مجلات > علمی، خبری > معارف > بهمن 1387 - شماره 63


آثار علمی امام خمینی (س)

پدید آورنده : ، صفحه 51

فهرست کامل آثار منتشر شده علمی حضرت امام خمینی(س) به شرح ذیل است:

تألیفات عرفانی و فلسفی و اخلاقی

1. شرح دعای سحر (عربی): که در سال 1347 ق. (27 سالگی تألیف کرده اند.) این کتاب که به زبان عربی است با ترجمه فارسی آن پس از پیروزی انقلاب چاپ شده است.

2. مصباح الهدایة الی الخلافة والولایه (عربی): این کتاب در بیان حقیقت محمدیه و ولایت علویه است که با ترجمه فارسی آن پس از انقلاب چاپ شده است. تألیف این کتاب در سال 1349 به پایان رسیده و مانند شرح دعای سحر فقط برای کسانی که با عرفان و اصطلاحات آن آشنایی دارند، قابل استفاده است.

3. لقاء الله (فارسی): رساله ای است به زبان فارسی در هفت صفحه که در آن از استادشان مرحوم آیت الله شاه آبادی یاد می کنند. این مقاله یا رساله در پایان کتاب لقاءالله مرحوم حاج میزا جواد ملکی چاپ شده است.

4. سر الصلاة، صلاة العارفین یا معراج السالکین (فارسی): این کتاب برای خواص از اهل عرفان و سلوک نوشته شده و تاریخ پایان تألیف آن سال 1358 ق. است.

5. تعلیقة علی شرح فصوص الحکم (عربی): فصوص الحکم تألیف محیی الدین عربی و شرح آن از محمود قیصری است و امام خمینی شرح فصوص را در هفت سالی که از محضر مرحوم آقای شاه آبادی استفاده می کردند، نزد ایشان خوانده و تاریخ تألیف این تعلیقه هم همان سال هاست. در این تعلیقه به مصباح الهدایه خود ارجاع می دهند و از مرحوم آقای شاه آبادی نیز یاد می کنند. کتاب شرح فصوص 495 صفحه است که تعلیقه امام تا صفحه 396 آن است. این تعلیقه را حضرت امام خمینی در حواشی نسخه چاپی شرح فصوص نوشته بودند و ظاهرا به دست عمال شاه مخلوع، جزو کتاب های غارت شده ایشان بود، ولی خوشبختانه پس از انقلاب در همدان پیدا و به بیت ایشان تحویل داده و چاپ شد.

6. تعلیقة علی مصباح الانس (عربی): مفتاح غیب الجمع والوجود تألیف صدرالدین محمدبن اسحاق قونوی و شرح آن، مصباح الانس تألیف محمدبن حمزة بن محمد عثمانی معروف به ابن فناری است. امام خمینی مصباح الانس را تا صفحه 44 از سال 1350 تا 1354ق. نزد مرحوم آقای شاه آبادی خوانده است.

7. تعلیقة علی شرح حدیث رأس الجالوت (عربی): شرح حدیث رأس الجالوت از قاضی سعید محمدبن محمد مفید قمی (قرن یازدهم) است. مقصود از حدیث راس الجالوت همان احتجاج حضرت رضا (ع) با اصحاب ادیان مختلفه است که قسمتی از آن احتجاج با راس الجالوت یهودی است.

8. شرح حدیث راس الجالوت (عربی): امام خمینی علاوه بر تعلیقه ای که یاد شد، مستقلا شرحی بر این حدیث نوشته اند که تاریخ تألیف آن، 1348 می باشد. مرحوم سیدریحان الله یزدی در آیینه دانشوران می نویسد: از نوشته های ایشان است تعلیقاتی بر رساله قاضی سعید قمی در شرح حدیث راس الجالوت، با دو شرح دیگر از خود ایشان و تاریخ انجام آن، 1348 می باشد. بنابراین امام خمینی دو شرح بر این حدیث نوشته اند.

9. تفسیر سوره حمد (فارسی) : تفسیری است عرفانی بر سوره حمد که در سال های اول پیروزی انقلاب در پنج جلسه بیان فرمودند و مکرر چاپ شده است. امام در کتاب سرالصلاة، سوره حمد و توحید را به طور مختصر با اشاراتی عرفانی تفسیر کرده اند. و نیز در کتاب آداب الصلاة سوره حمد و توحید و اناانزلناه را به گونه ای مفصل تر تفسیر کرده اند.

10. الحاشیه علی الاسفار (عربی)

11. آداب الصلاة (فارسی)؛ این کتاب را پس از سرالصلاة نوشته اند و در آغاز آن فرموده اند: «چون آن [سرالصلاه] را با حال عامه تناسبی نیست در نظر گرفتم که سطری از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر در آورم». کتاب آداب الصلاة با تصرفاتی توسط آقای فهری در دو جلد چاپ شد. لازم بود این کتاب به طور کامل و بدون هیچ گونه تصرفی مستقلا چاپ و منتشر شود که این کار انجام شده است.

12. مبارزه با نفس؛ جهاد اکبر (فارسی)؛ رساله ای است اخلاقی، در موضوع جهاد با نفس که تقریر سخنرانی های حضرت امام در نجف اشرف برای طلاب و فضلا است.

13. شرح حدیث جنود عقل و جهل (فارسی)؛ امام این حدیث را به زبان فارسی شرح کرده اند ولی تا عنوان 25 آن را بیشتر ننوشته اند. این کتاب از بهترین کتاب های اخلاق و تربیت و سلوک است و به نام «اخلاق اسلامی» با دخل و تصرف هایی، به نام شخص دیگری در سه جلد چاپ شد. امید است نسخه اصلی این کتاب پر ارج پیدا شود تا بدون هیچ دخل و تصرف به صورت اصلی خود چاپ شود.

14. اربعین شرح اربعین (فارسی)؛ شرح چهل حدیث است که سی و سه حدیث آن اخلاقی و هفت حدیث دیگر اعتقادی است. تاریخ پایان تألیف 1358 ق. می باشد.

15. ره عشق؛ نامه عرفانی حضرت امام مورخ 1404ق.

16. باده عشق؛ نامه عرفانی دیگری از حضرت امام است به یکی از نزدیکان.

کتاب های فقه استدلالی

17. کتاب الطهارة ؛ (4جلد) جلد اول، بحث نجاسات، تاریخ پایان تألیف، 10 ذیحجه 1373 ق. چاپ اول در 272 صفحه در قم و چاپ دوم در 358 صفحه در نجف سال 1389 ق. جلد دوم، بحث دماء ثلاثه. تاریخ پایان تألیف، 22 ربیع الاول 1376 ق. چاپ قم در 319 صفحه. جلد سوم، بحث تیمم. تاریخ پایان تألیف، 11 شعبان 1376. چاپ قم در 235 صفحه. جلد چهارم پیرامون احکام نجاسات می باشد. تألیف آن در تاریخ 28 ذیقعده 1377 ق. به پایان رسیده و چاپ آن نیز در نجف اشرف به سال 1389 ق. انجام گرفته است.

18. المکاسب المحرمه؛ (2 جلد) جلد اول، تاریخ پایان تألیف پس از سال 1377 ق. و قبل از 1380 ق. می باشد. چاپ قم در 322 صفحه در سال 1381. ترجمه این رساله در شماره هجده مجله کیهان اندیشه مندرج است. جلد دوم، تاریخ پایان تألیف، 8 جمادی الاولی 1380 چاپ قم در 290 صفحه در سال 1381.

19. کتاب البیع؛ (5 جلد) جلد اول، تاریخ تألیف پس از 1380ق. در 457 صفحه در نجف چاپ شده است. جلد دوم، در سال 1391 در نجف در 575 صفحه چاپ شده است و بحث ولایت فقیه حضرت امام خمینی که منشا بسیاری از تحولات گشت، در این جلد است. جلد سوم، تاریخ پایان تألیف، 11 جمادی الاولی 1392 و در همان سال ها در 485 صفحه در نجف چاپ شده است. جلد چهارم، بحث خیارات. تاریخ پایان تألیف، 25 جمادی الاول 1394. در 452 صفحه در نجف در همان سال تألیف چاپ شده است. جلد پنجم، شامل بقیه بحث خیارات و بحث نقد و نسیه و قبض. تاریخ پایان تألیف، 15 جمادی الاولی 1396. در 402 صفحه در سال 1397 در نجف چاپ شده است.

20. کتاب الخلل ؛ بحث خلل صلاة است که ظاهرا پس از سال 1397 تا هنگام مراجعت به ایران بحث کرده و نوشته اند. این کتاب در 314 صفحه در قم چاپ شده است.

21. رسالة فی التقیة؛ رساله ای است شامل مباحث تقیه در 35 صفحه که تاریخ تألیف آن شعبان 1373 ق. می باشد و به ضمیمه رساله های اصولی حضرت امام در سال 1385 ق. در قم چاپ شده است. جالب اینکه بحث معروف تقیه برای حفظ دین است نه محو دین در این رساله عنوان شده است.

22. رسالة فی قاعدة من ملک؛ این رساله در کتاب آثارالحجة (جلد دوم صفحه 45) جز تألیفات حضرت امام یاد شده است.

23. رسالة فی تعیین الفجر فی اللیالی المقمره؛ این رساله در 32 صفحه رقعی در سال 1367 شمسی از امام خمینی منتشر شده است.

تألیفات در اصول فقه

24. رساله لا ضرر (عربی)؛ تاریخ پایان تألیف آن غره جمادی الاولی 1368ق. می باشد که در 68 صفحه به ضمیمه چند رساله دیگر با نام الرسائل در قم در سال 1385 چاپ شده است.

25. رسالة الاستصحاب (عربی)؛ پایان تألیف آن، رمضان 1370 می باشد که در 290 صفحه با همان رسائل در سال 1385 ق. در قم چاپ شده است.

26. رسالة فی التعادل والتراجیح (عربی): تاریخ پایان تألیف آن، 1370 و در 92 صفحه در همان رسائل در سال 1385 در قم چاپ شده است.

27. رسالة الاجتهاد والتقلید (عربی): باید تاریخ پایان تألیف 1370 ق. بوده باشد. در 78 صفحه در همان رسائل در سال 1385ق. در قم چاپ شده است.

28. رسالة فی الطلب والارادة (عربی): این رساله را می توان از رساله های فلسفی عرفانی شمرد، ولی چون حضرت امام در درس اصول فقه بحثش را مطرح کردند، ما جزو تألیفات اصول فقه ذکر کردیم. تاریخ پایان تألیف این رساله ماه رمضان 1371 ق. در همدان است.

29. تعلیقة علی کفایة الاصول (عربی)

30. رساله در موضوع علم اصول (عربی)

31. تقریرات خارج اصول آیت الله العظمی بروجردی: آیت الله جعفر سبحانی از شاگردان برجسته حضرت امام، می گوید: امام خمینی(س) تقریرات درس مرحوم آیت الله العظمی بروجردی را نیز از آغاز مباحث اصول تا حجیت ظنّ نوشته اند.

رساله های عملیه یا فقه غیراستدلالی

32. تعلیقة علی العروة الوثقی (عربی)

33. تعلیقة علی وسیلة النجاة (عربی): حاشیه ای است بر تمام وسیلة النجاة سیدابوالحسن اصفهانی.

34. حاشیه توضیح المسائل (فارسی): حاشیه ای است بر توضیح المسائل آیت الله العظمی بروجردی که در سال 1381 پس از رحلت آیت الله بروجردی چاپ شده است.

35. رساله نجاة العباد (فارسی): این رساله باید سه جلد باشد. جلد دوم آن در حدود سال 1380 به چاپ رسیده است. این رساله ظاهرا تألیف خود حضرت امام است.

36. حاشیه رساله ارث (فارسی)

37. مناسک یا دستور حج (فارسی)

38. تحریر الوسیله (عربی) (2جلد) ؛ وسیلة النجاة تألیف مرحوم آیت الله العظمی آقاسیدابوالحسن اصفهانی است. امام که قبلاً بر وسیلة النجاة حاشیه داشتند، در سال 1384 که در ترکیه تبعید بودند به این فکر افتادند که حاشیه خود را در متن وسیله درج و در ضمن بابهایی را هم که وسیلة النجاة، ناقص دارد، تتمیم و مسائل مستحدثه را هم به آن بیفزایند. این کار به صورت بسیار جالبی در مدتی که تبعید بودند انجام گرفت و به نام تحریرالوسیله در همان سال ها، در نجف، در دو جلد چاپ و سپس مکرر تجدید چاپ شد.

39. زبدة الاحکام (عربی) : رساله مختصری است که توسط برخی از شاگردان ایشان تنظیم شده و مکرر در 273 صفحه به چاپ رسیده است.

40. توضیح المسائل (فارسی)

41. ملحقات توضیح المسائل (فارسی):به ضمیمه برخی مسائل امر به معروف و نهی از منکر و دفاع که در توضیح المسائل نبود، به نام ملحقات توضیح المسائل و نام های دیگر، هم مستقل و هم به ضمیمه توضیح المسائل مکرر چاپ شد.

42. استفتائات (فارسی) (3جلد) : قسمتی از استفتائات که گویا مربوط به سال های 1360-1362 شمسی است، در دو جلد تنظیم شد.

43. حکومت اسلامی یا ولایت فقیه (فارسی) : این کتاب حاصل درس های حضرت امام خمینی راجع به ولایت فقیه است که در کتاب البیع ایشان هم به گونه ای مختصرتر آمده است. چاپ سوم این کتاب در 208 صفحه در سال 1391 انجام شده است. و این همان کتابی است که زمینه فکری تشکیل حکومت اسلامی را در ایران آماده ساخت و دستگاه جبار شاهنشاهی نسبت به آن خیلی حساسیت نشان می داد.

44. کشف الاسرار (فارسی): علی اکبر حکمی زاده رساله ای به نام اسرار هزار ساله در حمله به مذهب تشیع نوشت و در 38 صفحه در سال 1322 شمسی منتشر ساخت. در حقیقت رساله ای بود در ترویج وهابیت و از طرفی همسو با کسروی و از طرف دیگر با رضاخان. امام در همان تاریخ، در پاسخ آن رساله ای نوشتند که بارها چاپ شد. چاپ اول در سال 1323 شمسی و چاپ سوم آن در سال 1327 شمسی در 334 صفحه توسط کتابفروشی علمیه اسلامیه تهران انجام شده است. قابل ذکر است که حضرت امام برای تألیف کشف الاسرار مدتی درس خود را تعطیل کردند و به نوشتن این کتاب پرداختند و یک بار دیگر به همه این درس را آموختند که باید به دنبال عمل به تکلیف بود نه اینکه به یک کار مخصوص دل بست.

45. رساله در رجال (عربی): حضرت امام در علم رجال تألیفی ندارند، اما در جلد اول کتاب طهارت، بحثی درباره محبت خبر اصحاب الاصول والکتب در 24 صفحه دارند که می توان آن را رساله ای جداگانه در علم رجال دانست.

46. دیوان شعر (فارسی): مجموعه اشعار امام می توانست دیوانی بزرگ را تشکیل دهد که متأسفانه قسمت های زیادی از آن، در جریان یورش به منزل و تبعید ایشان، مفقود شد.

47. رساله ای مشتمل بر فوایدی در بعضی مسائل مشکله

این کتاب در بعضی مصادر، یاد شده است و اطلاعی از کم و کیف آن در دست نیست.

تقریرات درس های امام

48. تهذیب الاصول (عربی) (2جلد): به قلم آیت الله جعفر سبحانی که با چهار رساله لاضرر - استصحاب - تعادل و تراجیح و اجتهاد و تقلید) که به قلم خود امام است، دوره کامل فقه می باشد. پایان جلد اول 1373 ق. و تاریخ تقریری که حضرت امام بر آن نوشته اند، 1375ق. می باشد. این کتاب در سه و دو جلد، مکرر چاپ شده است.

49. رساله فی قاعدة لا ضرر یا نیل الاوطار: به قلم آیت الله جعفر سبحانی. تاریخ پایان تألیف 1375 ق. این رساله ضمیمه تهذیب الاصول چاپ شده است.

50. رساله فی الاجتهاد والتقلید (عربی): به قلم آیت الله جعفر سبحانی. تاریخ پایان تألیف 1370ق. است. این رساله هم به ضمیمه تهذیب الاصول چاپ شد.

51. لب الاثر یا رساله فی الطلب والاراده والجبر والتفویض. (عربی)

به قلم آیت الله جعفر سبحانی. تاریخ پایان تألیف 1371ق.

52. صحیفه نور/ صحیفه امام (فارسی): اعلامیه ها و گفتارها و حکم ها و سخنرانی ها و مصاحبه های حضرت امام از سال 1341 شمسی تا سال آخر عمر شریفشان به صورت های گوناگون و سلیقه های مختلف جمع آوری و تنظیم و نشر شده است. این کتاب بیست و یک جلد است و شامل رهنمودهای حضرت امام از سال 1341ش. تا آخر عمرشان می باشد. البته این مجموعه به شکل منقح تر و کامل تری به نام «صحیفه امام» نیز منتشر شده است.

53. وصیتنامه سیاسی الهی (فارسی)