، کودک، ج 2، ص 17-18، با اندکی تغییر.

12ـ نهج البلاغه، نامه 53.

13ـ همان.

14ـ آشنایی با قرآن، ج 3، ص 146-147.

15ـ فیض کاشانی، تفسیر صافی (چاپ قدیم، تهران) ص 54.

16ـ بحار الانوار، ج 67، ص 186.

17ـ وسائل الشیعه، ج 6، ص 52

18ـ اصول کافی، ج 4، ص 68.