سُبحانبدان که سبحان در قرآن بر پنج وجه و معنی باشد: وجه نخستین سبحان به معنی پاک و منزه بود، چنانکه خدای تعالی در سوره صافات (آیه 180)
گفت: «پاک است پروردگار عزیز تو، از آنچه صفت می کنند» یعنی تنزیه برای خداوند تبارک و
تعالی. و از این معنی در قرآن بسیار است. و وجه دوم سبحان به معنی شگفتا بود، چنانکه در اول سوره اَسراء گفت: «منزه است خداوندی که به
شب بُرد بنده خویش [محمد مصطفی صلی الله علیه و آله [را از مکه به مسجد الاقصی» یعنی عجبا و شگفتا. و وجه سوم سبحان به معنی نماز بود چنانکه در سوره روم (آیه 17) گفت: «تنزیه کنید خدا را
آن گاه که به شب درآیید و آنگاه که به روز درآیید» یعنی نماز آرید در وقت شب و صبح. و وجه چهارم سبحان به معنی ان شاء اللّه گفتن بود، چنانکه خدای در سوره قلم (آیه 18)
می فرماید: «گفت خوب ترین آن فرزندان، نگفتم شما را که چرا استثنا نمی رانید بر زبان» که استثنا
یعنی ان شاء اللّه گفتن است. و وجه پنجم سبحان به معنی بیزاری از هر عیبی بود چنانکه در سوره بقره (116) گفت: «و
ناسزا گویان گفتند: گرفت خدای تعالی فرزند، پاک است وی از هر ناسزا» یعنی خداوند از
هرگونه عیب، پاک و منزه و بیزار است. سبیلبدان که سَبیل در قرآن بر سیزده وجه و معنی باشد: وجه نخستین سبیل به معنی راه بود چنانکه خدای تعالی در سوره نساء (آیه 98) گفت: «مگر
آن ضعیف نگه داشته شدگان از مردان و زنان و کودکان که حیله ای نتوانند و راهی ندانند» یعنی
راهی به سوی شهر نمی دانند. و وجه دوم سبیل به معنی آهنگ کردنِ راه راست بود چنانکه در سوره مائده (آیه 60) گفت:
«برای آنها است بدجایگاه و از راه راست گمراه تر» یعنی از قصد طریق هدایت و راه راست. و وجه سوم سبیل به معنی راه یافتن در دین بود چنانکه در سوره نساء (آیه 88) گفت: «و هر که
را خدای تعالی گمراه کرد مر او را بر راه راست نتوانی رسانید» یعنی برای او راه هدایت نخواهی یافت. و وجه چهارم سبیل به معنی راه سپردن بود چنانکه در سوره اسراء (آیه 22) گفت: «و مگردید
گِرد عمل فجور، چه وی زشت کاری و بد راهی است» یعنی راه سپردن به مسلکِ سوء است. و وجه پنجم سبیل به معنی دین بود چنانکه در سوره نحل (آیه 125) گفت: «بخوان به راه
رضای خداوند خویش به حکمت» یعنی به دین پروردگار. و وجه ششم سبیل به معنی حجت بود چنانکه در سوره نساء (آیه 141) گفت: «و خداوند
کافران را بر مؤمنان، هیچ راه ندهد» یعنی حجّت و دلیل. و وجه هفتم سَبیل به معنی ملت بود چنانکه در سوره یوسف (آیه 108) گفت: «بگوی که این
است راه من، می خوانم خلق را به عبادت آفریدگار خلقان» یعنی این است ملّت من. و وجه هشتم سبیل به معنی طاعت بود، چنانکه در سوره بقره (آیه 261) گفت: «مَثَل کسانی که
اموال خود را در راه رضای خدای خویش هزینه کنند» یعنی در اطاعت خداوند. و وجه نهم سبیل به معنی بیرون آمدن بود چنانکه در سوره اَسراء (آیه 48) گفت: «سرگردان
شدند و راه نمی یابند مگر درست کردن گفته های خویش را به حجّت ها»، یعنی مخرجی و راهی
برای بیرون آمدن از گمراهی نمی یابند. و وجه دهم سبیل به معنی رسیدن بود چنانکه در سوره آل عمران (آیه 97) گفت: «و مر خدای
را است بر مردمانْ حجِّ خانه کعبه بر آنکه توانایی رسیدن دارد» یعنی بتواند به آنجا برسد. و وجه یازدهم سبیل به معنی بِزِه بود چنانکه در سوره توبه (آیه 91) گفت: «مواخذه نیست بر
آنکه نیکویی کننده است» یعنی از گناه و بزه بر ایشان مؤاخذه نیست. و وجه دوازدهم سبیل به معنی بیداد کردن بود چنانکه در سوره شوری (آیه 42) گفت: «راه
ملامت و عقوبت بر آنهاست که بر خلق ستم کنند و در زمین کارهای ناحق کنند» یعنی عدوان و
دشمنی بر کسانی است که بر مردم بیداد و ظلم می کنند. و وجه سیزدهم سبیل به معنی بهانه ها بود چنانکه در سوره نساء (آیه 34) گفت: «اگر طاعت
داشتندتان بهانه مجویید و سخنان گذشته را باز مگویید» یعنی علت ها و بهانه ها را طرح نکنید. سَعیبدان که سعی در قرآن بر چهار وجه و معنی باشد: و جه نخستین سعی به معنی رفتن بود چنانکه خدای در سوره بقره (آیه 260) گفت: «باز
بخوانشان تا آیند نزد تو دوان دوان» یعنی خواهند آمد و راه خواهند رفت. و در سوره جمعه
(آیه 9) گفت: «بشتابید به سوی ذکر خدا» یعنی بروید برای نماز واجب. و وجه دوم سعی به معنی کارکردن بود چنانکه در سوره اَسراء آیه (69) گفت: «و هر که بهشت
خواهد و برای آن بکوشد و وی مسلمان و مؤمن باشد»، یعنی عمل کند برای آن و کار کند در راه
آن. و وجه سوم سعی به معنی دویدن بود چنانکه در سوره یس (آیه 20) گفت: «از پایانِ شهرْ
مردی دوان دوان آمد» یعنی می دوید. و وجه چهارم سعی به معنی کوشیدن بود چنانکه در سوره سبأ (آیه 5) گفت: «و آنها که در
ابطال آیات ما سعی می کنند» یعنی کسانی که در باطل کردن نشانه های ما می کوشند و جَهد
می کنند. سلامبدان که سلام در قرآن بر پنج وجه و معنی باشد: وجه نخستین سلام به معنی خدای عزّوجلّ بود چنانکه در سوره حشر (آیه 23) گفت: «وی آن
خداوندی است که... سلامت دهنده بندگان است» یعنی خدای عزّوجلّ. و وجه دوم سلام به معنی بهتر بود چنانکه در سوره فرقان (آیه 63) گفت: «و چون خطاب کنند
به ایشان نادانان، سخنِ خوب گویند و بایسته» یعنی بهتر از آن و به خوبی و نیکی جواب دهند. و وجه سوم سلام به معنی ثنای نیکو بود چنانکه در سوره صافات (آیه 181) گفت: «و درود بر
پیامبران»، یعنی ثنای حَسَن و نیکو. و از این معنی در قرآن بسیار است. و وجه چهارم سلام به معنی سلامت بود چنانکه در سوره انبیاء (آیه 69) گفت: «و ما گفتیم ای
آتش! سرد باش و به سلامت بر ابراهیم» یعنی به سلامت از شر و سلامت از آتش و سوزانی و سرما. و وجه پنجم سلام به معنی سلام دادن بر یکدیگر بود چنانکه در سوره نور (آیه 61) گفت: «و
چون به خانه های اینها درآیید، سلام کنید؛ این سلام، تحیّتی است از خدای تعالی در میان
مردمان» یعنی بعضی از شما بر بعضی دیگر سلام کنند. و بدان که سُبُلَ السّلامْ دین اسلام بود، چنانکه در سوره مائده (آیه 16) گفت: «راه نماید به وی
خدای تعالی مر آن را که تابع رضای اوست به راه های راست» یعنی دین خداوند که اسلام است. و دارَ السّلامْ بهشت بود، چنانکه در سوره انعام (آیه 127) گفت: «مرایشان راست بهشت به نزد
پروردگارشان» یعنی جنَّت و بهشت. سلطان بدان که سلطان در قرآن بر دو وجه و معنی باشد: وجه نخستین سلطان به معنی حجّت بود، چنانکه خدای در سوره مؤمن (آیه 23) گفت: «و
فرستادیم موسی را با شرایع ظاهره و معجزات قاهره» یعنی حجّت روشن. و از این معنی در قرآن
بسیار است. و وجه دوم سلطان به معنی پادشاه و قهر بود، چنانکه در سوره صافات (آیه 30) گفت: «و نبود
ما را بر شما سلطنت، بلکه بودید از اهل طغیان» یعنی مُلک و پادشاهی و قهر. سوءبدان که سوء در قرآن بر دوازده وجه باشد: وجه نخستین سوء به معنی سختی بود چنانکه خدای تعالی در سوره رعد (آیه 18) گفت: «ایشان را
بود دشواریِ محاسبَت» یعنی شدت و سختی عذاب. و از این معنی در قرآن بسیار است. و وجه دوم سوء به معنی پی کردن بود چنانکه در سوره شعرا (آیه 156) گفت: «با او به بدی
رفتار نکنید» یعنی آن شتر را پی نکنید و فراری ندهید. و وجه سوم سوء به معنی عمل زشت و فجور بود چنانکه در سوره مریم (آیه 28) گفت: «نبود
پدرت مرد بدکار» یعنی اهل عمل زشت و فجور. و وجه چهارم سوء به معنی بیماری پیسی بود چنانکه در سوره طه (آیه 22) گفت: «و فراز آر
دست خویش را به سوی پهلوی خویش تا بیرون آید بدون سوء» یعنی بودن بیماری برص و
پیسی. وجه پنجم سوء به معنی عذاب بود چنانکه در سوره روم (آیه 10) گفت: «باز عاقبت آنها که
بد کردار بودند هلاک دنیا است» یعنی عذاب. و وجه ششم سوء به معنی شرک بود چنانکه در سوره نجم (آیه 31) گفت: «تا جزا دهد بدکاران
را بر بدکاری و نیکوکاران را بر نیکوکاری آنها» یعنی به شرکی که انجام دادند. و وجه هفتم سوء به معنی دشنام دادن بود چنانکه در سوره نساء (آیه 148) گفت: «دوست
ندارد خدای تعالی آشکارا کردنِ گفتار بد» یعنی به دشنام و ناسزا. و وجه هشتم سوء به معنی زشت و بد بود چنانکه در سوره رعد (آیه 25) گفت: «و مر ایشان
راست جای بد بِدان جهان» یعنی جایگاه بد. و وجه نهم سوء به معنی گناه بود چنانکه در سوره نساء (آیه 17) گفت: «توبه پذیرفتن خدای
تعالی مر آنها راست که بدی کنند به نادانی» یعنی گناه، پس هر گناهی که از مؤمن صادر شود، پس
آن جهلی از اوست. و وجه دهم سوء به معنی زیان بود چنانکه در سوره نمل (آیه 62) گفت: «یا چه کسی اجابت
کند دعای مضطر را چون بخوانَدَش و چه کسی گشاید بلا را» یعنی ضرر و زیان را. و وجه یازدهم سوء به معنی گریز بود چنانکه در سوره احزاب (آیه 17) گفت: «بگو یا محمد!
چه کسی نگه داردتان از خدای تعالی اگر خواهد رسانیدتان نکبتی» یعنی راه گریز ندارید. و وجه دوازدهم سوء به معنی کشتن و بلا بود چنانکه در سوره آل عمران (آیه 174) گفت:
«بازگشتند به سلامت و عافیتْ، نرسید به ایشان از دشمنان هیچ سوء» یعنی قتل و بلا. |