مجلات > علمی، خبری > معارف > اردیبهشت 1384، شماره 25


کتابخانه معارف

پدید آورنده : ، صفحه 48

تفسیر موضوعی قرآن کریم

مؤلف: استاد آیت الله جوادی آملی

در تفسیر موضوعی، همان گونه که از نامش پیداست، بر خلاف تفسیر ترتیبی، مفسر به موضوعات خاصی توجه کرده و دربارة آن به پژوهش و تحقیق می پردازد. بدین صورت که نخست، آیات مربوط به موضوع را از سراسر قرآن گردآوری و تنظیم کرده و آنگاه بر اساس ربط و ترتیب منطقی، به تحلیل و توصیف موضوع و استخراج دیدگاه قرآن همت می گمارد.

این روش در سدة حاضر، رونق و گسترش چشمگیری یافته است؛ گر چه در گذشته، کم و بیش برخی مفسران بدان پرداخته و کتابهایی در خور آن زمان نوشته اند.1

یکی از این آثار ارزشمند، تفسیر موضوعی قرآن کریم، اثر استاد جوادی آملی است. مباحث این اثر محصول بحث های تفسیری مؤلف است که از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شده است. این مباحث، از سال 1360 آغاز گردیده و پس از بازنویسی و ویرایش در پانزده جلد و در موضوعات مختلف اعتقادی، اخلاقی، سیره و انسان شناسی به چاپ رسیده است.

هر جلد و یا هر دو جلد از این مجموعه، به موضوعی خاص اختصاص دارد. سبک تفسیری مؤلف، تفسیر قرآن به قرآن است، ولی در عین حال، برای تکمیل بحث از روایات معصومان - علیهم السلام - نیز بهره جسته است.

با آنکه مباحث کتاب از سنگینی ویژه ای در محتوا برخوردار است، اما از نظر نگارش سعی شده تا با نثری روان و رسا ارایه شود تا راه استفاده برای عموم اقشار فرهنگی جامعه هموار گردد.2

عناوین مجلدات پانزده گانه بدین شرح است:

1. قرآن در قرآن؛

2. توحید در قرآن؛

3. وحی و نبوت در قرآن؛

4 و 5. معاد در قرآن؛

6 و 7. سیرة پیامبران در قرآن؛

8 و 9. سیره رسول اکرم در قرآن؛

10. مبادی اخلاق در قرآن؛

11. مراحل اخلاق در قرآن؛

12. فطرت در قرآن؛

13. معرفت شناسی در قرآن؛

14. صورت و سیرت انسان در قرآن؛

15. حیات حقیقی انسان در قرآن.

1. شناخت نامه تفاسیر، سید محمد علی ایازی، رشت: کتاب مبین، 1378، صفحه 18.

2. نک: تفسیر موضوعی قرآن کریم، جلد1، مقدمة ناشر.

تسنیم، تفسیر قرآن مجید*

مؤلف: استاد آیت الله جوادی آملی

تفسیرتسنیم، بر خلاف نوشتة مفصل تفسیر موضوعی قرآن کریم ایشان، که به جنبة موضوعی تفسیر نظر دارد، تفسیری است ترتیبی که از سورة حمد آغاز می گردد. جلد نخست، اختصاص به سورة حمد دارد. در این کتاب، در آغاز مباحثی از معرفت شناسی قرآن و روش تفسیر مطرح می گردد. مهم ترین مباحث این بخش ناظر به مباحث جدید و پاسخ به شبهات، به ویژه در شیوة فهم متون دینی است. نثر کتاب، نثر مدرسی با ساختاری صناعی و در تخاطب با عده ای اهل نظر و در قالب مفاهیم و اصطلاحات حوزه ای مطنطن است؛ به همین دلیل، دشواری خاصی دارد. گذشته از اینکه کمتر به نقل مستند و نقد تحلیلی اقوال پرداخته می شود و رابطة مأنوس و جذابی با مخاطب برقرار می کند. به جای ترجمه آیات در آغاز ذکر هر آیه، گزیدة تفسیر آورده شده تا به صورت فشرده مطالب آیه به دست آید.

نکته مهم آنکه این تفسیر در روش تفسیر قرآن به قرآن و با اندیشة اجتماعی، پیگیر مباحث تفسیر المیزان علامة طباطبایی است؛ چنان که مشرب عرفانی و فلسفی و ذکر نکات عقلی از ویژگیهای این تفسیر است؛ با این تفاوت که طرح مباحث فقهی و تفسیر آیاتی که متضمن احکام و حدود الهی است، در طرح تفسیر گنجانده شده و روایات تفسیری با تداوم مشرب علامه مطرح شده است. نام این تفسیر از آیة شریفه: «و مزاجه من تسنیم عینا یشرب بها المقربون»1 گرفته شده که خداوند فرمود: بهرة مقربان، شراب چشمه ناب است.

از این تفسیر تا کنون شش مجلد، از سوی مرکز نشر اسراء منتشر شده و به عنوان مقدمة این تفسیر، کتابی با عنوان قرآن در قرآن مشتمل بر حقیقت قرآن، اعجاز قرآن، رسالت قرآن، جاودانگی قرآن، عصمت و عدم تحریف قرآن و فهم قرآن نشر یافته است.2 این کتاب، همان جلد اول تفسیر موضوعی قرآن کریم است.

* برگرفته شده از: سیر تطور تفاسیر شیعه، سید محمد علی ایازی، رشت: کتاب مبین، 1378، با اندکی تصرف.

1 مطففین/ 28.

2 نک، تفسیر تسنیم، جلد 1، صفحه 24، مقدمة ناشر.

بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه*

از همان هنگام که نهج البلاغه به وسیلة ادیب بزرگوار و سخن شناس بلند مقدار، سیدرضی(ره) زیور وجود یافت و تارک ادبیات عربی و فرهنگ اسلامی را به گوهرهای گران خود بیاراست، شیفتگان سخنان حکمت آمیز امیرالمؤمنین(ع) و تشنگان خطبه های سرشار از بلاغت آن بزرگوار، به آموزش، شرح، توضیح، تقلید، اقتباس و احیاناً نقد آن پرداختند و جهان اسلام را از پرتو نور و حرارتش برافروختند.

از میان ده ها شرح موجود از قرن پنجم تاکنون، چند شرح مورد استقبال و توجه دوستداران قرار گرفت و از میان آنها، «شرح ابن ابی الحدید» بیشتر از همه این اقبال را به دست آورد و بارها در مصر، ایران و لبنان چاپ و منتشر شده است. همة شرح های مشهور، به همان ترتیب نهج البلاغه که سیدرضی(ره) گردآوری کرده تنظیم گردیده است. تا اینکه بهج الصباغه، آخرین گل رنگارنگ را بر این باغ پر از گل افزود و چشم نظارگان را بیشتر از دیگر همرنگان، روشنایی بخشید.

علامة شوشتری در این شرح، بر خلاف همة آنها «ترتیب معنوی» یا در واقع موضوعی را به ترتیب لفظی خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار که سیدرضی تصنیف کرده، ترجیح داده[1] و همة محتویات نهج البلاغه را در شصت فصل که هر فصل موضوع خاصی است و هر فصل را در چند عنوان و جمعاً 933 عنوان تنظیم و ترتیب داده است.[2]

از جمله امتیازات بهج الصباغه بر دیگر شروح، نقد علمی نهج البلاغه، نقد و اصلاح کار شارحان، شرح موضوعی نهج البلاغه، اجتهاد در تصحیح مطالب، امانتداری، ابتکار و مرتب کردن نهج البلاغه است.

این اثر نفیس در پانزده جلد از سوی بنیاد نهج البلاغه به زیور طبع آراسته شده است.

تفسیر قرآن کریم (آیات برگزیده)

مؤلف: محسن قرائتی

کتابهای آسمانی، کتاب هدایت انسان اند و قرآن کریم کاملترین آنها و عالیترین دستور برای رسیدن به قله سعادت است. در میان کتاب های آسمانی فقط قرآن کریم است که الفاظ آن عین وحی الهی است و دسیسه گران هیچگاه نتوانسته و نخواهند توانست دست ناپاک خود را به تحریف آن آلوده سازند. (انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون).

گرچه نیاز انسان به قرآن به زمان خاصی اختصاص ندارد اما به جرأت می توان مدعی شد که نیاز انسان معاصر به آیات نورانی قرآن به مراتب بیشتر است. بدون تردید انسان دور افتاده از خویشتن خویش و فاصله گرفته از فضایل اخلاقی و عواطف انسانی و محصور در اضطراب ها و نگرانی ها، تشنه حقیقت ناب و به دنبال آب حیات است و آن را جز در دین حقیقی که همانا اسلام و در کتاب هدایتش که قرآن می باشد نخواهد یافت.

از آنجا که در برنامه ریزی جدید دروس معارف اسلامی، «تفسیر موضوعی قرآن کریم» به عنوان یکی از عناوین درسی در نظر گرفته شده است، لازم است در این زمینه متن های آموزشی و کمک آموزشی متعددی فراهم آید. در این راستا کتاب «تفسیر قرآن کریم» که برگزیده ای از «تفسیر نور» است به قلم استاد ارجمند جناب حجت الاسلام و المسلمین محسن قرائتی به نگارش در آمده است و مؤلف محترم در این اثر با بیانی ساده و گویا کوشیده اند تا نکات کاربردی و مفید برای فکر و عمل انسان در زندگی روزمره را با استفاده از آیات نورانی قرآن کریم ارائه نمایند.

این اثر در یک مقدمه و ده بخش به سامان رسیده است. بخش نخست به تفسیر «سوره حمد» اختصاص دارد. بخش دوم با عنوان «باورها و بایدها» براساس آیات نخستین سورة بقره به بیان مواضع سه گروه مؤمنان، کافران و منافقان در طول تاریخ نسبت به فرامین الهی پیامبران عظیم الشأن پرداخته است. در بخش سوم با موضوع «جهاد میدان آزمایش الهی» به تفسیر آیات 246 تا 251 سورة بقره پرداخته است. بخش چهارم به تفسیر «آیة دین» که بر کتابت و شهادت در معاملات بر اساس عدالت تأکید دارد می پردازد. بخش پنجم با توجه به آیات 19 تا 24 سورة مبارکة رعد به معرفی سیمای خردمندان در قرآن می پردازد. بخش ششم به بیان فرمان های ده گانه قرآن در زمینه «پرستش خداوند و نیکی به والدین، احسان به خویشاوندان و محرومان، برخورد نیکو با نیازمندان، میانه روی در انفاق، پرهیز از روابط نامشروع، پرهیز از قتل و خونریزی، حفظ اموال یتیمان، پرهیز از کم فروشی، پرهیز از ظن و گمان و پرهیز از غرور و تکبر» پرداخته است. بخش هفتم با عنایت به آیات 82-65 سورة کهف به بیان اهمیت هجرت برای کسب علم اشاره کرده و برخی از ویژگی های بایستة جویندگان دانش از منظر آیات قرآن تبیین شده است. بخش هشتم در قالب تفسیر یازده آیة نخست سورة مؤمنون ویژگی های مؤمنان را برشمرده است. بخش نهم ضمن تفسیر آیات 68-63 سورة فرقان «سیمای بندگان خاص خدا» را ترسیم نموده و در بخش پایانی برخی از نشانه های خداوند از جمله اختلاف رنگ ها، آسایش شب، بارش آسمان و رویش زمین را با توجه به آیات 25-20 سورة روم ارایه نموده است.

گروه آشنایی با منابع اسلامی مرکز برنامه ریزی و تدوین متون درسی نهاد، ضمن تقدیر از زحمات خالصانه مؤلف ارجمند امیدوار است از نظرات عالمانة صاحب نظران و استادان محترم و همچنین دانشجویان گرامی دربارة این اثر بهره مند گردد.

*. با استفاده از مقالة دکتر سیدمحمدمهدی جعفری در معرفی بهج الصباغه که در شناخت نامة علی(ع)، گردآوری مصطفی فریدپور، ج2، ص233-215 به چاپ رسیده است.

1. بهج الصباغه، محمدتقی شوشتری، ج1، ص26

2. همان، ص29-26.

فراخوان مقاله در گرایش مبانی نظری اسلام

در دو شمارة اخیر، اولویت های ارایة مقاله در گرایش های تاریخ و تمدن اسلامی و اخلاق اسلامی مطرح گردید. در این شماره بر آنیم اولویت های گرایش مبانی نظری اسلام را که بر اساس سرفصل های جدید دروس معارف اسلامی مصوب 23/4/1383 شورای عالی انقلاب فرهنگی تنظیم شده است پیشنهاد دهیم. بر اساس این مصوبه، گرایش مبانی نظری اسلام در قالب چهار درس اندیشة اسلامی 1 (مبدأ و معاد)، اندیشة اسلامی 2 (نبوت و امامت)، انسان در اسلام و حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام ارایه می گردد.

امید است اساتید و صاحب نظران با ارایه جدیدترین آثار خود در این زمینه ها، موجبات پویایی این گرایش را فراهم سازند.

اندیشة اسلامی 1 (کد درس1/1)

1. نیازهای معنوی انسان

2. نقش ایمان مذهبی در زندگی انسان

3. عقل و ایمان

4. برداشت های مختلف درباره خدا

5. خدا در ادیان ابراهیمی (یهود، مسیحیت، اسلام)

6. اثبات خدا

7. ارادة خدا

8. عدل الهی

9. حکمت و قدرت خدا

10. علم خدا

11. مسأله شرور

12. جبر و اختیار (قضا و قدر)

13. مرگ و برزخ

14. قیامت

15. معاد جسمانی

16. شفاعت

17. بهشت و جهنم

18. تجربه دینی

19. سکولاریزم

اندیشه اسلامی2 (کد درس 2/1)

1. تعریف دین و پیشینه آن

2. یهودیت و مسیحیت، پیدایش و سرنوشت آنان

3. مقایسه تورات و انجیل با قرآن

4. مقایسه تأثیر حاکمیت مسیحیت بر جامعه غربی با تأثیر اسلام در پیدایش تمدن اسلامی

5. ضرورت وحی

6. عصمت انبیا

7. نقش دین در زندگی دنیایی (بررسی دیدگاه های اومانیزم، سکولاریزم و نظریه جامعیت دین)

8. گوهر مشترک دین و راز تعدد ادیان

9. دین و علم

10. دین و آزادی

11. دین و اخلاق

12. دین و ادبیات

13. دین و توسعه

14. دین و دموکراسی

15. دین و سیاست

16. دین و عرفان

17. دین و هنر

18. رابطه دین و جهانی شدن

19. کارکردهای اجتماعی دین

20. روش فهم دین

21. زبان دین

22. فواید دین

23. قلمرو دین

24. گوهر و صدف دین

25. اعجاز قرآن

26. اعتبار سنت

27. محکمات و متشابهات

28. عقل و جایگاه آن در شناخت دین

29. خاتمیت و پاسخگویی اسلام به نیازهای متغیر انسان

30. معنای امامت و ولایت

31. ابعاد و شئون امامت (مرجعیت دینی، ولایت سیاسی، ولایت معنوی)

32. عصمت امامان و ادله نصب آنان

33. مهدویت

34. فلسفه انتظار

35. مرجعیت دینی در عصر غیبت

36. ولایت فقیه و رهبری سیاسی در زمان غیبت

37. تاریخچه ولایت فقیه

38. مبنای مشروعیت حکومت دینی و اختیارات ولی فقیه

39. نصب، عزل و نظارت بر ولی فقیه

40. مسأله اجتهاد

41. مشروعیت سیاسی

42. ولایت مطلقه فقیه و امتیازات ولی فقیه

43. پلورالیسم

44. شورا و مشورت

45. نظریه قبض و بسط شریعت

46. لیبرالیسم

47. مدرنیته

48. پست مدرنیته

49. مسأله رجعت

50. هرمنوتیک

انسان در اسلام (کد درس 3/1)

1. انسان شناسی (اهمیت و ضرورت)

2. انسان شناسی از دیدگاه های مختلف (تجربی، عرفانی، فلسفی، دینی و ...)

3. انسان در نظرگاه عارفان مسلمان (مولوی، حافظ و ...)

4. آفرینش انسان

5. انسان و جاودانگی

6. انسان و سرنوشت

7. سرشت انسان

8. طبیعت و نیازهای مادی انسان

9. معنویت و فطرت الهی انسان

10. عقل و آگاهی انسان

11. آزادی و مسئولیت انسان

12. عشق و محبت (عشق حقیقی، عشق مجازی)

13. سیر تکامل انسان (شناخت خدا، عبودیت و تکلیف)

14. مراتب کمال و صعود انسان

15. عوامل و موانع کمال انسان

16. از خود بیگانگی و دیدگاه های موجود در این باره

17. زمینه ها، عوامل و پیامدهای از خودبیگانگی انسان

18. انسان مدرن و بیگانگی انسان از خود

19. درمان از خودبیگانگی

20. روح

حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام (کد درس 4/1)

1. مبانی حقوق اسلامی در مقایسه با سایر نظام ها

2. حقوق طبیعی و حقوق فطری

3. رابطه متقابل حق و تکلیف

4. جایگاه عدالت در نظام حقوقی اسلام

5. انواع آزادی در اسلام

6. نسبت حقوق فرد و جامعه

7. حق حیات، تکامل و پیشرفت انسان

8. حق آزادی تفکر و عقیده

9. حق آزادی بیان و قلم

10. حق انتخاب شغل و مسکن و ...

11. حق امنیت قضایی و عدالت اجتماعی

12. حق مشارکت در امور سیاسی

13. حق نظارت عمومی

14. حق حاکمیت ملی

15. مبانی حقوق زن

16. تفاوت های حقوق زن و مرد و علل آن

17. اسلام و فمینیزم

18. حقوق کودک در اسلام

19. حقوق اقلیت ها در اسلام

20. روابط بین الملل در اسلام

21. جامعه مدنی و جامعه دینی

- راهنمای تنظیم مقاله:

1. مقاله در ساختار کلی روش تحقیق ارایه شود.

2. مقاله با استفاده از یک روی برگ 4A، با خط خوانا و یا تایپ شده باشد، که در صورت تایپ، دیسکت یاCD مربوط ارسال شود.

3. حجم مقاله حداکثر از 10 صفحة تایپی تجاوز نکند.

4. پی نوشت ها و منابع کامل باشد:

کتاب: نام خانوادگی، نام نویسنده، عنوان کتاب، تاریخ و نوبت چاپ، محل انتشار، ناشر.

نشریه: نام خانوادگی، نام نویسنده، عنوان مقاله، نام مجله، تاریخ، شماره، صفحه.

5. مقالة ترجمه شده با نسخه ای از متن اصلی همراه باشد.

6. نوشتن رتبة علمی نویسنده یا مترجم لازم است.

در نظر است مقالات واجد شرایط همراه با عکس نویسنده در نشریه درج گردد، لذا یک قطعه عکس نیز همراه با مقاله ارسال شود. لطفاً آثار خود را به پست الکترونیک یا آدرس پستی نشریه ارسال فرمایید.

آدرس ارسال مقالات:

قم/ خیابان شهدا/ جنب کوچة شمارة 37/ پلاک 723/ صندوق پستی 3456 – 37185

پست الکترونیک:

Email: magazine@maarefsite.com