مشخصات مجله


پیام زن - آذر 1384، شماره 165
تاریخ درج : 1386/6/28
بازدید : 100463

فهرست مطالب

جستجو

مجلات > خانواده و زنان > پیام زن > آذر 1384، شماره 165


لوزالمعده (پانکراس)

پدید آورنده : دکتر حسین برهانی ، صفحه 110

پانکراس یک عضو مترشحه حساس و باریک و تقریبا بیضوی است که در ناحیه خلف شکم قرار دارد و به صورت افقی در مجاورت دوازدهه (اثنی عشر) و معده و طحال و کلیه چپ قرار گرفته است. مجرای اصلی پانکراس به نام «مجرای ویرسونگ» پس از اتصال مجرای مشترک صفراوی به دوازدهه متصل می شود. وظیفه پانکراس به دو بخش برون ریز و درون ریز تقسیم بندی می شود.

اثرات برون ریز:

غده پانکراس ترشح خارجی خود را به صورت یک محلول شفاف قلیایی تولید و ترشح می کند. خودِ این ترشحات توسط هورمون هایی به نام «سکرتین» و «کوله سیستوکینین» تحریک می شود و تخلیه ترشحات توسط عصب «پاراسمپاتیک» انجام می گیرد. همین دو تا هورمون «سکرتین و کوله سیستوکینین» هم به وسیله سلول های مخاطی دوازدهه و در پاسخ به محرک های مخصوصی انجام می پذیرد؛ مثلاً اسید موجود در دوازدهه موجب آزاد شدن «سکرتین» می شود و چربی ها و پروتئین هایی که از گوارش محتویات مجرای دوازدهه حاصل می شوند باعث آزاد شدن «کوله سیستوکینین» می شوند، به این ترتیب کار ترشحات پانکراس با این نظم و دقت شگفت انگیز تنظیم می شود! ترشحات پانکراس یا شیره لوزالمعده، اسید معده را که وارد دوازدهه می شود خنثی می کند. پانکراس آنزیم هایی ترشح می کند که در هضم و جذب غذا و محتویات معده و دوازدهه دخالت دارند. آنزیم هایی که باعث هضم پروتئین ها و چربی ها می شود، به این آنزیم ها «آمیلاز»، «لیپاز» و «پروتئاز» می گویند.

وظیفه اصلی لوزالمعده در بخش درون ریز آسان کردن ذخیره فرآورده های غذایی بخصوص مواد قندی توسط انسولین است. انسولین یک ماده «پلی پپتید» است که در سلول های «بتا»ی پانکراس ساخته و ترشح می شود. بهترین و بیشترین محرک طبیعی برای آزاد شدن انسولین «گلوکز» است. ترشح و ساخته شدن انسولین با فعالیت

گیرنده های گلوکز که در سطح دیواره سلول های «بِتا» قرار دارند، تحریک می شود. یک سری مواد مثل «اپی نفرین» هم موجب ترشح انسولین می شوند! همان طور که می دانید اگر وقفه و اختلالی در ترشح انسولین پیش آید می تواند منجر به مرض قند یا دیابت شود، بنابراین پانکراس یا لوزالمعده عضو بسیار مهمی است و باید توجه بیشتری نسبت به آن داشت.

عواملی که باعث التهاب لوزالمعده

می شود

حالت تهوع، استفراغ و درد در قسمت بالای شکم بخصوص دردهای ناگهانی در این قسمت بایستی پزشک و بیمار را متوجه لوزالمعده کند. عوامل باکتریال و میکروبی یا ویروسی هم می توانند باعث التهاب پانکراس شوند ولی به طور کلی التهاب لوزالمعده (پانکراتیت) بیماری التهابی غیر شایعی است که به علت فعالیت غیر معمول غده یا از هم گسیختگی نسجی و یا خودهضمی پانکراس توسط آنزیم های پانکراس ایجاد می شود.

یکی از اولین نشانه های مهم پانکراتیت دردهای شدید در قسمت بالای شکم متمایل به پشت می باشد. لوزالمعده تقریبا در بین اعضای داخلی شکم مخفی است. درد در موقع دراز کشیدن شدت می یابد. در التهاب حاد لوزالمعده یکی از آنزیم های پانکراس به نام «آمیلاز» افزایش می یابد. در جریان پانکراتیت مزمن ترشحات برون ریز پانکراس مختل و متوقف می شود، در نتیجه بیمار دچار «استئاتوره» یا «اسهال چرب» می شود و اشکال در ترشح انسولین منجر به دیابت شیرین یا مرض قند می شود. تقریبا تمام یا بیشتر بیمارانی که مشروبات الکلی مصرف می کنند، دچار التهاب لوزالمعده یا «پانکراتیت» می شوند. در جامعه کنونی ما نیز افرادی بدون توجه به عوارض الکل با دست خودشان اقدام به تخریب پانکراس خود می کنند، البته الکل بر اعضای مهم دیگر از جمله مغز و اعصاب هم اثر تخریبی شدید بر جای می گذارد. همچنین بیماری های کیسه صفرا، افزایش کلسیم خون و یا افزایش چربی خون و ضربه و آسیب به پانکراس می توانند باعث التهاب لوزالمعده گردند، بنابراین رسیدگی و درمان به موقع به هر کدام از این مشکلات می تواند از آسیب و التهاب به پانکراس جلوگیری نماید.

در حدود 40% از موارد التهاب لوزالمعده همراه با بیماری های کیسه صفرا می باشد که با درمان فوری و سریع بیماری های کیسه صفرا، از ایجاد التهابات خطرناک لوزالمعده پیشگیری می شود. سنگ های کیسه صفرا و انسداد مجاری صفراوی ممکن است منجر به التهاب لوزالمعده گردد.

پانکراتیت الکلی یا التهاب لوزالمعده

در اثر مصرف مشروبات الکلی

در جوامع غیر اسلامی و غربی مثل کشور لهستان و آمریکا، الکلیسم مسئول درصد بسیار بالایی از التهاب لوزالمعده است به طوری که در آمریکا به تنهایی الکلیسم عامل تقریبا 40% موارد التهاب شدید لوزالمعده (پانکراتیت) می باشد. این بیماران کسانی هستند که به مقدار کم یا زیاد مشروبات الکلی مصرف می کنند. ممکن است التهاب لوزالمعده به سرعت ایجاد نگردد اما بالاخره بعد از مدتی و به تدریج تأثیر مخرب الکلی بروز می کند و باعث التهاب شدید نسج لوزالمعده می گردد.

متأسفانه در بسیاری از کشورهای اسلامی از جمله کشور ما عده ای هستند که از روی ناآگاهی و نادانی اقدام به مصرف الکل می کنند و آسیب های جدی به جسم و اعصاب خود وارد می نمایند. اینان معمولاً در شرایط وخیمی مراجعه می کنند که درمان مؤثر واقع نمی گردد، بنابراین کسانی که در مراحل اولیه مصرف الکل هستند این هشدار را باید جدی بگیرند و از آسیب های بعدی که اغلب تدریجی و مخفی است هر چه سریع تر پیشگیری کنند! گاهی اولین حمله التهاب لوزالمعده حدود 6 سال پس از مصرف الکل اتفاق می افتد.

یکی دیگر از علل التهاب لوزالمعده یا «پانکراتیت» افزایش بیش از حد کلسیم در خون می باشد. اگر غده «پاراتیروئید» دچار پرکاری شود و یا عوامل دیگری باعث افزایش کلسیم در خون شود، معمولاً منجر به التهاب لوزالمعده به طور حاد می شود که به مرور منجر به پانکراتیت مزمن و سنگ ریزه های کلسیمی در مجاری پانکراس خواهد شد.

همچنین «هیپرلیپیدمی» یا افزایش چربی بخصوص در کسانی که چربی نوع «VLDL» آنها بالاست باعث التهاب پانکراس می شود. موقعی که فردی با درد حاد شکم مراجعه می کند یکی از اقدامات مهم آزمایشگاهی بررسی سرم خون بیمار است. اگر سرم بیمار شیری رنگ باشد، تشخیص پانکراتیت مطرح می باشد که ناشی از افزایش شدید چربی خون می باشد.

بعد از عمل جراحی روی شکم و در مجاورت مجاری صفراوی و پانکراس به علت دستکاری این قسمت ها ممکن است پانکراتیت یا التهاب لوزالمعده اتفاق بیفتد!

بعضی داروها بخصوص «کورتون» (کورتیکواستروئیدها)، «کنتراستپیوها»ی حاوی استروژن آزاتیوپرین ـ دیورنیک ها (ادرارآورها)ی تیازیدی و تتراسیکلین می توانند منجر به پانکراتیت حاد شوند. قرص های ضد حاملگی حاوی استروژن به علت ایجاد هیپرتری گلیسیرید می تواند منجر به التهاب حاد لوزالمعده (پانکراتیت حاد) شود.

هر گونه انسدادی در مسیر مجرای پانکراس ممکن است منجر به التهاب لوزالمعده شود. گاهی اوقات شکل پانکراس به طور مادرزادی غیر طبیعی است مثلاً پانکراس دو قطعه ای ممکن است باعث انسداد نسبی مجرای لوزالمعده و در نهایت منجر به پانکراتیت شود. گاهی نیز برگشت ترشحات و شیره اثنی عشر به داخل مجرای پانکراس منجر به التهاب شدید لوزالمعده خواهد شد.

علایم پانکراتیت حاد «التهاب حاد

لوزالمعده»

شروع ناگهانی درد در ناحیه سرِ دل یا «اپیگاتسه» به همراه درد متناوب در پشت، نیز حالت تهوع و استفراغ علایم هشداردهنده پانکراتیت حاد می باشند. در آزمایش های خون «آمیلاز» در خون یا ادرار افزایش پیدا می کند. اگر تاریخچه چنین بیماری بیانگر

مصرف الکل باشد، احتمال التهاب لوزالمعده بسیار زیاد است. البته سنگ مجاری صفراوی نیز می تواند توجه پزشک را به التهاب لوزالمعده معطوف نماید!

چگونگی کیفیت درد ناشی از

التهاب حاد لوزالمعده

حملات حاد پانکراتیت معمولاً به طور متناوب بعد از صرف غذای زیاد شروع می شود که به صورت درد شدید ناحیه فوقانی شکم با انتشار به پشت بروز پیدا می کند. اغلب درد ثابت است و با تهوع و استفراغ همراه می باشد. گاهی در موارد شدید بیمار به حالت شوک می رود! معمولاً در چنین وضعی آب بدن کم می شود، ضربان قلب افزایش می یابد و فشار خون به طور وضعیتی سقوط می کند. گاهی عضله قلب ضعیف می شود. معمولاً در معاینه شکم صداهای روده ای کاهش یافته از بین می روند و لمس شکم بسیار حساس و منتشر خواهد بود.

همان طور که در مورد شروع درد ناشی از پانکراتیت گفتیم معمولاً پس از صرف حجم زیادی از غذا این ناراحتی شروع می شود. این درد متمرکز در ناحیه «اپیگاستر» یعنی قسمت تحتانی جناغ است که به ناحیه پشت تقریبا مقابل اپیگاستر منتشر می گردد، بنابراین افراط در مصرف غذا بخصوص غذاهای چرب می تواند منجر به شروع و بروز درد التهاب لوزالمعده گردد! لمس شکم بیمار در هر نوع درد شکمی ضروری است بخصوص در این مورد. اگر در سمت چپ شکم و در قسمت فوقانی درد و تورم مشاهده

شود و تورم یا توده لمس گردد باید به وجود التهاب لوزالمعده قویا مشکوک شد. در 2 ـ 1% بیمار در ناحیه فوقانی و چپ شکم آثار کبودی دیده می شود که بیانگر التهاب لوزالمعده همراه با خونریزی است که اصطلاحا به آن پانکراتیت «هموراژیک» می گویند.

در آزمایش های خون ممکن است غلظت خون یا «هماتوکریت» افزایش نشان دهد که ناشی از کم آبی بدن می باشد و یا اینکه پانکراس دچار خونریزی شده است، که گلبول های سفید مفید کمی افزایش پیدا می کنند. غلظت «آمیلاز» حدود 5/2 برابر طبیعی افزایش می یابد. «آمیلاز» یکی از آنزیم های لوزالمعده است. دومین آنزیم پانکراس «لیپاز» است که لیپاز هم افزایش پیدا می کند. «لیپاز» بیشتر در پانکراتیت الکلی افزایش می یابد ولی آمیلاز بیشتر در

پانکراتیت صفراوی افزایش پیدا می کند که راهنمای خوبی برای تفکیک این دو عامل از یکدیگر است! افزایش «آمیلاز» در ادرار نیز اغلب ارزش تشخیصی دارد. همچنین غلظت کلسیم خون در جریان پانکراتیت کاهش نشان می دهد. رادیولوژی نیز به تشخیص پانکراتیت کمک می کند. سی تی اسکن با تزریق ماده حاجب و «OCG» و «ERCP» تکنیک ها و روش های رادیولوژیک برای تشخیص پانکراتیت هستند!

پیشگیری و درمان

با توجه به اینکه اغلب حملات دردهای شدید ناشی از التهاب لوزالمعده پس از صرف حجم زیاد غذا بخصوص غذاهای سنگین و چرب ایجاد می شود بنابراین جهت پیشگیری توصیه می شود که در هر وعده غذایی حجم غذای مصرفی زیاد نباشد بخصوص توصیه بزرگان و مربیان دینی ما این است پیش از اینکه کاملاً سیر شوید دست از غذا خوردن بردارید. معلوم است این توصیه یک دستور مهم برای پیشگیری از امراض مختلف از جمله پانکراتیت می باشد و یک دستور عمل بهداشتی است.

در مرحله ای که بیمار دچار پانکراتیت شده است:

ـ بیمار باید بستری شود و از طریق دهان چیزی نخورد!

ـ ترشحات و مواد غذایی از طریق لوله معده (NG - Tube)تخلیه شود.

ـ چون بیمار دچار کمبود آب بدن شده است و مایعات بدن در فضای خلف صفاق جمع شده، باید سریعا سرم درمانی شروع شود که عملکرد کلیه ها مختل نگردد!

ـ اغلب تزریق «آلبومین» ضروری است و در صورت خونریزی تزریق خون کامل ضرورت می یابد.

ـ در موارد شدید پانکراتیت آنتی بیوتیک برای پیشگیری از عفونت لازم است.

ـ با توجه به کاهش کلسیم و منیزیم خون در بیماران مبتلا به التهاب لوزالمعده بایستی کلسیم و منیزیم تجویز گردد.

ـ اکسیژن بیمار باید تأمین گردد.

ـ خارج کردن مایعاتی که در فضای خلف صفاق تجمع پیدا کرده است.

ـ معمولاً جراحی در پانکراتیت حاد بدون عارضه ممنوع است ولی گاهی برای تشخیص دقیق تر، «لاپاراتومی» یا باز کردن شکم لازم است. البته اگر سنگ مجاری صفراوی علت باشد از تکنیک جراحی استفاده می شود و گاهی نسوج مرده لوزالمعده را برمی دارند.

ـ رژیم غذایی زمانی شروع می شود که بیمار بهبود قابل توجهی پیدا کرده، اشتهایش خوب باشد و حالت تهوع نداشته باشد، نیز سطح «آمیلاز» خون به حد طبیعی برگشته باشد ولی شروع زودهنگام تغذیه برای بیمار خطرناک است.

پیش آگهی:

تقریبا در جریان التهاب حاد لوزالمعده میزان مرگ و میر تا حدود 10% می رسد. نارسایی تنفسی و کاهش کلسیم خون پیش آگهی بیماری را نامناسب می کند. اگر التهاب لوزالمعده شدید توأم با اضمحلال نسج پانکراس باشد مرگ و میر تا 50% یا بیشتر هم می رسد. البته در چنین مواردی با اقدام به موقع و جراحی، میزان مرگ تا 20% کاهش می یابد. آنچه در پیشگیری و بهبود پیش آگهی مؤثر است، اجتناب از مصرف الکل و دوری از زیاده روی در خوردن غذا بخصوص غذاهای چرب می باشد.

همیشه سالم و بانشاط باشید.