مشخصات مجله


دیدار آشنا - بهمن و اسفند 1386، شماره 88
تاریخ درج : 1387/1/29
بازدید : 66109

فهرست مطالب

جستجو

مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > دیدار آشنا > بهمن و اسفند 1386، شماره 88


گئنه گؤیلر آغلادی

پدید آورنده : * داود بهلولی ، صفحه 44

ذوالجناح اوستن ییخیلدی چون صراط المستقیم

سؤیله دی اول دم ده بسم الله الرحمان الرحیم

(چون صراط مستقیم از ذوالجناح بر زمین افتاد

در آن لحظه گفت بسم الله الرحمن الرحیم)

صراف تبریزی

مرثیه خواندن در مرگ عزیزان از سنت های قدیمی است. آذری زبانان نیز شعرهایی را در قالبی به نام بایاتی می سرودند و با حالت خاصی موقع عزاداری برای فرزندان، بزرگان قوم و قبیله و نزدیکان می خواندند. ساغور، آغی و اوخشام از جملة این عزاداری ها بودند. این رسم از زمان های خیلی دور بین آذری ها رایج بوده، مانند منظومه بسیار قدیمی آلپ ارتونقا (افراسیاب) که شاعرش شناخته نشده است. این آلپ ارتونقا همان افراسیاب معروف شاهنامه است.

آلپ ارتونقا اؤلدو می

ایس سیز آجی کالدی می

اؤزلک اؤجون آلدی می

ایمدی یورک ییرتیلیر

...

(ایا آلپ ارتونقا کشته شد؟

ایا فقط تلخی و ناکامی باقی ماند؟

ایا توانست انتقامش را بگیرد؟

حالا دیگر پاره پاره می شود)

این نوع شعرها الان هم رواج دارد مثلاً این اوخشاما:

آغلایان باشدان آغلار

کیپریکدن، قاشدان آغلار

قارداشی اؤلن باجی

دورار اوباشدان آغلار

(گریه کننده یکسره می گرید

او با مژه ها و ابروانش می گرید

خواهری که برادرش مرده است

وقت سحر برمی خیزد و گریه می کند)

مرثیه دینی شکل می گیرد

بعد از مسلمان شدن ترک ها و شیعه شدن آن ها کم کم مرثیه دینی در شعر ترکی برای خودش جایگاهی ویژه یافت. اسماعیل ختایی1 و محمد فضولی2 دو شاعری بودند که مرثیه را به عنوان یک گونة ادبی مطرح و پایه هایش را محکم کردند.

مثلاً اسماعیل ختایی این مرثیه را درباره عاشورا و امام حسین سرود:

بو گون ماتم گونو گلدی

آه حسین و وا حسین

سنین دردین باغریم گلدی

آه حسین و وا حسین

*

کربلانین اؤنو یازی

اورگیندن چیخماز سؤزی

یزیدلرمی قیردی سیزی؟

آه حسین و وا حسین

...

(امروز روز ماتم آمد

آه حسین و وا حسین

درد تو سینه ام را شکافت

آه حسین و وا حسین

*

ماجرای دشت کربلا

از دل تو بیرون نمی رود

ایا یزیدی ها شما را کشتند؟

آه حسین و وا حسین

*

مرثیة دینی که با شاعرهایی مثل اسماعیل ختایی و محمد فضولی پا گرفته بود در دورة قاجاریه به اوج خودش رسید. از آن زمان تا به حال شعرای زیادی ظهور کرده اند که همة هنر شعری شان را صرف شعر ایینی کرده اند. نظام الدین محمد توفارقانی، سید فتاح مراغه ای، حاجی خداوئردی خویی، سعدی زمان، ابوالحسن راجی، در قدیم تر و منزوی، بیضای اردبیلی، یحیوی و... در دورة معاصر. در آن سوی ارس هم شاعران مرثیه سرای زیادی ظهور کردند مثل خورشید بانو ناتوان، سالک اردوبادی و عباسقلی آقا باکیخانوف. دخیل مراغه ای، صراف تبریزی، قمری دربندی و راجی تبریزی چهار شاعر بزرگ مرثیه ترکی هستند.

دخیل مراغه ای در قرن سیزدهم در مراغه دنیا آمد. دخیل به شاعر مقتل نویس معروف است چون یک مقتل هفت جلدی به صورت نظم و نثر نوشته است:

باش وئرن من، باش کسن سن، قیل و قال ائتمک نه چون

بیر نفر مظلومو اؤلدورمکده بو غوغا نه دیر

ایندی یئل طوفان ائدر، توز تورپاغی ائیلر کفن

یار کویوندا شهیده خلعت دیبا نه دیر

(سر دهنده من، سر بُرنده تو، دیگر این قیل و قال برای چیست؟

برای کشتن یک مظلوم این قدر غوغا برای چیست؟

اکنون باد طوفان می کند و خاک و غبار را کفن من می نماید

برای شهید کوی دوست خلعت دیبا چه معنی دارد؟)

قمری دربندی در در سال 1350 قمری در شهر دربند داغستان روسیه به دنیا آمد. دیوان قمری شهرت بسیار زیادی در بین ترک زبانان دارد. او هم یک مقتل به نظم و نثر نوشته است.

ماه محرم اولدو گئنه گؤیلر آغلادی

دوشدو جهانه غلغله عالملر آغلادی

(ماه محرم شد و دوباره آسمان ها گریستند

در جهان غلغله افتاد و دو عالم گریه کردند)

دیگر شاعر بزرگ ترک زبان صراف تبریزی است که در سال 1271 در تبریز به دنیا آمد. صراف را می توان از بزرگ ترین شاعران دوره معاصر دانست.

ذره ذره دولدوروب از بس وجودون شور حق

کربلا دشتین ائدیب شور حسینی طور حق

قیلدی بو صورتله ذاتیندن تجلا نور حق

لن ترانی عقده سین حل ائتدی موسای کلیم

(از بس شور حق ذره ذرة وجودش را پر کرده است

شور حسینی دشت کربلا را مبدل به طور حق نموده است

با این کار نور حق از ذاتش تجلی نمود

در آن لحظه برای او گره و مشکل لن ترانی موسی حل شد

*

شعر مرثیه و شیوه های عزاداری ترک ها به طرز خاصی با هم عجین شده اند یعنی کم تر شعر ایینی ترکی هست که نشود آن را در مجلس عزای حسینی خواند. چون شاعران ایینی ترک، شعرهایشان را فقط برای خوانده شدن در مجالس عزاداری اهل بیت می گویند. یعنی شعر ایینی همان نوحه و مرثیه است و بیشتر شعرهای مرثیه را می شود در مجالس عزاداری خواند. مثلاً مثنوی در زمان خاصی از مجلس خوانده می شود. در اصطلاح مرثیه به این مثنوی ها دوبیت می گویند، و یا ترکیب بند و قوشم در شجاعت خوانی کاربرد دارد. بایاتی هم فقط هنگام روضه خواندن استفاده می کنند.

در شعرهایی که موقع سینه زنی خوانده می شود یک یا چند بیت به وسیلة مردم تکرار می شود. این بیت که مهم ترین و قوی ترین بیت شعر است باعث شده تا شاعرها موقع سرودن شعر، ابتدا یک بیت به هنگام شاه بیت بگویند و آن را در اول شعر بیاورند و بعد به سراغ اصل شعر بروند.

اوخشاما اوج مرثیه

اوخشاما به زبان آوردن خصوصیات خوب اخلاقی و رفتاری شخص درگذشته بر سر مزارش است که با سبک و شیوة خاصی گفته می شود. اوخشاما آن قدر جانسوز است که هرکس معنی آن را هم نفهمد به خاطر لحن خواندن اوخشاما تحت تأثیر قرار می گیرد. اوخشاما فقط در قالب بایاتی که یک قالب خاص در شعر ترکی3 است گفته می شود. بایاتی قدیمی ترین قالب شعر ترکی است. در حال حاضر بایاتی های زیادی وجود دارد که شاعر هیچ کدام از آن ها مشخص نیست. بایاتی چهار مصرع دارد. هر مصرع هفت هجایی به دو قسمت 3 یا 4 هجایی تقسیم می شود که در هر قسمت باید یک کلمه یا جملة کامل بیاید.

بیلمةنلر بیلدی گل

غم اورگیم بؤلدی گل

پرچمیوه صاحب اول

اباالفضلین اؤلدی گل

(هرکس نمی دانست، خبردار شد

غم، دلم را به دو نیم کرد

پرچمت را بردار

بیا که ابوالفضلت کشته شد)

نوحه، مرثیه و عزاداری ترکی بخشی از اعتبار خودش را مدیون همین اوخشاماهای جانگداز است.

حماسه، بعد فراموش نشدة مرثیة ترکی

یکی از تفاوت های اساسی عزاداری ترک ها با عزاداری مردم نقاط دیگر، زنده و پویا بودن روح حماسی در اشعار و در عزاداری های ترک هاست. خواندن شعرهایی در قالب هایی مثل مسمط، ترکیب بند، ترجیع بند و قوشما، شور و هیجان حماسی در مجلس به پا می کند. مخاطب ترک زبان بعد از شنیدن شجاعت خوانی، در دل خودش غرور و افتخاری نسبت به قهرمانان کربلا حس می کند و در نظر او این حس را ایجاد می کند که آنان قهرمانان و انسان های نیکی بودند که همه صفات خوب و عالی را داشتند اما به دست ظالمان زمان، مظلومانه و در عین قدرت و اقتدار کشته شدند. در نظر آن ها شهیدان کربلا همة خصوصیات یک انسان کامل را دارا بودند. به خواندن این شعرهای حماسی و یا شعرهایی که برتری های بزرگان کربلا نسبت به اهل کوفه و شام را نشان می دهد شجاعت خوانی می گویند. مداح یا شاعر، شعر را با شور و حرارت می خواند و در جایی که نکتة خوب و مثبتی از قهرمان شعر گفته می شود، مکث می کند؛ در این وقت، حاضران با بلند کردن دست خود و گفتن عبارت هایی مثل به به و احسنت، حرف شاعر را تایید می کنند. گاهی هم اهل مجلس به خواستة مداح، یک مصراع یا عبارت خاصی از شعر را به صورت دسته جمعی تکرار می کنند و در حقیقت، سخن پیام اصلی شعر را تایید می کنند.

در شعر زیر که بخشی ازیک ترکیب بند است روح حماسی در مکالمه سیدالشهد با حضرت زینب ، هنگام آخرین وداع کاملاً مشخص است.

گئدیرم نهضتیمی عالمه اعلان ائدرم

متن و منشورومو بو مردمه عنوان ائدرم

گر قبول ائتمه سه لر حق و حقیقت یولونو

جانیمی مکتب قرآنیمه قوربان ائدرم

کرسی دینه ائدیب تکیه جفاپیشه یزید

کاخ ظلمون باشینا شامده ویران ائدرم

دلخوشام یاره گؤره نیزه یه باشیم وورولا

هر نه ییم واردی فدای ره جانان ائدرم

دؤرد مین اوخ پیکریمه دگسه ده بیر آخ دئمه رم

سر به سر مقتلیمی قانیله الوان ائدرم

دوشرم مقتله اوخلار سینه م اوسته گول آچار

سینه می شوق وصالیله گلستان ائدرم

پنج تن دن گلجک مقتلیمه چار تنی

بزم عرفانی بنا اوردا کماکان ائدرم

عشقده سعی ائله مندن سورا ثابت قدم اول

اؤلوب عباس، گتیر پرچمی صاحب علم اول

(می روم تا نهضتم را به عالم اعلام کنم

می روم تا متن منشورم را به این مردم عنوان کنم

اگر راه حق و حقیقت را قبول نکنند

جانم را فدای مکتب قرآن می کنم

یزید تکیه بر کرسی دین زده است

در شام، کاخ ظلم را بر سرش ویران می کنم

دل خوش از اینم که سرم به خاطر دوست بر سر نیزه خواهد رفت

هرچه دارم فدای راه جانان خواهم کرد

اگر چهار هزار تیر هم به پیکرم بخورد، یک آه هم نمی گویم

مقتلم را از خون خود خونین خواهم کرد

به روی مقتل می افتم و تیرها در سینه ام خواهند شکفت

سینه ام را به شوق وصال گلستان می کنم

چهار تن از پنج تن به مقتلم خواهند آمد

من در آن جا بزم عرفان را برپا خواهم کرد

سعی کن که بعد از من در عشق ثابت قدم باشی

عباس کشته شده است، پرچم را بیاور و صاحب علم شو

یک مجلس اصیل عزاداری

حال که تا این جا آمده ایم بد نیست با سیر یک مجلس اصیل عزاداری ترکی آشنا شوید. در یک مجلس عزاداری اصیل به دو بعد مهم حادثة عاشورا توجه می شود یعنی بعد عاطفی و بعد حماسی. مداح، اول با یک مثنوی شروع می کند که به آن دوبیت می گویند. این دوبیت یا مثنوی می تواند شرح یک اتفاق از وقایع عاشورا یا مرتبط با آن باشد. از به میدان رفتن امام گرفته تا شفا یافتن یک بیمار و.... شعر با یک مقدمه که تایید یک نکتة اخلاقی و معرفتی است شروع می شود. مداح، آرام آرام شعر را می خواند. بعد کم کم ماجرا را به یکی از روضه های مورد نظر و مرتبط می رساند یعنی همان گریز.4 به این ترتیب روضة مداح شروع می شود. از این جا به بعد مداح می تواند دیگر شعر را ادامه ندهد و یا در کنار آن از اشعار کوتاه دیگر هم استفاده کند که یکی از آن ها همان بایاتی است که به صورت اوخشاما خوانده می شود. بعد از خوانده شدن روضه، شجاعت خوانی شروع می شود که دربارة آن صحبت کردیم؛ البته در شهرهای مختلف سبک های دیگری هم هست. به طور کلی دو سبک اصلی در عزاداری ترک ها وجود دارد: سبک اردبیل و سبک تبریز.

شعر زیر سیر کامل یک شعر مرثیه را نشان می دهد. به بعد عاطفی و حماسی و پیام اصلی شعر نیز توجه شده است.

سسله حسینی

یاخشی قارداش رسم دی ائیلر فدا جان قارداشا

گؤزلریم اولسون ایکی دنیاده قوربان قارداشا

*

دوزدو محکم سدّی طغیان ائیله سه سئل سیندیرار

دال دالا وئرسه قوی دل دوشمنی ائل سیندیرار

بیر فقط دونیاده قارداش داغی دیر بئل سیندیرار

قارداش اؤلسه یوخ فنا دونیاده درمان قارداشا

سیندیرار سؤز یوخ اگر محکم وورولسا داش داشی

وار یئری توجیهه گر ترک ائتسه یولداش یولداشی

تک ولی قویماز یامان گونلرده قارداش قارداشی

احتیاجین وار یامان گونلرده هر آن قارداشا

...

عاشق وارستة جانان اولان باشدان گئچر

سوز آهی گؤر نئجه تأثیر ائدر داشدان گئچر

کیم حسین تک شیردل غیرتلی قارداشدان گئچر

بیر به بیر ائتدی سفارش شاه عطشان قارداشا

بو سفارش باغلادی صد حیف او شیرین قوللارین

کسدی دوشن مکریله مور و ملخ تک یوللارین

توپراق اوسته سالدیلار آخر او سروین خوللارین

اوز دوتوب اخیامه دردین ائتدی عنوان قارداشا

عرض ائدیب تئز گل حسین دیداریمه طاها گلیب

قتلگه ده ائیله سین بزم عزا برپا گلیب

اللی پهلولرینده قدّی خم زهرا گلیب

امر ائدر سسله حسینی بیر دئنه ن جان قارداشا

سن یئتیردین عاقبت باشه گؤزل پیمانیوی

گؤردو دوشمنلر بو چؤلده قدرت ایمانیوی

شاهراه عشقده قوربان ائدیبسن جانیوی

بی تمنا ای مجاهد! سن ده قوربان قارداشا

فرهاد فکری

ترجمه:

رسم است که برادر خوب، جانش را فدای برادر می کند

چشم هایم در دو جهان فدای برادرم باد

*

درست است که اگر سیل طغیان کند هر سد محکمی را از میان برمی دارد

اما اگر مردم پشت به پشت یکدیگر بدهند دشمن نیرومند شکست می خورد

در دنیا فقط داغ برادر است که کمر را می شکند

در این دنیا اگر برادری بمیرد، دیگر درمانی برای برادرش وجود ندارد

در این حرفی نیست که اگر سنگی را محکم به سنگی دیگر بزنیم، آن سنگ خواهد شکست

اما ممکن است دوستی دوستی را ترک کند

اما هیچ برادری در روزهای سختی برادرش را تنها نمی گذارد

در روزهای سخن هر لحظه نیاز به برادر داری

...

کسی که عاشق جانان شده باشد از سرش می گذرد

ببین که سوز آه چگونه تأثیر می کند که حتی از سنگ هم می گذرد

چه کسی مثل حسین از برادری شجاع و باغیرت می گذرد

شاه تشنه لب یک به یک به برادرش توصیه نمود

صد حیف که این توصیه دست های او را بست

دشمن مانند مور و ملخ راه را بر او بستند

در آخر شاخه های آن سرو را بر خاک انداختند

او (اباالفضل) رو به خیمه ها نمود و درد خود را به برادر عنوان کرد

گفت ای حسین زود بیا که طاها به دیدارم آمده است

او برای برپا کردن عزا در قتلگه آمده است

زهرای پهلو شکسته به این جا آمده است

و می گوید یک بار دیگر برادرت را از جان و دل صدا بزن

تو پیمان خود را عاقبت به خوبی به جای آوردی

دشمن در این بیابان قدرت ایمانت را دید

تو جانت را در شاه راه عشق فدا کردی

ای مجاهد! تو بی هیچ خواسته ای جانت را فدای برادرت نمودی

پی نوشت

1. شاه اسماعیل ختایی: بنیانگذار سلسلة صفوی و یکی از ارکان شعر ترکی. شاه اسماعیل شعرهای بسیار زیادی در مدح ائمه معصوم دارد.

2. مولانا محمد فضولی: در بغداد و در طایفه ای از ترکان بیات که ساکن عراق بودند متولد شد. او یک مقتل نیز به نام حدیقه السعد نوشته است. فضولی به سه زبان ترکی، فارسی و عربی شعر می گفت. سال 1994 از سوی سازمان ملل متحد به نام این شاعر نام گذاری شد.

3. شعر ترکی بر اساس تساوی هجاها و برابری تقسیم بندی های هر مصرع گفته می شود و با عروض فارسی و عربی کاملاً متفاوت است. اما کلاً دو نوع وزن در شعر ترکی رایج است: قالب های عروضی که با عربی و فارسی مشترک است و قالب های هجایی که مخصوص زبان ترکی است.

4. گریز یک واژة ترکی به معنی وارد شدن از یک موضوع به موضوع دیگر است. تلفظ صحیح آن در ترکی گیریز است.

منابع:

1. صراف سخن، مجموعه مقالات بزرگداشت یکصدمین سال وفات حاج رضا صراف تبریزی

2. دیوان لغات الترک، تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق

3. فرهاد فکری، حدیث عاشورا.

4. ناطقی، کنزالعبرات.