مشخصات مجله


پیام زن - مرداد 1385، شماره 173
تاریخ درج : 1386/10/25
بازدید : 117956

فهرست مطالب

جستجو

مجلات > خانواده و زنان > پیام زن > مرداد 1385، شماره 173


زنان روستایی و صندوق اعتبارات خرد

پدید آورنده : فرحناز رستمی ، صفحه 48

سیاسی اجتماعی / زن و توسعه

مقدمه

در جامعه امروز ایران، زنان نشان داده اند که توانایی ها و قابلیت های بالقوه فراوانی دارند و تحت شرایط مناسب می توانند مشارکت مؤثری در توسعه اقتصادی ـ اجتماعی و فرهنگی کشور داشته باشند. از آنجایی که در دهه های اخیر زنان دسترسی بهتری به دانش و اطلاعات فنی در عرصه های اقتصادی داشته اند، مشارکت داوطلبانه و آگاهی های آنها در این زمینه ها افزایش یافته است. از این رو افزایش و بهبود مشارکت زنان در فعالیت های اقتصادی، از عمده ترین اهداف بسیاری از سازمان های دولتی از جمله دفتر مشارکت و امور زنان وزارت جهاد کشاورزی در قالب ارائه طرح هایی چون طرح صندوق اعتبارات خرد زنان روستایی و گسترش تعاونی های کارآفرینی و اشتغال زایی را می توان نام برد.

بر اساس گزارش های بانک جهانی تجارب سازمان های دست اندرکار در زمینه بهبود جایگاه اقتصادی ـ اجتماعی زنان به ویژه در مناطق روستایی حاکی از آن است که مشارکت زنان روستایی در زمینه های اقتصادی پیش نیاز توانمندسازی و مشارکت همه جانبه آنها در برنامه های توسعه است.

اهمیت مشارکت زنان در بُعد اقتصاد خانوار

در ایران، زنان از دیرباز نقش های بسیار مهمی در عرصه های گوناگون اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایفا کرده اند. به عنوان مثال در جامعه روستایی ایران، هر خانواده می تواند به عنوان یک واحد تولیدی قلمداد گردد. این واحدهای تولیدی اغلب کوچک هستند به نحوی که در بسیاری از موارد اکثر تولیدات آنها توسط خانواده به مصرف می رسد. البته بخشی از این تولیدات نیز به بازارهای ملی و بین المللی راه می یابد. یکی از شالوده ها و بنیان های اساسی این واحدها، زنان روستایی می باشند به طوری که بدون حضور آنان ساختار اقتصادی خانواده نمی تواند پایدار باشد. بخصوص فعالیت و مشارکت زنان روستایی ایران در فعالیت های اقتصادی در قالب ساختار نظام یافته تعاونی ها با حمایت طرح های اعتباری مثل صندوق اعتبارات خرد، گامی در راستای کارآفرینی و اشتغال زایی و نیز کاهش هزینه های تولید و افزایش درآمد خانوار است.

نقش اعتبارات در توسعه مشارکت اقتصادی زنان روستایی

طرح های اعتبارات خرد، زنان را به خاطر نرخ بالای بازپرداخت وام از منابع محلی و نیز به این دلیل که دادن وام به این قشر باعث کاهش شکاف ها و تفاوت های اجتماعی می شود، تحت پوشش خود دارند. این طرح ها احتمالاً اساسی ترین منبع تأمین اعتبارات مالی مورد نیاز این گروه هستند.

مشهورترین مدل در این زمینه بانک «گرامین» است که دادن وام به شرکت های کوچک را با هدف ارائه کمک های اجتماعی ـ اقتصادی و نیز آموزش مهارت های کارآفرینی به زنان روستایی را در صدر اهداف خود قرار داده است.

در روستاهای ایران نیز انواع همیاری های مردمی با اشکال مختلفی همچون راه اندازی صندوق های رفع مصیبت در روستاهای استان های شمالی چون استان مازندران، تشکیل صندوق های پس انداز در بین زنان روستایی در استان هایی چون کرمانشاه، لرستان، مازندران و ... روبه رو هستیم.

ضرورت دسترسی به اعتبارات در مناطق روستایی

دستیابی به اعتبارات کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت یکی از عناصر حیاتی جهت توسعه روستایی و یکی از مواردی است که عموما در استراتژی های توسعه همه جانبه روستایی، برای رفع احتیاجات مالی روستائیان به آن توجه کافی می شود. به طور کلی می توان ضرورت دسترسی به اعتبارات را در مناطق روستایی به شرح زیر بیان کرد:

1ـ از نظر اقتصادی، برای جلوگیری از کاهش میزان تولید روستائیان که بخشی از مواد غذایی مورد نیاز افراد کشور و مواد اولیه صنایع کشور را تأمین می کنند و از محل صدور محصولات آن، درآمدهای ارزی نصیب کشور می شود، لازم است در تقویت بنیه مالی آنها از طریق صندوق های اعتباری اقدام لازم به عمل آید.

2ـ یکی از علل مهاجرت روستائیان به شهرها، عدم سرمایه گذاری در محیط های روستایی است؛ لذا اعتبارات از طریق صندوق اعتبارات روستایی می تواند در کاهش مهاجرت های روستایی مؤثر باشد.

3ـ در نواحی روستایی که بیکاری، اعم از آشکار و پنهان در سطح وسیعی از اقشار جامعه بخصوص جوانان و زنان روستایی وجود دارد، ضرورت تأمین اعتبارات جهت ایجاد فرصت های شغلی برای نیروی کار عظیم و فراوان روستایی کاملاً احساس می شود.

مزایای تأمین مالی زنان روستایی از طریق صندوق اعتبارات خرد

زنان روستایی به عنوان قشر محروم و فراموش شده روستاها با ایجاد صندوق اعتباری با استفاده از پس اندازهای ناچیزی که از پس اندازهای اندک، خرجی خانه و یا از درآمدهای جنسی تولیدی مانند فروش تخم مرغ، کشک، روغن محلی و سبزیجات تولیدی به دست می آورند، می توانند در این صندوق ها سرمایه گذاری کرده و این مبلغ های

در جامعه روستایی ایران، هر خانواده می تواند

به عنوان یک واحد تولیدی قلمداد گردد.

یکی از شالوده ها و بنیان های اساسی این واحدها،

زنان روستایی می باشند به طوری که بدون حضور آنان

ساختار اقتصادی خانواده نمی تواند پایدار باشد.

ناچیز را به سرمایه صندوق افزوده تا به جای بدون استفاده ماندن، یک جا جمع شود و به صورت وام به متقاضیان پرداخت شود. با افزایش سرمایه صندوق و سرمایه گذاری دولت، وام های مصرفی تبدیل به وام های تولیدی می شود و به جای افزایش مصرف در جامعه، تولید فزونی خواهد یافت و در نتیجه با کسب درآمد به دست آمده از تولید، فقر وام گیرندگان نیز کاهش خواهد یافت. ایجاد چنین صندوقی با مشارکت زنان روستایی در روستاها و پرداخت وام بدون وثیقه، سبب می شود تا سرمایه ها از بانک های دولتی به سوی این صندوق ها انتقال یابد و بر تعداد اعضای آن افزوده شود.

وثیقه نگرفتن و نبود مقررات دست و پا گیر برای وام گیرندگان و مشارکت روستائییان در حضور وام گیرنده بدون وثیقه در روستا، هدر رفتن و اتلاف وام ها را کاهش می دهد زیرا حضور اعضا در یک روستا، نظامی خودکنترلی پدید آورده و وام گیرنده نمی تواند از پرداخت قسط خودداری کند زیرا در غیر این صورت با اعتراض تمامی صاحبان سرمایه روبه رو خواهد شد. اگر چه تورم همراه با کاهش ارزش پول در زمانی که سرمایه صندوق ثابت است، سبب کم شدن سرمایه واقعی خواهد شد و با ثابت ماندن تعداد وام گیرنده در هر دوره ارزش واقعی وام پایین می آید ولی در این صندوق سرمایه در حال افزایش است بنابراین هم اثر کاهش ارزش پول را خنثی می کند و هم می تواند بر تعداد وام گیرندگان و یا ارزش واقعی وام بیفزاید. با پرداخت وام های مصرفی به زنان روستایی می توان از مشکلات مالی که در برخی مواقع شدت می یابد، جلوگیری کرد. همچنین خانواده ها دیگر مجبور به قرض کردن از اطرافیان، دوستان و اقوام نبوده و در صورت برطرف شدن نیاز، لازم نیست تا وام با بهره بالا را بگیرند و تا مدت ها فقیر و بدهکار بمانند.

از طرفی، تجمع این سرمایه های اندک راهی است در جهت توسعه و گسترش تعاونی ها و ایجاد زمینه های کارآفرینی و اشتغال زایی برای آنها.

تعاونی ها و توسعه کارآفرینی

از جمله هدف های شرکت های تعاونی، توسعه همه جانبه مشارکت های مردمی در جهت بهبود زندگی اجتماعی، فراهم ساختن زمینه اشتغال مولد، توزیع عادلانه درآمد، تعمیم عدالت اجتماعی، افزایش تولید ملی و آماده کردن جامعه برای توسعه متعادل و هماهنگ از طریق ایجاد تشکل های تعاونی است. برای رسیدن به این اهداف، باید توانمندی های توسعه هر منطقه از کشور و

از جمله هدف های شرکت های تعاونی،

توسعه همه جانبه مشارکت های مردمی در جهت بهبود

زندگی اجتماعی، فراهم ساختن زمینه اشتغال مولد،

توزیع عادلانه درآمد، تعمیم عدالت اجتماعی،

افزایش تولید ملی و آماده کردن جامعه برای توسعه متعادل

و هماهنگ از طریق ایجاد تشکل های تعاونی است.

همچنین استعدادهای آن مناطق را با توجه به مزیت های نسبی آنها مورد بررسی و شناسایی قرار داد، به طوری که با نیازهای اساسی مردمان هر منطقه مطابقت داشته باشد. این شناسایی انجام نمی گیرد مگر آنکه امکان ایجاد تشکل های تعاونی را در مناطق مورد نظر فراهم سازیم.

بدین ترتیب با تشکیل و گسترش تعاونی ها در سراسر کشور می توانیم امکانات، استعدادها، نیازها و موانع موجود در هر منطقه را شناسایی کنیم و با ایجاد واحدهای تولیدی خدماتی و بهره گیری بهتر و بیشتر از منابع موجود هر منطقه در راستای رفع نیاز مردم، ایجاد زمینه اشتغال برای نیروی انسانی بیکار یا نیمه بیکار پنهان (یعنی زنان روستایی) را از طریق ایجاد تشکل های تعاونی فراهم سازیم؛ چرا که این تشکل ها قادرند شدت بیکاری را کاهش و میزان اشتغال را افزایش دهند و توزیع ناعادلانه امکانات رفاهی را برای افراد تا حدودی از میان بردارند.

امروزه نیروی انسانی به عنوان یک منبع نامحدود و محور هر نوع توسعه، مطرح است. در این بین کارآفرینی و پرورش کارآفرینان به طور خاص دارای نقشی مؤثر در فرآیند توسعه اقتصادی است. تحقیقات نشان می دهد بین رشد اقتصادی و تعداد کارآفرینان یک کشور و تشکل های کارآفرینی در آن کشور، همبستگی مثبتی وجود دارد.

تعاونی ها، محملی برای کارآفرینی و اشتغال زایی

ایجاد اشتغال برای جوانان بیکار روستایی و نیروی نیمه بیکار یا بیکار پنهان روستایی (زنان روستایی) از جهات گوناگون جهت رویارویی اصولی با مشکل بیکاری، چه از نظر ملی (که در قانون اساسی تأمین شرایط و امکانات کار برای همه مورد تأکید قرار گرفته) و چه از لحاظ امنیت اجتماعی (که لازمه آن برخورداری همه افراد از امکان اشتغال و تلاش برای تأمین معاش می باشد) برای دولت و جامعه درخور توجه است.

تعاونی های اشتغال زا که تشکیل آن از اوایل انقلاب و با تصویب طرح اشتغال آغاز گردید، تا کنون تعداد درخور توجهی از بیکاران روستایی را به کمک اعتبارات حمایت شده (از جمله اعتبارات دفتر امور زنان در قالب صندوق های اعتبارات خرد) به کار وا داشته است.

با نگرش به تورم سال های اخیر، روز به روز هزینه ایجاد اشتغال در زمینه های صنعت و معدن افزایش می یابد؛ به همین دلیل باید عواملی از جمله همکاری انواع تعاونی ها به کار گرفته شود تا از طریق ایجاد تعاونی های تولید، خدمات و مصرف، با امکانات اعتباری موجود بتوان زمینه های اشتغال گوناگون و متنوع را در محیط روستا به وجود آورد چرا که این زمینه اولاً احتیاج به مهارت های فنی و تخصصی و در نتیجه آموزش های طولانی مدت و پرهزینه ندارند، ثانیا از لحاظ پایه اعتباری، منطبق با سطح اقتصادی و میزان اعتبار و سرمایه آنهاست.

ویژگی های بارز تعاونی ها در راستای کارآفرینی

1ـ تعاونی ها ترجیح می دهند خطرهای محاسبه شده و میانه را بپذیرند؛ یعنی ریسک معتدل را ترجیح می دهند.

2ـ تعاونی ها به دنبال موفقیت هایی می گردند که در آن از طریق بازخورد محسوس بتوانند اطلاع دقیق به دست آورند که تا چه اندازه درست و عملی کار می کنند.

3ـ تعاونی ها از تفکر جمعی در راستای استفاده از تفکر بهتر در انجام دادن کارها استفاده می کنند.

4ـ تعاونی ها به کسب موفقیت های جمعی و آثار و پیامدهای فعالیت ها بیشتر از موفقیت های شخصی اهمیت می دهند.

5ـ تعاونی ها به حضور فعال افراد و اعضا که دارای سوددهی بیشتر در عرصه اقتصاد کشور و تسریع رشد اقتصادی است، اهمیت می دهند.

نقش تعاونی ها در کارآفرینی جامعه

تعاونی ها در راستای کارآفرینی جامعه و به عنوان محرک توسعه اقتصادی نقش های مختلفی ایفا می کنند که هر یک از اهمیت ویژه ای برخوردار است. موارد زیر خلاصه ای است از آثار و نقش های تعاونی ها در راستای کارآفرینی جامعه:

1ـ عامل اشتغال زایی؛

2ـ عامل ترغیب و تشویق سرمایه گذاری؛

3ـ عامل شناخت، ایجاد و گسترش بازارهای جدید؛

4ـ عامل تعادل در اقتصاد پویا؛

5ـ عامل تحول و تجدید حیات ملی و محلی؛

6ـ عامل کاهش بوروکراسی اداری؛

7ـ عامل نوآوری و تغییر و تحولات مثبت در جامعه؛

8ـ عامل تحرک و تشویق حس رقابت سازنده در زمینه های تولیدی؛

9ـ عامل سازماندهی منابع و استفاده اثربخش از آنها؛

10ـ عامل یکپارچگی و ارتباط بازارها؛

11ـ عامل رفع خلل، شکاف ها و تنگناهای بازار کار و اجتماع.

تعاونی های اشتغال زا با تجمع فکری و سرمایه ای اعضا به حل خلاقانه مسائل و ریسک پذیری به تهدیدها و تنگناهای محیطی را تبدیل به فرصت کرده و در شرایط سخت، فرصت های جدیدی را کشف و از آنها بهره برداری می کنند که نهایتا منجر به رفع تنگناهای جامعه می شود. بی تردید گسترش تعاونی ها در راستای کارآفرینی می تواند گره گشای بسیاری از مشکلات موجود در بخش اشتغال کشور باشد و راه توسعه همه جانبه ملی را فراهم آورد. لذا ترویج و اشاعه مفاهیم و راهکارهای عملی و علمی کارآفرینی از طریق تعاونی ها، نظیر اطلاع رسانی، آموزش، فراهم کردن تسهیلات مالی و قانونی برای دانش آموختگان و ... از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

تجربیات کشور ما نیز بیانگر این واقعیت است که با تکیه بر زیرساخت های تعاونی ها و ارائه تعریفی نو از مقوله کار و اشتغال و گذار از مراحل کارجویی و کاریابی به کارآفرینی و نیز اشاعه آن از طریق آموزش، می توان شاهد تحولات ساختاری در زمینه اشتغال بود. این امر مستلزم آشنایی و آگاه سازی و آموزش اعضای تعاونی ها حداقل در موارد زیر است:

1ـ آشنایی با اصول نوآوری و کارآفرینی؛

2ـ شناسایی فرصت های شغلی متناسب با سطح سواد، سطح سرمایه و شرایط منطقه؛

3ـ آشنایی با تجمع و اهمیت تأمین سرمایه های جمعی و گروهی؛

4ـ ارائه نظر در راستای شغل های درآمدزا در منطقه؛

5ـ روش های تأمین و جذب نیروی انسانی خلاق، فعال و مسئول در تعاونی ها؛

6ـ افزایش کیفیت محصولات تولیدی و تبلیغ محصولات و ... .

قابلیت های مورد انتظار پس از گذراندن این دوره ها، کسب مهارت های لازم نظیر نوآوری، خلاقیت، مخاطره پذیری، اعتماد به نفس، هدف گرایی، تمایل به مسئولیت پذیری، توانایی ایجاد ارتباطات و حرکت در مسیر خوداشتغالی است، هر چند که تحقق این اهداف ممکن است به اقدامات سازنده دیگر نیز احتیاج و بستگی داشته باشد.

نتیجه گیری

امروزه با توجه به نرخ بالای تورم و هزینه های سرسام آور دولتی در ایجاد اشتغال برای بیکاران و نیمه بیکاران جامعه بخصوص جوامع روستایی که تبعاتی چون مهاجرت به شهرها و اختلالات و مشکلات لجام گسیخته شهری را به دنبال دارد، نقش تعاونی ها به عنوان یکی از ارکان اقتصادی (سومین رکن اقتصاد کشور پس از بخش دولتی و خصوصی) در ایجاد اشتغال و بهره مندی از قابلیت ها و توانایی ها و تجربیات و مهارت های نیروی انسانی روستائیان از جمله زنان روستایی و با استفاده از تجمع سرمایه های اندک خود آنها و نیز حمایت تکمیلی در قالب طرح های اعتباری دولت به آنها، بسیار حایز اهمیت است. اهمیت تعاونی ها بخصوص با در نظر گرفتن پوشش حجم زیادی از بیکاران، ارتباط دهی و ایجاد اتصالات شبکه ای، ایجاد منافع اقتصادی و اجتماعی و روانشناختی بدون نیاز به سرمایه گذاری های کلان، بیش از پیش آشکار می شود.

منابع: ــــــــــــــــــــــــــ

1ـ علی خزایی، صندوق مشارکت زنان روستایی، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال هفتم، شماره 26، تابستان 1378.

2ـ حسین وحیدی، تاریخ عقاید اقتصادی از آغاز تا پایان سوسیالیسم (1381)، جلد اوّل، چاپ دوم، تهران، انتشارات سنایی.

3ـ نشریه «برزگر»، شماره 767 و 768، اشتغال و شرکت های تعاونی، خرم نیک و طیب طاهری.