مجلات > اخلاق و تربیت > طوبی > فروردین 1385، شماره 4


نگاهی به پدیده تجمّل گرایی

پدید آورنده : خانم ها زینب و ناهید عبداللهی ، صفحه 138

تجمل گرایی در لغت و در عرف

تجمل گرایی، اصطلاحی است مرکب از دو واژه «تجمل» و «گرایی»؛ تجمل به معنای «خود را زینت دادن و آراسته شدن» و گرایی به معنای «آهنگ کردن، میل و رغبت کردن». با توجه به این تعبیرها، تجمل گرایی به معنای رغبت کردن به تجملات وتوجه به ظواهر زندگی است. از میل به زیبایی و تجمل، در آیه ها و روایت های بسیاری یاد شده است. خداوند در قرآن کریم می فرماید:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ. (اعراف: 32)

بگو چه کسی زینت های الهی را برای بندگان خود آفریده و روزی های پاکیزه را حرام کرده است.

امامان معصوم علیهم السلام خود، به امر تجمل و زیبایی در حد معمول اهمیت می دادند. امام صادق علیه السلام می فرماید:

اِنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جل یُحِبُّ الْجمالَ وَ التَّجَمُّلَ و یُبْغِضُ الْبُؤَسَ وَ الْتّباؤُّسَ.

همانا خداوند زیبایی و تجمل را دوست دارد و از فقر و فقرنمایی بدش می آید.

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هم نقل است: «اِنَّ اللّه َ یُحِبُّ اِذا اَنْعَمَ عَلی عَبْدٍ اَنْ یَری اَثَرَ نِعْمَتَهُ عَلَیْه؛ همانا خداوند وقتی نعمتی به بنده ای داد، دوست دارد اثر نعمتش را بر او ببیند». مسلم است که این، جنبه مثبت و معمول تجمل گرایی است که خداوند و ائمه اطهار بر آن تأکید کرده اند و باید به کنترل و مراقبت آدمی درآید؛ زیرا اگر از حد معمول فراتر رود و به افراط کشیده شود، به امری ناپسند و نامعقول تبدیل خواهد شد. تجمل گرایی در دیدگاه عرف، به معنای روی آوری بیش از حد به مادیات و گردآوری اشیا و لوازم غیرضروری و دل بستن به آنهاست، به گونه ای که این عمل، به یک هدف برای انسان ها تبدیل شود. این نوع تجمل گرایی نه تنها سفارش نشده، بلکه به دلیل پی آمدهای ناخوشایند آن، از جمله گرفتار شدن در دام اسراف نکوهش نیز شده است.

خداوند در کلامی نورانی می فرماید: «وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ؛ و هرگز اسراف و تبذیر مکن. چرا که اسراف کنندگان برادران شیاطینند».(اسراء: 27) از نظر عرف مصداق های تجمل گرایی، بیشتر هنگامی است که افراد در زندگی شخصی خود، به خانه های مجلل، اتومبیل های مدل بالا، سفرهای اروپایی، شرکت در میهمانی های اشرافی، تهیه لوازم خانگی لوکس و قیمتی و... روی می آورند.

پیام متن:

تجمل گرایی در حد متعارف امری نکوست، اما اگر به اسراف گراید و به هدف زندگی تبدیل شود، پدیده ای ناپسند و نکوهیده است.

مسئولان و خطر تجمل گرایی

در بحث تجمل گرایی، به ویژه و در حکومت اسلامی نوک پیکان متوجه حاکمان و والیان کشور است. حاکم جامعه باید از بعضی کارهای مشروع که به ظاهر، دنیادوستی، لذت گرایی، حب جاه و مقام و مانند آن خوانده می شود، پرهیز کند ؛ زیرا رفتار، کردار، طرز تفکر و زندگی او به خاطر موقعیت خاصی که در جامعه دارد، در نظر عموم به منزله معیاری برای خوبی و بدی رفتار به شمار می آید. به همین سبب، مردم از نوع خوراک، پوشاک، مسکن، اتومبیل و دیگر ظواهر زندگی او الگو می گیرند. در صورت بهره مندی او از زندگی اشرافی، مردم نیز ناخودآگاه به تجمل گرایی بیش از حد تشویق خواهند شد که این خود، یکی از راه های شکل گیری اخلاق پست و اندیشه های بی ارزش در جامعه است. در صورت آلوده شدن کارگزاران کشور به تجمل گرایی و زندگی مرفه، مردم نیز بر اساس فرمایش حضرت علی علیه السلام که: «اَلنّاسُ بأُمَرائِهِمْ أشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبائِهِمْ؛ شباهت مردم به زمامدارانشان بیشتر از شباهت آنان به پدرانشان است.» گرفتار روحیه دنیاطلبی و رفاه زدگی می شوند که ریشه بسیاری از انحراف ها و ناهنجاری های فردی و اجتماعی است. رهبر معظم انقلاب در این باره می فرماید:

اگر در جبهه امیرالمؤمنین علی علیه السلام قرار بگیرید، برجسته ترین خصوصیت او در دوران حکومتش که مربوط به امروز من و شما می شود، دو چیز است: یکی عدالت اجتماعی، دیگر زهد نسبت به دنیا.

شهید مدرس نیز در مورد پیوند زندگی زاهدانه خود با آزادگی و مبارزاتش علیه استبداد می گوید:

اگر من اظهار عقیده می کنم و هر حرف حقی را بی پرده می زنم، برای آن است که چیزی ندارم و از کسی هم نمی خواهم. اگر شما هم بار خود را سبک کنید، آزاد می شوید... باید جان انسان از هرگونه قید و بندی آزاد باشد تا مراتب انسانیت و آزادگی خوش را حفظ کند.

بنابراین، تجمل پرستی یک مسئول، به فساد اخلاقی و اقتصادی جامعه می انجامد. همچنین عاقلانه و سزاوار نیست که عده ای از مردم بر اثر فشارهای اقتصادی، با ریاضت و صرفه جویی و کمترین امکانات زندگی کنند و در عین حال، برخی، از مسئولان به تجمل روآورند و به ولخرجی های زیان بارشان مشروعیت بخشند. پس، بر همه کارگزان است که به این فرموده حضرت علی علیه السلام گوش فرادهند:

همانا خدای بزرگ بر پیشوایان دادگستر واجب کرده است که خود را با ضعیف ترین مردم برابر نهند تا مبادا تنگ دستی، فرد نیازمند را به هیجان و طغیان وادارد.

پس، پرهیز از تجمل پرستی مسئولان نظام و زندگی ساده و همراه با زهد آنان، همچون اکسیری نشاط آفرین، معنویت و فضیلت را در لایه های مختلف اجتماع تزریق می کند و محیط را برای فعالیت رانت جویان و مفسدان اخلاقی تحمل ناپذیر می سازد.

پیام متن:

تجمل گرایی مسئولان، با ناهنجاری های فردی و اجتماعی جامعه ارتباط مستقیم دارد.

تجمل گرایی و مصرف زدگی و در نتیجه بازماندن از تولید

تجمل گرایی، راه مصرف زدگی را هموار می کند و سرانجام، انگیزه تولید را از جامعه می گیرد. وقتی جامعه ای به اسراف و تجمل گرایی پرداخت و آزادانه و بدون کنترل به مصرف کننده صِرف تبدیل شد، به تدریج از قدرت تولید آن کاسته می شود؛ زیرا اگر منابع آن بیش از اندازه مصرف نمی شد، در اختیار نیروی تولید درمی آمد و در نتیجه، دستگاه ها و عوامل تولید افزایش می یافت. افزون بر آن، اندیشه ای که به مصرف گرایی خو کرد، اساسا از فکر و عمل تولید باز می ماند. همچنین، هر قدر اسراف در یک اجتماع فراگیرتر باشد، فاصله میان مصرف و تولید بیشتر می شود. بدیهی است چنین کشوری، نه تنها توان رشد هم زمان با دیگر کشورها را نخواهد داشت، بلکه به پسروی و نابودی کشانده خواهد شد.

به طور کلی اسراف در هر جنبه از زندگی، موجب عدم رشد در جنبه های دیگر و توقف در آنها می شود. بنابر تجربه، غرب اصولاً با ملت های مسلمان دشمنی داشته است و همواره در پی آن بوده و هست که آنها را مصرف زده بار آورد.

آنتونی پارسونز، سفیر انگلیس در رژیم شاه که پس از 5 سال سفارت، تنها 5 روز پیش از فرار شاه از کشور، ایران را ترک کرد، در کتاب خود با نام غرور و سقوط متن اظهاراتش را در سال 1974 میلادی خطاب به بازرگانان انگلیسی و کسانی که دست اندرکار تجارت و معامله با ایران بودند، این گونه بیان کرده است:

نخستین کاری که اینجا می کنید، این است که تا می توانید، کالاهایتان را بفروشید و فقط در صورتی سرمایه گذاری کنید که برای فروش چاره ای جز این کار نداشته باشید. اما اگر مجبور به سرمایه گذاری شدید، به کمترین میزان سرمایه گذاری کنید و صنایعی انتخاب کنید که قطعه ها و لوازم آن از انگلستان وارد شود. مانند صنایع مونتاژ که در واقع سوارکردن قطعه های صادراتی انگلیسی در ایران است. در این زمینه و با توجه به این نکته ها، من معتقدم که ایران، یکی از بهترین بازارهایی است که شما می توانید برای مصرف کالاهای خود در جهان سوم پیدا کنید.

همچنین انستیتوی سیاست خاورمیانه، واشنگتن، نتیجه مطالعات سال 2000 خود را منتشر و در آن تأکید کرد که صادرات کالاهای مصرفی به ایران، باید از سرگرفته شود. این کار موجب کم شدن ارز خارجی موجود در ایران خواهد شد. امام خمینی رحمه الله ، رمز سرافرازی و آزادگی را در ساده زیستی و پرهیز از تجمل گرایی و مصرف زدگی می داند و می فرماید:

آنها که اسیر هواهای پست نفسانی و حیوانی بوده و هستند، برای حفظ یا رسیدن به آن تن به هر ذلت و خواری می دهند و در مقابل زور و قدرت های شیطانی، خاضع و نسبت به توده های ضعیف، ستمکار و زورگو هستند، ولی وارستگان خلاف آنانند؛ چرا که با زندگانی اشرافی و مصرفی نمی توان ارزش های انسانی ـ اسلامی را حفظ کرد.

در حقیقت، بزرگواری و آزادگی انسان، با تجمل گرایی و زندگی مصرفی داشتن فراهم نمی شود؛ زیرا هر اندازه انسان به تجملات و ظواهر زندگی بیشتر گرایش یابد، آزادی و عزت خود را نیز به سرعت از بین می برد و سرانجام، وابسته و مصرف زده می شود. آدمی هر قدر وابسته و دربند مادیات باشد، به همان اندازه شخصیت انسانی خود را به خطر می اندازد و در واقع، فضیلت های وجودی خود را از یاد می برد و آنها را به خاطر ثروت ناچیز و بی ارزش دنیا از دست می دهد.

«قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلیلٌ؛ بگو متاع دنیا قلیل است.» (نساء: 77)

تجمل گرایی و فراموشی یاد خدا

از آثار شوم تجمل گرایی، غفلت از یاد خداوند است. این فراموشی به دلیل از یادبردن ذات خویش و نیز گوهر پرارزش انسانیت و استعدادهای نهفته در آن است. با شکوفایی این انگیزه ها و استعدادها، انسان لحظه لحظه به سوی کمال گام برمی دارد و حتی از فرشتگان مقرب هم بالاتر می رود، ولی با فراموش کردن خداوند استعدادها و فطرت کمال جویی، در روح انسان به خاموشی می گراید و آدمی در سیاهچال حیوانیت اسیر می شود. خداوند باری تعالی در کتاب آسمانی خود، در نکوهش از خصلت تجمل گرایی و دنیاطلبی، بندگان خود را حتی از هم نشینی با صاحبان این صفات هشدار می دهد و به روی گردانی از آنها امر می فرماید. همچنین، از افراد تجمل گرا، به عنوان مصداق آشکار غافلان یاد خداوند نام می برد:

فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاةَ الدُّنْیا. (نجم: 29)

حال که چنین است، از کسی که از یاد ما روی می گرداند و جز زندگی مادی دنیا را نمی طلبد، اعراض کن.

خداوند در آیه های دیگری از کتاب هدایت، زیان و سیه بختی تجمل پرستان و افزون خواهان را یادآور شده است و آگاه می کند که فریب دنیا و دارایی اش را نخورد و سرگرمش نشود تا مبادا از یاد خداوند غافل شود که این، بزرگ ترین زیان برای آدمی معرفی شده است:

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ. (منافقون: 9)

ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند! و کسانی که چنین کنند، زیان کارانند.

روایت ها و کلام بزرگان نیز مؤمنان را از زیاده خواهی بر حذر داشته اند و آفت ها و خطرهای آن، از جمله غفلت از یاد خدا را برای انسان ها برشمرده و انسان ها را به پارسایی و رستگاری و عمل به دستورهای الهی هدایت کرده اند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز تجمل گرایی و دنیاطلبی را نفی می کند و یکی از پی آمدهای آن را فراموشی یاد خداوند می داند. ایشان انسان های غافل را به حیوانات پرواری تشبیه کرده است که برای بریده شدن با کارد آماده اند، ولی خود چیزی نمی دانند. این امام همام در فرازی می فرماید:

ای مردمی (که غافلید)، اما از شما غافل نیستند (و تمام کردارتان را ثبت می کنند) و ای آنان که (دستورهای خدا را) ترک می کنید، اما شما را ترک نمی گویند (و سرمایه هایتان را می گیرند) چه شده است، می بینیم از خدای روی برتافته اید و به غیر او روی آورده اید؟! گویا شما گلّه های شتران و گوسفندانی هستید که چوپان، شما را به چراگاهی پر و به چشمه ای بیماری زا می برد. آنها همانند حیوانات پرواری هستند که برای کارد آماده شده اند، ولی خودشان نمی دانند چه هدفی از آنها در نظر است... .

و به تعبیر دل نشین باباطاهر:

بوره غافل مچر در چشمه ساران هر آن غافل چره غافل خوره تیر

تجمل گرایی، راهی به سوی نابودی فرهنگی

استعمارگران برای فراهم کردن زمینه های سقوط ملت ایران و نابودی فرهنگ ایرانی، از ترویج تجمل گرایی به روش های گوناگون کمک گرفتند. پیش از انقلاب، برای اولین بار که یهود می خواست مجری این طرح باشد، با وارد کردن لباس ها و وسایل تجملی از غرب به ایران، شروع به کار کرد. به این صورت که لباس های کهنه مردم را می خریدند و به جای آنها ظرف زیبای چینی و پارچه های فاستونی می دادند، در وضعیتی که مردم تا آن زمان، پارچه های دست باف خود را می پوشیدند.

از آنجا که دشمنان اسلام، راه وابسته کردن ایران را از طریق رواج تجمل گرایی در آن تجربه کرده اند، بار دیگر در عصر حاضر این نقشه را به کار گرفته اند تا نیروی جوان و سرمایه های عظیم کشور را به مدپرستی و تجمل گرایی سرگرم کنند، با این تفاوت که این بار تبلیغ می کنند محصولات خارجی بهتر است. با کمال تأسف، امروزه بر روی پوشاک و دیگر وسایل زندگی مسلمانان مارک ها و خط های خارجی، بسیار به کار می رود که برخی از این نوشته ها، پیام های زشت اخلاقی و شهوانی را دربردارد . اگر نقاب مرغوبیت یا استحکام جنس خارجی به کنار زده شود، چهره زشت وابستگی و ذلت و سرانجام، نابودی فرهنگ ایرانی در پس آن به چشم می خورد. از امام صادق علیه السلام نقل است که:

خداوند به پیامبری از پیامبرانش وحی می کند که به مؤمنان بگو:

لا تَلْبِسُوا لباسَ اَعدائی و لاتَطْعَمُوا مَطاعِمَ اَعْدائی، وَ لا تَسْلُکُوا مَسالِکَ اَعدائی، فَتَکُونُوا اَعْدائی کَما هُم اَعْدائی.

لباس دشمنان مرا نپوشید و غذای دشمنان مرا نخورید و به شیوه دشمنان من رفتار نکنید که شما نیز همانند آنان جز و دشمنان من خواهید شد!

امام خمینی رحمه الله در پیامی در این باره این گونه هشدار می دهد:

استعمارگران چنان که تجربه نشان داده، جز تباهی شما و اغفالتان از سرنوشت کشورتان و چاپیدن ذخایر شما و به بند استعمار و ننگ وابستگی کشیدنتان و مصرفی نمودن ملت و کشورتان، به چیز دیگری فکر نمی کنند و می خواهند با این وسایل و امثال آن، شما را عقب مانده و به اصطلاح نیمه وحشی نگه دارند.

پیام متن:

تجمل گرایی، نابودی فرهنگی را در پی خواهد داشت.

تجمل گرایی و وابستگی

وسایل رفاهی غیرضروری، در مقایسه با دیگر تولیدات مورد نیاز جامعه، تولید یا واردات چشمگیرتری دارند. در نتیجه، در پاسخ به تقاضای مردم برای خرید این گونه وسایل، سرمایه و ارز ملی فراوانی از کشور خارج می شود و به سرمایه هایی که غرب به وسیله آنها بر ضد اسلام توطئه می کنند، افزوده می شود. با گذشت چندین سال از دوران انقلاب اسلامی کشورمان، با وجودی که هویت و فرهنگ ملی ما اسلامی است، امروزه افراد جامعه مان به اخلاق، رفتار و کارهایی روی آورده اند که با فرهنگ اصیل مذهبی و ملی ما در تضاد است.

لوازم زندگی، وسایل تزئینی و حتی خوراک و پوشاک ما که هم سو با فرهنگ بیگانه است، به قدری در جامعه ما رواج یافته که موجب نگرانی دلسوزان و مسئولان فرهنگی جامعه شده است. این در حالی است که از سراسر دنیا، مردم برای نجات زندگی خود از فرهنگ و آموزه های پست غربی، به ایران و برنامه دینی ـ سیاسی آن توجه دارند. همچنین، جنبش های آزادی بخش دنیا برای مبارزه با استعمارگران، مردم ایران را الگوی خود قرار داده اند. دلیل این مدعا، گزارشی است که بنابر آن مجری شبکه یک سیما در روز افتتاح صدای برون مرزی ایران اعلام کرد: سالانه بیش از سی هزار نامه از گوشه و کنار جهان، به منظور درخواست شناساندن اسلام به آنها، به ایران فرستاده می شود.

پیام متن:

یکی از راه های نجات از وابستگی، پرهیز از تجمل گرایی است.

تجمل گرایی، عامل بی اعتباری و انحطاط اجتماعی

افراد تجمل پرست همواره در حال تهیه وسایل لوکس و تشریفاتی زندگی اشرافی خود هستند و در خرج کردن، هیچ حدی را رعایت نمی کنند. از این رو، به تدریج از مردم دور و در نظر آنها بی اعتبار می شوند. کسی که جویای کمال انسانی است، نه تنها از شهوت های حرام، بلکه از پاره ای شهوت ها و خواسته های حلال نیز باید بگذرد. رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت اللّه خامنه ای در فرازی می گوید:

... اگر ما به فکر زندگی شخصی خودمان افتادیم، دنبال تجملات و تشریفات رفتیم، در خرج کردن بیت المال هیچ حدی برای خودمان قائل نشدیم، هر چه توانستیم خرج کردیم؛ مگر اعتماد باقی می ماند؟

خداوند در آیه ای شریف از قرآن کریم فرموده است:

«... وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ؛ و خودتان را با دست های خود به هلاکت نیفکنید». (بقره: 195)

از این آیه به خوبی استفاده می شود که اسراف کردن ثروت های شخصی و ملی در تجملات و ولخرجی های گوناگون و بی توجهی به حد معقول مصرف در زندگی، موجب می شود انسان ها خود، عامل پستی و نابودی اجتماع خویشتن شوند.

پیام متن:

تجمل گرایی، سبب دور شدن انسان از مردم و انحطاط اجتماعی می شود.