مجلات > علمی، خبری > میقات حج > زمستان 1384، شماره 54


موقعیت جغرافیایی مکه و مسجدالحرام

پدید آورنده : سید علی قاضی عسکر ، صفحه 128

خداوند تعالی مقدس ترین و پاک ترین مکان در روی کره خاکی را برای بنای خانه خویش برگزید و کعبه، نخسین خانه ساخته شده در روی زمین را، در آن مکان به پا ساخت و آنجا را سرزمینی امن و مورد توجه مسلمانان جهان قرار داد.

} إِنَّ أَوَّلَ بَیْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً{ .(1)

و کعبه را قبله مسلمانان و کانون عشق و علاقه آنان قرار داد; تا میلیون ها مسلمان، در هر شبانه روز، چندین نوبت به سوی آن نماز گزارند و با جسم و جان، به آن سو رو کنند; } فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها{ .(2)} وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أَمْناً{ .(3)

از سوی دیگر، خداوند مکه را زادگاه پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) و محلّ رشد و سکونت آن حضرت قرار داد و اگر مشرکان ایشان را از مکه اخراج نمی کردند، همان گونه که خود فرموده است مکه را برای سکونت انتخاب می کرد; «اگر قوم من، مرا از مکه بیرون نمی کردند، در جای دیگری

1 . آل عمران : 96 و 97

2 . بقره : 144

3 . بقره: 125

---------------------------------------------------

128

---------------------------------------------------

سکونت نمی گزیدم.»(1)

در این نوشتار بر آنیم تا برخی آگاهی های سودمند مربوط به

این شهر مقدس را به خوانندگان عرضه کنیم تا شاید از آن بهره مند

گردند:

موقعیت جغرافیایی مسجدالحرام

مسجدالحرام، در شهر مکه مکرّمه، درون درّه ای میان کوه های: ابوقبیس، اجیاد، هندی و عمر واقع شده، و در نقطه تقاطع خط طولی 39 درجه و 49 و 30 ثانیه ]ث30، د49،ْ39[ و خط عرضی 21 درجه و 25 دقیقه و 0 ثانیه ]ث0، د25، ْ21[ قرار گرفته است.

حدود کنونی مسجدالحرام

مسجدالحرام از طرف شرق، به کوه ابوقبیس، از سمت غرب به جبل عمر و خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و کوه هندی و از سمت جنوب به خیابان اجیاد و مسفله محدود است.

فاصله محدوده حرم تا مسجدالحرام

حدود حرم تا مسجدالحرام در نقاط مختلف، متفاوت است و فاصله ها یکسان نیست:

از تنعیم تا مسجدالحرام 6150 متر.

از جِعرانه تا مسجد الحرام 18000 متر.

از مسیر طائف در نقطه هُدی تا مسجدالحرام 15500 متر.

از مسیر لیث تا مسجدالحرام 17000 متر.

و از راه جده تا مسجدالحرام 11000 متر.(2)

اقامه نماز جماعت در مسجد الحرام

پیش از سلطه آل سعود بر عربستان، مذاهب چهارگانه اهل سنت، هریک در مسجدالحرام مقامی ویژه داشتند و امام آنان در آنجا اقامه جماعت می کرد و پیروان هر مذهب

1 . سنن ترمذی، ج2، ص723 ; مستدرک حاکم، ج1، ص325

2 . دکتور عبدالملک بن دهیش، الحرم المکّی الشریف والأعلام المحیطة به، صص84 و 85

---------------------------------------------------

129

---------------------------------------------------

به امام خود اقتدا می کردند. لیکن از سال 1343 هـ .ق. عبدالعزیز جماعت های مختلف را در مسجدالحرام تعطیل و اجازه اقامه تنها یک نماز جماعت را صادر کرد.

تغییرات

در سال 1343هـ .ق. اداره ای مخصوص امور مربوط به مسجدالحرام تأسیس گردید.

در سال 1345هـ .ق. با سنگی به نام «العوان» که شبیه سنگ مرمر است محل مسعی میان صفا و مروه فرش گردید.

در سال 1346هـ .ق. برای نخستین بار مسجدالحرام برق کشی و در آن چراغ روشن شد و در سال 1347هـ .ق. چراغ ها و لوسترهای زیبا در مسجدالحرام نصب گردید.

در سال 1352هـ .ق. برای اولین بار ساعتی بزرگ به ارتفاع 25 متر در مسجدالحرام نصب گردید و این اولین ساعت بزرگی بود که در سرزمین حجاز نصب می شد.(1)

در سال 1354هـ .ق. عملیات اجرایی ساخت و ترمیم بنای مسجدالحرام شروع شد و در سال 1363هـ .ق. دستور ساخت در جدید کعبه صادر گردید.

در سال 1366هـ .ق. طوقی نقره ای برای حجرالأسود ساخته و این سنگ بهشتی را در درون آن قرار دادند.

در سال 1373هـ .ق. برای اولین بار پنکه های سقفی در مسجدالحرام نصب شد(2) و در همین سال، اولین دستگاه واترپمپ برقی در چاه زمزم برای بیرون کشیدن آب زمزم نصب گردید.

شمعدان های شش گانه ای که روی حجر اسماعیل قرار داشت در سال 1375هـ .ق. به چراغ های برقی با پایه های مسی تبدیل گردید.

در سال 1375هـ .ق. محل سعی، که به صورت بازار بود، آسفالت شد.

در سال 1376هـ .ق. طوقی جدید از نقره خالص برای حجرالأسود تهیه و ساخته شد.

در سال 1376هـ .ق. نخستین پلکان سیّار برای ورود به خانه کعبه، از چوب ساختند و بار دیگر کعبه را ترمیم کردند.

در سال 1377هـ .ق. محل مقام های چهارگانه مذاهب اسلامی واقع در مسجدالحرام تخریب و محل طواف توسعه یافت.

1 . الملک عبدالعزیز والعمل الخیری تألیف عمر صالح العمری، ص178

2 . الجامع الثمین لأعمال ملوک آل سعود تألیف محمد بن ساعد الحسنی صص20 ـ 14

---------------------------------------------------

130

---------------------------------------------------

در سال 1382هـ .ق. کارخانه ساخت پرده کعبه بار دیگر فعال گردید.

در سال 1383هـ .ق. ساختمان قدیمی چاه زمزم تخریب و به جای آن گنبد و بنای جدیدی بر روی آن ساخته شد.

در سال 1387هـ .ق. پوشش بلوری برای مقام ابراهیم طراحی و ساخته شد و در سال 1389هـ .ق. ساختمان های جدید به رواق های عثمانی متصل گردید.

در سال 1390هـ .ق. ساختمانی مخصوص برای مؤذنان در مسجدالحرام بنا شد.

مرحله دوّم توسعه مسجدالحرام در سال 1393هـ .ق. آغاز گردید و در سال 1396هـ .ق. پروژه توسعه به پایان رسید.

ساختمان جدید بافت پرده کعبه در سال 1397هـ .ق. در منطقه «امّ الجود» مکه مکرّمه افتتاح شد.

در سال 1398هـ .ق. درِ جدیدی برای کعبه ساختند.

در سال 1399هـ .ق. باب بنی شیبه و منبری که از سنگ مرمر ساخته شده بود، از محل مطاف برداشته شد و در همین سال راه ورود به زمزم، که در قسمت شرقی آن قرار داشت، به منظور توسعه محدود مطاف، به محلّی دیگر در گوشه مسجد منتقل گشت.

در سال 1399هـ .ق. محدوده مطاف و فضای پیرامون کعبه به طور کامل با سنگ مرمر سفیدرنگ و ضدّ حرارت مفروش گردید. در همین سال عملیّات اکتشافی و پاک سازی زمزم آغاز و در سال 1400هـ .ق. به طور کامل به پایان رسید.(1)

در روز سه شنبه 2/2/1409هـ .ق. سنگ بنای توسعه دوّم سعودی ها برای مسجدالحرام آغاز گردید و چهار سال بعد نیز کار توسعه مسجد نبوی در مدینه منوّره شروع شد.

طرح جدید توسعه مسجدالحرام، برای سه طبقه; یعنی زیرزمین، همکف و طبقه اوّل در نظر گرفته شده بود، برای پشت بام نیز به گونه ای برنامه ریزی شده بود که پس از تکمیل بتواند به گنجایش نمازگزاران بیفزاید. به همین منظور گام نخست برداشته شد و در اطراف زیرزمین دیوارهای بلندی با چوب کشیده شد تا منطقه عملیاتی را از مسجدالحرام جدا کند سپس گودبرداری آغاز و خاک آن به منطقه دیگری منتقل گردید. آنگاه پی کنی ها شروع و با میلگردهای ضخیم آهنی، پایه ها بتون ریزی و به تدریج برداشته شد. تأسیسات مورد نیاز و خطوط مربوط به آب و فاضلاب و شبکه های تهویه و خنک کننده و نیز کابل کشی های برق و

1 . الحرمان الشریفان التوسعة والخدمات، تألیف یحیی کوشک، ص131

---------------------------------------------------

131

---------------------------------------------------

آتش نشانی و دیگر سیستم های مورد نیاز به اجرا درآمد و تأسیسات آن تکمیل گردید.

مساحت کلی زیرزمین در این بخش از توسعه 18000 مترمربع و ارتفاع آن چهار متر و 30 سانتیمتر در نظر گرفته شده بود. پس از تکمیل طرح در بخش زیرزمین مسجدالحرام، عملیات اجرایی طبقه هم کف آغاز گردید. مساحت مورد نظر در طبقه اوّل 20000 متر بود. پس از اتمام کار در طبقه همکف، کار ساخت طبقه دوّم، همانند طبقه پایین آغاز گردید و قسمت پشت بام نیز با سنگ های سفید ضدّ حرارت مفروش شد. پس از عملیات سفت کاری و اتمام کار تأسیسات، دیوارها و ستون ها با سنگ های مرمر و نیز سنگ های مصنوعی با شکل های هندسی زیبا تزیین گردید.

مساحت کلی توسعه جدید 68000 مترمربع بود که با محاسبه پشت بام که 19000 مترمربع است، مجموع کل توسعه جدید به 87000 مترمربع رسید و در نتیجه مساحت کلّ مسجدالحرام و میدان ها و فضاهای پیرامون آن، به 366168 مترمربع بالغ گردید.

مساحت پیشین مسجدالحرام قبل از این توسعه 160168 مترمربع بود و گنجایش 313000 نمازگزار را داشت، لیکن با توسعه جدید، این ظرفیت به 460000 نفر رسید.

با محاسبه مساحت پشت بام و فضاهای پیرامون مسجد، ظرفیت نمازگزاران در مواقع عادی 820000 نفر و در شرایط ویژه به حدود یک میلیون نفر رسیده است.

در توسعه اخیر، دو مناره با ارتفاع 96 متر، سه عدد گنبد سنگی، 1453 ستون با پوشش سنگ مرمر و 1120 ستون تاج دار که پایه های آن با سنگ مرمر ساخته شده و در آن روزنه هایی برای دستگاه های تهویه مسجد در نظر گرفته شده، احداث گردید، یک درِ ورودی بزرگ و 18 در ورودی به قسمت پله های برقی و 6 پله عادی نیز ساخته شد.

در طرح توسعه جدید، مسجدالحرام به وسیله هشدار حریق مجهز گردید که حدود 60 منطقه را در بر می گیرد و 284 نقطه مجهز به تأسیسات کشف دود، 15 نقطه سیستم هشداردهنده، و 6 واحد خودکار برای خاموش کردن آتش و 60 نقطه کشف حرارت و گرما در آن تعبیه شده است.

وسایل صوتی پیشرفته ای نیز شامل اتاق کنترل و دستگاه های تقویت و تنظیم و حدود 1645 بلندگو برای همه نقاط مسجد تهیه و نصب گردید.

مناره های مسجدالحرام پیش از توسعه اوّل 7 عدد بود که در توسعه اخیر 2 عدد دیگر به

---------------------------------------------------

132

---------------------------------------------------

آن افزوده شد.

ارتفاع مناره ها نیز پیش از توسعه اوّل 36 متر بود که به 90 متر افزایش یافت.

مسجدالحرام در توسعه اوّل 7 مورد پله های ثابت داشت که در توسعه دوّم تعداد 6 عدد به آن افزوده شد و در مجموع به 13 مورد رسید.

تعداد 7 دستگاه پله برقی نیز در مسجدالحرام نصب شده است. در مجموع در برنامه چهارم پنج ساله مبلغ چهار میلیارد دلار برای توسعه حرمین شریفین در فاصله سال های 1405 ق. تا 1410هـ .ق. هزینه شده است.

مجموع هزینه ها تا سال 1414هـ .ق. به حدود 55 میلیارد ریال سعودی بالغ گردید.

ترمیم کعبه

در دوره ملک سعود، در سقف کعبه شکافی رخ داد که بیم آن می رفت سقف ریزش کند، از این رو پس از مذاکره با علما و متخصّصان و صدور فتوا مبنی بر جواز ترمیم، در بامداد روز جمعه 18 رجب سال 1388هـ .ق. کار اصلاحات آغاز گردید.(1) و پس از مدتی کار ترمیم پایان یافت.

لیکن در اواخر سال 1401هـ .ق. در دوره ملک خالد، بار دیگر سنگفرش های مرمری داخل کعبه شکاف برداشت و هنگام شستن بام کعبه، آب به سمت حجرالأسود نفوذ می کرد. ازاین رو، سنگفرش های کعبه را تعویض کردند و قاب آهنی حجرالأسود نیز به قاب نقره ای ضدّ زنگ تبدیل گردید.

از سال 1400هـ .ق. به بعد، سنگ های دیوارهای کعبه به تدریج فرسوده و ریزش پیدا کرد و شکاف هایی در دیواره خارجی آن پدیدار شد. از این رو، در ذی حجه سال 1414هـ .ق. فرمان تعمیر و ترمیم صادر شد، در اوّلین اقدام، گچ های میان سنگ ها و نیز خاک ها و مواد دیگر موجود در آن برداشته شد، سپس سنگ های پودر شده را با مواد چسبنده مخلوط و شکاف های اطراف سنگ ها را با آن پوشاندند.

همچنین پشت بام کعبه را با سنگ های مناسب پوشانده و راه های نفوذ آب را با خمیرهای چسبنده و بهوسیله دستگاه های فشار پر کردند.

البته تعمیر اساسی در 10 محرم سال 1417هـ .ق. آغاز گردید. به این صورت که در ابتدا با

1 . التاریخ القویم 7314ـ88

---------------------------------------------------

133

---------------------------------------------------

چوب، دیواری در اطراف کعبه جز در قسمت حجرالأسود درست کردند; به شکلی که کعبه دیده نمی شد، سپس لوح ها و سنگ های تاریخی را با نشان کردن مکان دقیق آن، از کعبه جدا نمودند تا پس از ترمیم در مکان اصلی نصب شود.

آنگاه اقدام به برداشتن سقف و ستون ها و سنگ های فرسوده کعبه کرده و برای هریک از آن ها شماره ای در نظر گرفتند تا پس از تعمیر بتوانند آن ها را به جای دقیق خود بازگردانند.

سپس سنگ های جداشده را شستشو داده آنها را صاف و تمیز نمودند و شکاف های ایجاد شده در داخل سنگ ها را نیز با مواد سنگی و همراه با چسب های قوی پر کردند.

در میان سنگ های داخلی و خارجی کعبه نیز میلگردهای آهنی قرار دادند تا بهوسیله آن پیوند سنگ های داخلی و خارجی کعبه پس از تزریق مواد سنگی چسبنده قوی و مستحکم شود، همچنین مواد ضد حشرات که تأثیر درازمدت داشته باشد، در درون سنگ ها کار گذاشته شد. از سوی دیگر، زمین کف کعبه را نیز خاک برداری نمودند تا به سنگ های محکمی رسیدند که از زمان حضرت ابراهیم خلیل(علیه السلام) کعبه را بر روی آن بنا نهاده بودند و با گذر زمان هیچ گونه خللی بر آن ها وارد نشده بود. لذا پس از اطمینان از استحکام سنگ ها با مواد ذکر شده قبلی، کف را پوشانده و کار ترمیم سقف کعبه را آغاز کردند.

سقف کعبه از چوب ساخته شده و چون چوب های قبلی فرسوده شده بود، تصمیم گرفتند

---------------------------------------------------

134

---------------------------------------------------

در بازسازی کعبه از بهترین نوع چوب، با ویژگی های زیر استفاده کنند:

1 ـ مقاومت در برابر باروی بام کعبه در درازمدت.

2 ـ کاهش درجه انقباض چوب در حدّ نزدیک به صفر.

3 ـ مقاومت در برابر تغییرات ناشی از هوای گرم و خشک.

4 ـ مقاومت در برابر موریانه و دیگر حشرات و نیز رطوبت.

5 ـ و اینکه چوب ها دارای طول حدود ده متر و قطر آن پس از تراشیده شدن، کمتر از یک متر نباشد.

طبیعی است که یافتن چوب با شرایط فوق، کار آسانی نیست، از این رو، با مراکز تحقیقات و پژوهش بین المللی چوب در اروپا، استرالیا و زلاند نو ارتباط برقرار گردید و در نتیجه چوبی موسوم به نام «التیک» از جنگل های بزرگ، که به طول عمر و قوّت معروف بود، انتخاب شد. این چوب دارای قطری حدود 5/1 متر و ضدّ حشرات بود و این امتیاز را هم داشت که رطوبت آن بسیار زود خشک می شد و با مقداری روغن کاری، درخشندگی خاصی پیدا می کرد. استفاده از این نوع چوب قبلاً نیز در حرمین شریفین تجربه شده بود.

شرکت بن لادن پس از هماهنگی با وزارت جنگل بانی کشور برمه، نمایندگانی را به آنجا فرستاد تا از زمان بریدن درختان در جنگل ها و سپس انتقال آن ها به کارخانه و بهره گیری از بهترین و باکیفیت ترین قسمت های آن و باربندی و انتقال آن به عربستان نظارت کامل داشته باشند.

شمار درختان انتخاب شده به 137 عدد رسید، از این تعداد 49 قسمت آن برای سقف کعبه و ستون های آن انتخاب گردید، سپس چوب ها به جده منتقل شد و حدود شش ماه در آنجا باقی ماند تا در فضایی کاملاً طبیعی خشک شود. پس از آن چوب ها به کوره های خشک کن چوب منتقل و میزان رطوبت را به 15% رساندند و آنگاه با موادّ حفاظتی بی رنگ و بی بو ملمع کاری کردند.

برای حفظ اصالت تاریخی سقف کعبه، چوب ها با همان حجم و اندازه چوب های سابق خرّاطی و آماده سازی شد. ستون های داخل کعبه را نیز با فاصله های مساوی برافراشتند تا فشار سقف به صورت یکسان میان دیوارها و ستون ها توزیع گردد.

پس از آن، سقف کاذبی بر بالای چوب های سقف زده شد و بر روی آن لایه باریکی از

---------------------------------------------------

135

---------------------------------------------------

سیمان کشیده و آنگاه روی پشت بام را با سنگ مرمر فرش کردند.

ناودان جدید نیز به جای ناودان قدیمی نصب گردید.

تعمیر و ترمیم مقام ابراهیم

در تاریخ 25/9/1417هـ .ق. کار تعمیر و بازسازی مقام ابراهیم آغاز شد، ابتدا سنگ های گرانیتی و مرمر سیاه رنگ قبلی مربوط به وادی فاطمه، با سنگ های مرمر سفید با پوششی از گرانیت سبزرنگ مشابه سنگ های به کار رفته در حجراسماعیل تعویض گردید، سپس مقصوره زیبایی که از مس عالی و طلایی رنگ ساخته بودند را بالای سنگ ها قرار دادند که قبه ای کوچک نیز روی آن قرار داشت.

و آنگاه مقام در درون این مقصوره قرار گرفت که هنگام نگاه از شبکه های زیبای آن بتوانند سنگ مقام را به خوبی ببینند.

پرده کعبه

پرده کعبه نیز تا پیش از سال 1343هـ .ق. در مصر بافته می شد که از همین سال بافت پرده کعبه در منطقه «احساء» آغاز گردید. با احداث نخستین کارخانه بافت پرده کعبه در سال 1346هـ .ق، در خیابان اجیاد، واقع در مکه مکرمه، اولین کارخانه پرده بافی کعبه رسماً تأسیس شد.

پرده کعبه از ابریشم خالص بافته می شود و وزن آن حدود 170 کیلوگرم است که از 48 دسته ابریشم با طول هریک 14 متر بافته شده است.

در قسمت بالای پرده کعبه، کمربندی به طول 45 متر و عرض 95 سانتیمتر آیات قرآنی با تارهای نقره ای و رنگ آمیزی شده با آب طلا نوشته و بافته شده است.

در گذشته ابریشم های پرده کعبه با دست رنگ می شد لیکن در سال 1410هـ .ق. کمیسیون مربوط ، اقدام به تعویض دستگاه های رنگرزی کرد و در نتیجه دو ماشین بزرگ و پیش رفته به مبلغ 212 هزار دلار خریداری شد.

همچنین یک دستگاه ماشین تولید بخار و یک دستگاه نیز ماشین خشک کن ابریشم خریداری گردید که با استفاده از آن ها حدود 15 تا 20% در مصرف ابریشم صرفه جویی

---------------------------------------------------

136

---------------------------------------------------

و از خرابی و ضایع شدن آن جلوگیری به عمل آمد. در همین سال یک دستگاه بافندگی با تمام لوازم جانبی، از یک کمپانی بین المللی سوئیسی به مبلغ 975833 فرانک سوئیس خریداری شد. و بالأخره کلیّه دستگاه ها و تجهیزات مورد نیاز، مبلغ یک میلیون و چهارصد هزار فرانک سوئیس هزینه برداشت، تا پرده به شکل کنونی بافته و همه ساله مورد استفاده قرار گیرد.(1)

آمارهای مربوط به توسعه مسجدالحرام

مساحت مسجدالحرام:

قبل از توسعه اول: 29127 مترمربع

پس از نخستین توسعه: 131041 مترمربع

پس از توسعه دوّم: 366168 مترمربع

گنجایش مسجدالحرام:

قبل از توسعه اوّل: 47000 نمازگزار

پس از توسعه اوّل: 313000 نمازگزار

پس از توسعه دوّم: 460000 نمازگزار

و پشت بام ها و میدان های اطراف: 820000 نمازگزار

تعداد مناره ها

قبل از توسعه اوّل: 7 مناره

پس از توسعه اوّل: 7 مناره

در توسعه دوّم: 2 مناره

جمع کلّ مناره ها: 16

ارتفاع مناره ها:

پیش از توسعه اوّل: 36 متر

پس از توسعه اخیر: 90 متر

1 . مصنع کسوة الکعبة المشرفه.