مجلات > علمی، خبری > مبلغان > اسفند 1386، شماره 101


عوامل افزایش روزی (2)

پدید آورنده : مهدی عزیزان ، صفحه 91

اشاره

در شماره قبل به عامل کار و تلاش به عنوان یکی از عوامل فردی افزایش روزی پرداختیم و ابعاد مختلف این عامل را در ارتباط با رزق و روزی مورد بحث قرار دادیم. در این مجال قصد داریم چند عامل دیگر را بررسی کنیم.

اخلاق خوب

یکی از عوامل بسیار مؤثر در جلب روزی و ازدیاد آن، بهره گیری از اخلاق خوب در مواجهه با دیگران است. البته همه کسانی که به کار تولید و تجارت و خرید و فروش مشغول اند، اذعان دارند که برخورد خوب و مناسب با مشتری، رمز جذب مشتریان بیش تر، تولید بیش تر و در نهایت سودآوری بیش تر است. در این دیدگاه اقتصادی، هدف اساسی سود اقتصادی بیش تر است که در این راه از ابزارهای متفاوتی مانند کیفیت کالا، بسته بندی مناسب و جذّاب، سیستم حمل و نقل و توزیع مناسب، بازاریابی و... استفاده می شود و یکی از این ابزارها، اخلاق خوب است.

در این دیدگاه، اخلاق خوب در برخورد با مشتری همانند بسته بندی جذّاب کالا است و همچنان که کالا باید از ظاهر مناسبی برخوردار باشد، فروشنده کالا نیز باید دارای ظاهری جذّاب باشد. هر چند ممکن است در دل و ذهن خود، کم ترین درجه احترام و اعتنا را به شخصیت خریدار نداشته و یا حتی از او متنفر باشد. حاصل آنکه در این نگاه، اخلاق و برخورد مناسب، ابزاری اقتصادی برای کسب سود بیش تر است.

این دیدگاه گرچه در ظاهر با آموزه های اسلامی مبنی بر توصیه به رعایت اخلاق خوب با مردم مطابقت دارد، اما در واقع و باطن، دارای تفاوتهای اساسی با آموزه های اسلامی می باشد. از جمله آنکه:

1. اخلاق اسلامی، صرفا زیباسازی پوسته نیست؛ بلکه زیباسازی هسته است که خود به خود به زیبایی پوسته نیز می انجامد.

اخلاق اسلامی، دستور العملی برای پالایش و آرایش روح و روان آدمی است که از پی آن، اعمال و رفتار انسان نیز پالایش و آرایش می شود.

2. اخلاق اسلامی، صرفا وسیله ای برای جلب سود اقتصادی نیست؛ بلکه خود هدفی مقدس است که با نیل به این هدف متوسط، هدف نهایی انسان که همان قرب الی اللّه است، دست یافتنی تر و نزدیک تر می شود.

اخلاق خوب، ارزش خود را از ارزش اقتصاد و پول کسب نمی کند؛ بلکه خود به تنهایی و صرف نظر از هر گونه ارزش اقتصادی، ارزشمند است.

3. اخلاقی که به عنوان یکی از عوامل جلب و ازدیاد روزی مطرح است، نه فقط در برخورد با مشتریان و عوامل اقتصادی است، بلکه صرف رعایت اخلاق اسلامی حتی با غیر مشتریان و با غیر دست اندرکاران اقتصادی و حتی در برخورد با زن و فرزند، خویشاوندان، بستگان، همسایگان و... در کسب رزق و افزایش آن تأثیر گذار است.

بر این اساس می توان حیطه های اخلاق خوب را که در افزایش رزق و روزی مؤثر است، در موارد ذیل دسته بندی نمود:

الف. همدلی اهل خانه

خانواده ای که در آن رحمت و رأفت حاکم باشد، زمینه بارش رحمت الهی را بر خود هموار می کنند. یکی از مصداقهای رحمت خداوند، توسعه رزق خانواده است. امام صادق علیه السلام در این زمینه فرموده اند: «أَیُّما أَهلِ بَیْتٍ اُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللّهُ عَلَیْهِمْ فِی الرِّزْقِ وَالرِّفْقُ فِی تَقْدِیرِ الْمَعِیشَةِ خَیْرٌ مِنَ السَّعَةِ فِی الْمالِ وَالرِّفْقُ لا یَعْجِزُ عَنْهُ شَی ءٌ وَالتَبْذِیرُ لا یَبْقی مَعَهُ شَی ءٌ اِنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ؛ به هر خانواده ای که سهم آنان از رفق [و همدلی] هدیه شده باشد [و با یکدیگر با مدارا و ملایمت رفتار کنند]، خداوند حتما رزق آنان را افزایش خواهد داد. در تقدیر معیشت [همدلی و] مدارا بهتر از ثروت زیاد است. با رفق [در زندگی] هیچ کمبودی وجود ندارد و با ولخرجی، هیچ چیزی باقی نمی ماند. خداوند عزیز و با جلال اهل رفق [و مدارا] است و رفق را دوست دارد.»

ب. خوش رفتاری با همسایه ها

تأثیر همدلی، ملایمت و خوش رفتاری در جلب و افزایش روزی، محدود به دیوارهای خانه و اهل خانه نیست؛ بلکه خوش رفتاری با همسایه ها و اهل محل نیز عاملی مؤثّر برای افزایش روزی است. بنا به گواهی امام صادق علیه السلام : «حُسْنُ الْجَوارِ یَزِیدُ فِی الرِّزقِ؛ همسایگی نیکو [و خوش رفتاری با همسایه،] موجب افزایش روزی است.»

ج. ارتباط با خویشاوندان

ارتباط با بستگان و مشارکت در غم و شادی آنان و مطّلع شدن از احوال و روزگارشان، ثمرات و برکات مادّی و معنوی فراوانی در پی دارد که از جمله برکات مادّی آن، افزایش رزق و روزی است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «صِلَةُ الاَْرْحامِ تُحَسِّنُ الْخُلْقَ وَتُمَسِّحُ الْکَفَّ وَتُطَیِّبُ النَفْسَ وَتَزِیدُ فِی الرِّزْقِ وِتُنْسِی ءُ فِی الاَْجَلِ؛ ارتباط با خویشاوندان باعث نیکی اخلاق، مبارک شدن دست، پاکیزگی روح، افزایش رزق و تأخیر در مرگ آدمی می شود.»

امام باقر علیه السلام نیز برکات ارتباط با خویشان و بستگان را پاکیزه شدن اعمال، دفع بلا، ازدیاد ثروت، طول عمر، وسعت رزق و محبوبیت در بین خانواده معرفی کردند. ایشان می فرمایند: «صِلَةُ الاَْرْحامِ تُزَکِّی الاَْعْمالَ وَتَدْفَعُ الْبَلْوی وَتُنْمِی الاْمْوالَ وَتُنْسِی ءُ لَهُ فِی عَمُرِهِ وَتُوَسِّعُ فِی رِزْقِهِ وَتُحَبِّبُ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ فَلْیَتَّقِ اللّهَ وَلْیَصِلْ رَحِمَهُ؛ صله رحم اعمال را پاکیزه می گرداند، بلا را دفع می کند، اموال را افزایش می دهد، عمر انسان را طولانی می کند، رزق او را توسعه می بخشد، و [او را] در خانواده اش محبوب می گرداند؛ پس انسان باید تقوای الهی پیشه کرده و صلح رحم کند.»

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز فرموده اند: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَمُدَّ اللّهُ فِی عُمُرِهِ وَأَنْ یَبْسُطُ لَهُ فِی رِزْقِهِ فَلْیَصِلْ رَحِمَهُ؛ هر کس دوست دارد که خداوند عمر او را دراز و رزق او را زیاد کند، پس با خویشان و بستگان خود رابطه داشته باشد.»

هم آن حضرت صله رحم را موجب فقرزدایی از زندگی دانستند: «صِلَةُ الرَّحِمِ تَزِیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تَنْفِی الْفَقْرُ؛ صله رحم موجب طول عمر و برطرف شدن فقر می شود.»

د. خوش رفتاری با مردم

مهربانی و خوش رفتاری با خلق خدا، زمینه ساز مهربانی و لطف خداوند نسبت به انسان است. گام اوّل خوش رفتاری، آزار ندادن مردم است. از نظر امام صادق علیه السلام یکی از عوامل افزایش رزق و روزی همین نکته است: «کَفُّ الاَْذَی وَقِلَّةُ الصَّخَبِ یَزِیدانِ فِی الرِّزقِ؛ ترک آزار [مردم] و کم جار و جنجال کردن، روزی را افزایش می دهد.»

در گام بعدی، خوش رفتاری را باید به جای بدرفتاری و نیکی را به جای بدی نهاد؛ یعنی نه تنها بدرفتاری نکند؛ بلکه سعی در خوش رفتاری و نیکی به دیگران نماید. بخشی از پاداش مادی نیکی به مردم، رفع فقر از زندگی و زیاد شدن رزق آدمی است. بنا به گفتار امام باقر علیه السلام : «الْبِرُّ وَصَدَقَةُ السِّرِّ یَنْفِیانِ الْفَقْرَ؛ نیکی [به مردم] و صدقه پنهانی، فقر را از بین می برند.»

رفق و مدارای با مردم نیز روزی را افزایش می دهد. امام کاظم علیه السلام در نصیحتی به هشام بن حکم در مورد اثرات مادّی رفق و نیکی و خوش اخلاقی فرمودند: «عَلَیْکَ بِالرِّفْقِ فَاِنَّ الرِّفْقَ یُمْنٌ وَالْخُرْقَ شُوْمٌ اِنَّ الرِّفْقَ وَالْبِرَّ وَحُسْنَ الْخُلْقِ یَعْمُرُ الدِّیارَ وَیَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛ بر تو باد که [با دیگران] با رفق و ملایمت رفتار کنی؛ چرا که رفق مبارک [و با برکت] و تندخویی شوم و ناپسند است. رفق، نیکی و خوش اخلاقی با دیگران، شهرها را آباد و رزقها را افزون می کند.»

حاصل آنکه خوش رفتاری در بین خانواده، با همسایگان، بستگان و سایر مردم، علاوه بر اثرات معنوی و نزدیک شدن به قله های کمال، در زندگی مادّی نیز اثربخش است و یکی از آثار آن، افزایش درآمد و بهره وری از آن و بهبود وضع معیشتی انسان است.

ازدواج

در فرهنگ رایج و متداول بین مردم، ازدواج موجب افزایش هزینه ها است. طبعا باید وقتی ازدواج کرد که بتوان از پس هزینه زیاد آن برآمد و این خود هنگامی ممکن است که از درآمد فراوان و کافی برخوردار بود.در این منطق، باید درآمد داشت تا بتوان ازدواج کرد؛ اما در منطق دین، حقیقت جز این است. در ادبیات دینی ما، یکی از راههای افزایش برکت و درآمد، ازدواج است و باید ازدواج کرد تا صاحب روزی شد. برای پول دار شدن باید ازدواج کرد، نه اینکه اوّل پولدار شد و سپس ازدواج کرد. ازدواج باعث ازدیاد رزق است و با افزایش رزق، از پس افزایش هزینه ها هم می توان برآمد.

در این دیدگاه رازق دختر و پسر، چه در خانه پدری آنها و چه در خانه خودشان یکی می باشد و آن خداوند است. تنها چیزی که قبل و بعد از ازدواج تفاوت پیدا کرده است، مکان زندگی آنها است؛ اما «رزق و رازق» آنها یکی است و بلکه رزق آنها بیش از گذشته آنها است. به عبارت دیگر، ضمانت رزق انسانها ـ که بحث آن در بخش نخست مقاله گذشت ـ مشروط به خانه پدری نیست؛ بلکه این وعده الهی هم در خانه پدری و هم در خانه و زندگی جدید به قوّت خود باقی است.

در ادبیات دینی ما، نه تنها ترس از فقر و نداری در اثر ازدواج، امری ناپسند و خیالی است، بلکه بالاتر از آن، برای فرار از فقر و چاره جویی آن، باید ازدواج کرد تا از فقر در حالت مجرّدی رهایی جست.

در تأیید این ادّعا می توان از روایتی بهره گرفت که براساس آن، وقتی جوان مجرّدی از نیازمندی و نداری خود در نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله شکایت می کند، آن حضرت او را به ازدواج کردن امر می کنند. برای بار دوم و سوم نیز شکایت خود را مطرح می کند و پیامبر صلی الله علیه و آله باز هم راه چاره او را ازدواج معرفی می کنند.

امام صادق علیه السلام پس از نقل این حادثه تأکید می کنند: «الرِّزْقُ مَعَ النِّساءِ وَالْعِیالِ؛ رزق انسان، با همسر و خانواده تأمین می شود.»

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در توصیه ای همگانی خطاب به همه جوانان می فرمایند: «اِتَّخِذُوا الاَْهْلَ فَاِنَّهُ أَرْزَقُ لَکُمْ؛ خانواده تشکیل دهید تا رزق شما فراوان شود.» ایشان در جای دیگری فرموده اند: «إِلْتَمِسُوا الرِّزْقَ بِالنِّکاحِ؛ با ازدواج، رزق [خود] را طلب کنید.»

با مشاهده این روایات است که فاصله زیاد بین فرهنگ دینی و فرهنگ عامی آشکار می شود. بدون تردید، یکی از علل سخت شدن ازدواجها و افزایش سن ازدواج و به دنبال آن، گسترش نابسامانیهای اخلاقی و اجتماعی، فساد و فحشا و فشارها و اضطرابهای روحی ـ روانی، فاصله گرفتن از فرهنگ دینی و تردید در وعده های خداوند و نگرانی از وضعیت آینده است. مشکل اصلی بسیاری از افراد «بی پولی» نیست؛ بلکه «بی اعتقادی» است.

ناگفته نگذاریم که تحقق وعده خداوند در روزی رسانی به انسانها و از جمله زوجهای جوان، مشروط به تدبیر، تلاش، میانه روی و... است که در جای خود باید مورد بحث قرار گیرد.

دعا

عوامل مؤثّر در افزایش رزق انسان، منحصر در عوامل مادی و ظاهری از قبیل کار و تلاش، تدبیر و آینده نگری و... نیست؛ بلکه عوامل دیگری در ازدیاد رزق انسان مؤثّر است که از نوع عوامل معنوی و باطنی محسوب می شوند. از جمله عوامل معنوی که در تقدیر رزق مؤمنان اثرگذار است، دعا می باشد.

گنجینه های نعمت در خزائن الهی نهفته است که با کلید «راز و نیاز» می توان آنها را گشود و به قدر «نیاز» از آن بهره گرفت. امام علی علیه السلام چه خوش فرمود: «وَاسْتَعَنْتَهُ عَلَی اُمُورِکَ وَسَأَلْتَهُ مِنْ خَزائِنِ رَحْمَتِهِ ما لا یَقْدِرُ عَلَی اِعْطائِهِ غَیْرُهُ مِنْ زِیادَةِ الاَْعْمارِ وَصِحَّةِ الاَْبْدانِ وَسَعَةِ الاَْرْزاقِ ثُمَّ جَعَلَ فِی یَدَیْکَ مَفاتِیحَ خَزائِنِهِ بِما أَذِنَ لَکَ مِنْ مَسْأَلَتِهِ فَمَتی شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعاءِ أَبْوابَ نِعْمَتِهِ وَاسْتَمْطَرْتَ شَآبِیتَ رَحْمَتِهِ؛ از او (خدا) در کارهایت استعانت می جویی و از خزائن رحمتش چیزهایی می خواهی که جز او کسی قادر به اعطای آن نیست، مانند: عمرهای بیش تر، سلامتی بدنها و وسعت روزیها. خداوند کلیدهای خزائن اش را در دست تو قرار داده است؛ زیرا به تو اجازه داده که از او درخواست کنی؛ بنابراین هر گاه خواستی می توانی به وسیله دعا درهای نعمت خدا را بگشایی و باران رحمت خدا را فرود آوری.»

دعا، اسلحه چندکاره مؤمنان است که از آن در زمینه های نظامی، اقتصادی، سیاسی و... استفاده کرده، مشکلات خود را حل می کنند. دعا در میدان کارزار، پشتوانه روحی رزمندگان و عامل غیبی پیروزی آنان و در میدان اقتصاد، موجب افزایش رزق آنها می شود.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله پیوسته مؤمنان را بر بکارگیری این سلاح تشویق می نمودند: «الدُّعاءُ سِلاحُ الْمُؤْمِنِ وَعَمُودُ الدِّینِ وَنُورُ السَّماواتِ وَالاَْرْضِ؛ دعا، اسلحه مؤمن و عمود [خیمه] دین و نور آسمانها و زمین است.» سپس فرمودند: «اَلاَ اَدُلُّکُمْ عَلَی سِلاَحٍ یُنْجِیکُمْ مِنْ اَعْدَائِکُمْ وَ یُدِرُّ اَرْزَاقَکُمْ؟؛ آیا شما را به سلاحی که شما را بر دشمنانتان پیروز و رزقتان را جاری کند، راهنمایی کنم؟» یاران حضرت عرض کردند: آری ای رسول خدا! آنگاه حضرت فرمود: «تَدْعُونَ رَبَّکُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهارِ فَإِنَّ سِلاحَ الْمُؤْمِنِ الدُعاءُ؛ خدایتان را شبانه روز بخوانید؛ چرا که دعا سلاح مؤمن است».

بهره برداری معنوی از دعا، بالاتر از بهره مندی مادّی از آن است که در مقایسه دو بهره مادّی و معنوی، سود مادّی بهانه ای برای به دست آوردن سود معنوی است.

خدایی که ضامن رزق انسانها و نیز مهربان ترین کس برای آنان است، گاه کشتی معیشت آنان را در دریای پرتلاطم زندگی به این سو و آن سو می کشاند، تا کشتی نشستگان خدای کشتی را از یاد نبرند و از ترس غرق شدن، دایما کشتی بان خود را صدا کنند. این همه بهانه ای است تا از میان این فریادهای نیایشگرانه، مردم به سودی معنوی و به سرمایه ای بالاتر و والاتر دست یابند.

امام صادق علیه السلام حکمت روشن نبودن راه تأمین رزق مؤمنان را ایجاد زمینه ای برای زیاد دعا کردن آنان می دانند: «إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ أرْزَاقَ الْمُؤمِنِینَ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَذَلِکَ أنَّ الْعَبْدَ إِذَا لَمْ یَعْرِفْ وَجْهَ رِزْقِهِ کَثُرَ دُعَائُهُ؛ خداوند عزّوجلّ، ارزاق مؤمنان را از راه های غیرقابل پیش بینی برای آنان قرار داده است تا با نشناختن راه تأمین رزق خود، زیاد دعا کنند.»

اما نکته مهم این است که آیا این همه تأکید بر دعای زیاد برای تأمین و افزایش رزق، به معنای جایگزینی دعا به جای عوامل مادّی رزق از قبیل کار و تلاش است، یا معنای دیگری دارد؟

از متون و منابع دینی چنین استنباط می شود که دعا جایگزین کار نیست؛ بلکه پشتوانه معنوی انسانها است تا با استفاده از ابزار دعا، از کار خود نتیجه بهتری بگیرند. در این مورد به سخن امام صادق علیه السلام اشاره می کنیم که می فرمایند: «ثَلاثَةٌ یَدْعُونَ فَلا یُسْتَجابُ لَهُمْ رَجُلٌ جَلَسَ عَنْ طَلَبِ الرِّزْقِ ثُمَّ یَقُولُ اللّهُمَّ ارْزُقْنِی یَقُولُ اللّهُ تَعالی اَلَمْ اَجْعَلْ لَکَ طَرِیقا فِی الطَّلَبِ...؛ دعای سه گروه مستجاب نمی شود [که از جمله آنها [دعای فردی که به دنبال طلب روزی نمی رود. و دعا می کند: خدایا! روزی مرا برسان! و خداوند در جواب می فرماید: آیا برای تو راهی برای طلب روزی قرار ندادم؟...»

حاصل آنکه از جمع بندی روایاتی که مؤمنان را به دعا برای تأمین و افزایش رزق تشویق می کند و روایاتی که انسانها را از دعای بدون تلاش برحذر می دارد، به این نتیجه می رسیم که «نیایش و تلاش» در کنار هم معنا می یابند، نه به جای هم. تلاش بدون نیایش و نیایش بدون تلاش، هر دو ناقص و ابترند. نتیجه مطلوب هنگامی به دست می آید که این دو در کنار هم جای گیرند.

چگونگی دعا

در مورد کیفیت و چگونگی دعا برای افزایش رزق، با مراجعه به روایات رسیده از امامان معصوم علیهم السلام ، نکات ذیل حائز اهمیت است:

الف. فقط برای خود دعا نکنیم و سایر مؤمنان را نیز دعا کنیم. یکی از اثرات دعا برای مؤمنان در حال عدم حضور آنان، افزایش رزق دعا کننده و دفع شدن بلاها از او است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «الدُّعَاءُ لاَِخِیکَ بِظَهْرِ الْغَیْبِ یَسُوقُ لِلدَّاعِی الرِّزْقَ وَیَصْرِفُ عَنْهُ الْبَلاَءَ وَیَقُولُ الْمَلَکُ لَکَ مِثْلُ ذَلِکَ؛ دعای غیابی شما برای برادر مؤمنت، موجب سرازیری رزق و دفع بلا از دعا کننده می شود و فرشته ای، مشابه همان دعا را برای شما می گوید.»

ب. بهترین زمان برای دعا کردن، از هنگام سحر تا طلوع خورشید است؛ چرا که بنا به فرموده امام باقر علیه السلام : «إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یُحِبُّ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤمِنِینَ کُلَّ دُعَاءٍ فَعَلَیْکُمْ بِالدُّعَاءِ فِی السَّحَرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإنَّهَا سَاعَةٌ تُفَتَّحُ فِیهَا أبْوَابُ السَّمَاءِ وَتُقَسَّمُ فِیهَا الاَْرْزَاقُ وَتُقْضَی فِیهَا الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ؛ خداوند [شنیدن] هر دعایی را از بندگان مؤمن خویش دوست دارد؛ پس بر شما باد از هنگام سحر تا خورشید دعا کنید؛ چرا که در این زمان است که درهای آسمان گشوده، ارزاق تقسیم و حاجتهای بزرگ روا می شود.»

ج. در روایات ما، ادعیه و نمازهای متفاوتی برای افزایش رزق و روزی توصیه شده است. برای پرهیز از طولانی شدن این بخش، ادعیه و نمازهای مذکور در مقالات بعدی بیان خواهد شد.

ادامه دارد... .