مشخصات مجله


خیمه - آذر و دی 1385، شماره 27 و 28
تاریخ درج : 1387/2/21
بازدید : 48829

فهرست مطالب

جستجو

مجلات > علمی، خبری > خیمه > آذر و دی 1385، شماره 27 و 28


معماری اسلامی(دست به کار ـ دل به یار)

پدید آورنده : ، صفحه 38

در تاریخ هنر، هیچ هنری به اندازه ی هنر اسلامی بحث انگیز و در عین حال متعالی و حیرت انگیز نبوده است. از یک سو نگاه عارفانه و شهودی هنرمندان اسلامی با تأسی به مبانی قرآنی و عرفانی و نیز مبتنی بر هندسه و ریاضیات، آثاری پدید آورده است که شگفت انگیز و بس زیبا و متعالی است و از سوی دیگر، نگاه فقهی و کلامی.

هنر اسلامی، روایت زیبایی توسط راویان و حکایت گرانی است که در متن عالم در پی ردّ پای یار جان، هرچه زیبایی است را کاویده اند تا گوهر مروارید کمال را به چنگ آورند و آن گاه به عنوان تجلی حق، چراغ فروزان راه کسانی کنند که به دنبال طریقتند و وصل به عرش یار. این هنر، روایت شیدایی است، حکایت کشف و شهود است. تصویر و تجلی «اعیان ثابته» و حقایق نازله در عالم ماده. هنری که از «الحمرا» تا «تاج محل»، بستر بی نظیری از دریافت کاشفانه ی هنرمندان مهذب، در منظر چشم حیرت فزای جهانیان قرار داده است. یکی از هنرهای اسلامی، هنر معماری است.

مسجد؛ آغاز معماری اسلامی

معماری اسلامی با مسجد آغاز می شود؛ نه از این رو که اولین بنای ساخته شده در مدینه توسط مسلمین و با هدایت پیامبر، مسجد بود، بل بدین دلیل که مسجد، تمامی کارکردهای معماری را در یک جا در خود داشت. مسجد نه تنها محل عبادت، بلکه مکانی برای مدیریت تمامی اموری بود که مستقیم یا غیر مستقیم به دین ارتباط داشت و هم چنین محلی برای تعلیم و تربیت و حتی محلی برای آسایش مسافران و خورد و خوراک آنان بود.

تحولات زمان و دگرگونی های زمانه، تفاوت هایی در سبک و کارکرد بناهای دیگری چون مدارس، مقابر، کاخ ها و کاروانسراها را ایجاب می کرد، اما مسجد، بنا به الزام مذهبی در تمامی جغرافیای اسلامی، مهم ترین و اصیل ترین بنا محسوب می شد.

این الزام، نه تنها از کارکرد خاص مسجد ناشی می شد، (که خانه‎ی خدا و محل عبادت او بود)، بل در متن قرآن (سوره ی توبه، ایه ی 18) پیوند میان معماری و مسجد را چنان استوار و مقدس نگه داشته بود که معماری مسجد، یکی از قدیمی ترین اعمال مسلمین محسوب می شد. این ایه، ایمان به خدا، اعتقاد به روز جزا، برپایی نماز و ادای زکات را از صفات معماران مساجد می دانست، پس معماری مسجد، می توانست چون اعمالی عبادی، قداست و معنویت خاص خود را داشته باشد. بنابراین مسجد، اسلامی ترین معماری اسلامی و به همین دلیل، شناسنامه ی معماری جهان اسلام است. این بنا در کارکرد فیزیکی خود، مکانی است برای عبادت، اما در کارکرد متافیزیکی و تجلیات معنوی و عرفانی، به تعبیر «روبرت هیلن برند» در کتاب «معماری اسلامی»، جلوه ی کلیه ی رمز و رازهای معماری اسلامی است.

از دیدگاه «هیلن برند»، مسجد در قلب معماری اسلامی قرار دارد و نمادی درخور از ایمانی است که در خدمت آن می باشد: «از همان ابتدا، نقش نمادین آن از سوی مسلمانان دریافته شد و نقش مهم خود را در خلق شاخص های بصری مناسبی برای این بنا باز کرد که از آن میان، می توان به شاخص هایی نظیر گنبد، مناره و منبر اشاره کرد».

شاخص های معنوی و عرفانی مسجد از دیدگاه وی، چنین است: «معماری مسجد از همان بنیاد، مساوات خواه، بت شکن، درون گرا و بالاتر از همه در تمام وجودش عمیقاً مذهبی است».

محراب و آداب نیایش اسلامی

محوری ترین بخش در معماری مسجد، محراب است. این واژه در لغت به معنای محل جنگ و جهاد است و از دیدگاه «راغب اصفهانی» در المفردات: «محراب مسجد را از آن رو محراب می گویند که محل جنگ با شیطان و هوای نفس است».

از نظر فنی و نظری، محراب نمایانگر قلب مسجد و موقعیت دیوار رو به قبله است. اما محراب، نه تنها محل جهاد با نفس و وسوسه هایش، که پناهگاهی امن و قرارگاهی برای سلوک جان و آسایش روح است و این، هنگامی است که قرآن، محراب را مفهومی فراتر از زاویه یا گوشه ای خاص (که مبین جهت قبله باشد) می داند.

برای دریافت مظهریت محراب در آداب نیایش اسلامی، باید ریشه ی آن را در قرآن کریم یافت. این واژه به تنهایی به مفهوم پناهگاه است. قرآن مجید بویژه این واژه را در توصیف نهان گاهی در معبد اورشلیم آورده است که در آن، مریم عذرا به انزوا گرفتن و دعا در آمد و فرشتگان به او روزی می رسانیدند.

هم چنین فرم معماری و جلوه های تزئینی محراب، خود بازتابی از حقیقت آسمانی و هویت روحانی آن است. در سوره ی نور، ایه ی 35، مقایسه میان محراب و مشکوه آشکار است و آن تأکیدی است بر این که چراغی را در زاویه ی نیایش آویزند.

مقرنس، برجسته ترین تزئین محراب و در عین حال زیباترین، رازآمیزترین و پرشکوه ترین جنبه ی آن است.

در هنر اسلامی، هنر، جلوه گاهی از زیبایی طبیعی و الهی افلاک و زمین است و هنرمند، سالکی که ناظر این زیبایی و تجلی بخش آن در قلمرو فن و هنر است.

شهر خدا، در دل شهر خاکی

«آرتور آپهام پوپ»، در فصل سوم کتاب «معماری ایران» تحت عنوان «آغاز عصر اسلامی، هدف های نو» مسجد را «یک شهر خدا در دل شهر خاکی» تعبیر می کند.

قوس، اصل لایتجزای معماری مساجد است، سردر مسجد، ایوان های داخلی، گنبد محراب، شبستان ها و دیگر اجزا، بنا به کارکرد معنوی شان، دارای معماری مبتنی بر قوسند، ریشه یابی این واژه که فاصل میان متافیزیک مسجد با فیزیک آن است، خود دلیل دیگری بر تقریب ماده و معنا در معماری اسلامی است. معادل لاتینی قوس، دو لفظ Arch و Archi است. حضور این قوس در معماری مذهبی، قبل از ظهور اسلام در ایران و نیز معماری کلیسا (بویژه محراب آن)، در هنر، در صدر مسیحیت و بیزانس می تواند به نحوی بازتاب مفاهیم معنوی واژه ی Arch ، آرک و عرش باشد.

عرش، در تأویل عرفانی، چون خانه ای تصور می شود که صدر آن را مقام رحمانیت حق تشکیل می دهد و به حکم ایه ی «الرحمن علی العرش استوی» (سوره ی طه، ایه ی 5)، در واقع عرش، «قلب» عالم است و از سوی دیگر مسجد است، زیرا کل موجودات در آن به عبادت حق مشغولند، چرا که یکی از معانی عرش، کلّ موجودات است.

نور

نور نیز نقش مهمی در معماری اسلامی دارد. اگر در معماری مسیحی و بودایی به دلیل اعتقاد به تجسد (صورت کالبدی یافتن خدا) «کلیسا» و «استوپا»، تن بودا یا عیسی تلقی می شود، در اسلام (به دلیل حضور مطلق اصل تجلی)، معماری اسلامی در اندیشه ی کاربرد طرح ها و موادی است که اصلی ترین مظهر تجلی «او» یعنی «نور» را بازتاب دهند. زیرا کارکرد ایده و ماده در این جهان بینی، کارکرد انعکاس است نه اصالت. نقش نور، شفاف کردن ساده و کاستن از صعوبت و سردی بنای «معماری مقدس» است.

رنگ، هم نشین نور

رنگ، در جهان محسوس، هم نشین بی بدیل نور است و بلکه صورت متکثر واحد؛ زیرا تجزیه که یک امر کاملاً عادی و مربوط به عالم مرکبات است و تجسم طیف های نوری را به صورت رنگ سبب می شود. به تعبیر «هانری کربن» در «عرفان ایرانی»، رنگ ها تبدیل به شاخصی می گردند برای عارف تا بدان وسیله مقام نورانی ـ عرفانی خویش را به داوری گیرد. او فراسوی زمان است و تنها عالم رنگ، جهت دهنده ی سیر و سلوک اوست. عارف پس از دریافتی سخت، به توازنی دست می یابد و از راه و روش های کیمیایی بسط و قبض و انعقاد و انحلال، نفس او دگرگونه می شود.

رنگ ها که از تابش نور حاصل می شوند، نماد تجلی وحدت در کثرت و وابستگی کثرت به وحدت هستد. هر رنگی نمادی از حالت و خود نور است، بی آن که به آن رنگ خاص محدود شود. رنگ سفید، نماد «وجود مطلق» است که خود، سرمنشأ هستی به حساب می اید. رنگ سیاه در اسلام نقش اساسی بازی می کند، چرا که همراه رنگ سبز، رنگ خاص اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است و از نظر معماری، اهمیت ویژه ای دارد؛ چرا که رنگ پوشش خانه ی کعبه است و نیز رنگ سبز مسجد مدینه که سمبل رنگ اسلام است...

به هر حال باید گفت اسلام را باید با تمامیتش نگریست و دریغا که هنر اسلامی، در تنها مهد تجلی بی نظیر آن، ایران، مهجور و غایب است. در برهه ای که تکنیک بر محتوا پیشی گرفته است و تکنیسین ها جای هنرمندان شاهد و عارف نشسته اند.

برگرفته از:

1. سرگذشت هنر در تمدن اسلامی

2. مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (حسن بلخاری)