مقدمهکار (به همراه ارتباطات ، فرهنگ سازمانی و انتقال فرهنگ) ، از
ویژگی های اساسی و بارز انسان است. برخی از مردم شناسان
معتقدند که کار ، مهم ترین ویژگی انسان است و تکامل انسان در
پهنه طبیعت و اجتماع ، با به کارگیری نیروی اندیشه و بازوی او
فراهم آمده است. کار انسانی ، هر چند در طول دوران های مختلف
تاریخی، دچار تغییر و تحول شده است ، اما در تعریف آن می توان به
ویژگی های مشترک ذیل توجه داشت: 1 . کار، مجموعه اعمالی است که دارای درجاتی از اجبار است. 2 . در کار بشری ، ویژگی «ساختن» به کمک سر و دست و پا و
بدن وجود دارد. 3 . در کار بشری ، کاربرد تعقل و هوش وجود دارد. 4 . به تبع عقل ، در کار بشری ، استفاده از ابزار و ماشین دیده
می شود. 6 . کار بشری ، دارای سودمندی واقعی و ملموس (غیر انتزاعی)
است. 7 . انسان با کار ، مواد را تغییر می دهد و خود نیز با به کارگیری
استعداد و با اثرات مختلف ناشی از کار ، تغییر می کند. کار و ابعاد گوناگون آنبا سپری شدن عصر کشاورزی در جهان غرب و صنعتی شدن و رشد
و گسترش جوامع غربی پس از نیمه دوم قرن هجدهم میلادی ، با
افزایش میزان جابه جایی افراد از یک موقعیت اجتماعی به موقعیتی
دیگر ، طبقات اجتماعی شکل گرفتند. به تعبیر آلوین تافلر : «به دنبال
فرایند صنعتی شدن یعنی گذر از موج اوّل (کشاورزی) به موج دوم
(صنعت)، نظام کارخانه ای متمرکز شده است و هزاران نفر در زیر
یک سقف جمع می شوند و به انجام دادن کار (تولید صنعتی) مبادرت
می کنند». پس از گسترش انقلاب صنعتی در جوامع غربی و رواج و
گسترش آن در دیگر جوامع جهان ، خانواده ها ، روابط اجتماعی بین
افراد و نوع برخورد آنها با یکدیگر ، دچار دگرگونی شد ، به طوری که
برخوردهای افراد با یکدیگر جنبه رسمی پیدا کرد و نوعی زمان بندی
و تخصص گرایی شدید بر کار و حتّی بر خلق و خو و روحیه افراد ،
سیطره یافت. تخصصی شدن شغل ، یعنی این که فرد شاغل ، همه کوشش خود
را بر یک وظیفه روشن و محدود ، متمرکز کند و تمام ساعت های روز
به تکرار آن بپردازد؛ امّا بکوشد تا همه آگاهی ها و تجربیات حرفه ای
مربوط به آن شغل را بداند و به کار ببندد و همه پرسش های مربوط
به آن را پاسخ گوید. کار ، بخصوص در اجتماعات پیشرفته ، دارای ابعاد و جنبه های
مختلف است. نخستین صورت کار ، جنبه فنّی آن است. مهارت های مختلف ،
تخصص های گوناگون ، استفاده از ابزارهای خاص ، چگونگی تولید
و ... جنبه فنی کار را تشکیل می دهند. دومین صورت کار ، جنبه فیزیولوژیک (طبیعی) آن است. انسان به
هنگام کار ، دارای فعالیت های مؤثر بر فیزیولوژی (طبیعت) بدن
است. همچنین ویژگی های فیزیکی (مادّی) انسان ، چون : قد و
قامت ، اعضای بدن ، سیستم ماهیچه ها ، دستگاه تنفسی و عصبی
انسان و ... از شرایط فیزیکی محیط کار (نور ، رنگ ها ، رطوبت ،
تهویه و سر و صدا) تأثیر می پذیرد. مسئله سوم ، جنبه روان شناختی کار است. انسان ، فقط یک
موجود مادی نیست؛ بلکه خصوصیات روانی و اخلاقی هم دارد. بنا
بر این ، در شرایط کار ، دارای کنش و واکنش های روانی با افراد و
محیط پیرامون خود نیز هست. مسائلی چون استعداد ، انگیزه ، میزان
خودآگاهی ، رضایت شغلی و روزمرگی شغلی و ... از جمله مسائلی
هستند که بر اخلاق و شخصیت فرد ، تأثیر می گذارند ، به طوری که
استعدادهای فرد ، انتخاب شغلی او را مشروط می سازند و یا اتفاقاتی
که برای یک نفر در محیط کار رخ می دهد ، بر گرایش ها ، دیدگاه های
فکری و اخلاقی ، درجات خودآگاهی ، رضایت شغلی ، عقاید ،
انگیزه ها و به طور کلّی بر شخصیت او اثر می گذارد. از سوی دیگر ، واکنش های فکری انسان نسبت به فعالیت های
کاری اش ، امکان ارتقا و یا تنزّل موقعیت های کاری او را فراهم
می آورند و بر رفتار او در طول زمان کار و یا در خارج از محیط کار نیز
تأثیر می گذارند. مثلاً دیدگاه یک نفر نسبت به خانواده ، روابط
اجتماعی، هنجارپذیری یا هنجارگریزی ، انتخاب سرگرمی های
روزانه و محتوای آنها و ... ، همگی ممکن است متأثر از نوع کار و
وضعیت محیطی باشد که او در آن ، مشغول به کار است. چهارمین نظرگاه ، جنبه اجتماعی کار است. کار و تولید ، یک
فعالیت اجتماعی است. فرد به تنهایی کار نمی کند؛ بلکه به درجات
گوناگون با گروه های کاری دیگر در ارتباط است. کار مُدرن امروز ،
حتی بیش از کار در جوامعی که دارای محیط های فنی عقب افتاده
هستند ، یک پدیده اجتماعی است. همچنین رفتار انسان در محیط
کار ، تحت تأثیر سایر گروه های اجتماعی نیز قرار دارد. خانواده ، گروه
دوستان ، سندیکاها و اتحادیه های کارگری ، طبقه های اجتماعی و
نهادهای مدنی ، از گروه هایی هستند که رفتار فرد را در محیط ، تحت
تأثیر قرار می دهند. واقعیت اقتصادی ، پنجمین جنبه کار است. کار ، فعالیتی اقتصادی
است. نظر فرد نسبت به کار خود ، بر نحوه کوشش های او اثر
می گذارد. این دیدگاه ، به عوامل مختلفی مانند : ساختار مؤسسه (به
عنوان واحد اقتصادی) ، شیوه اداره آن ، میزان درآمد (تأمین مادی ـ
معیشتی فرد) ، شکوفا شدن استعدادهای کاری افراد ، روابط
اقتصادی ـ کاریِ فرد با دیگران و مسائلی از این قبیل بستگی دارد. زنان و امنیت شغلیبا توجه به رشد هزینه ها ، بالا رفتن سن ازدواج ، افزایش آمار طلاق ،
فراهم آمدن امکان تحصیل برای دختران و مهم تر از همه، گسترش
فرهنگ برابری زن و مرد در جوامع مختلف ، در سال های اخیر ،
شاهد افزایش روزافزون حضور زنان در عرصه های مختلف
اجتماعی ، بخصوص در محیط های کاری بوده ایم. از طرفی گرچه
حضور زنان در جامعه از نظر کمّی بیشتر می شود ، اما از نظر کیفی ،
بیشتر زنان در حوزه هایی از فعالیت اجتماعی قرار دارند که کارهای
سطح پایین محسوب می شوند. مثل : بازاریابی ، پرستاری (و
مددکاری و بچه داری) در منزل ، نظافتگری ، فروشندگی جزء ،
آماده سازی و مونتاژ محدود (لباس ، عروسک ، غذا ، کتاب ، و ...) ،
منشی گری و دیگر کارهای نیمه وقت که معمولاً موقّتی و دارای مزد
اندک اند. آنتونی گیدنز ، این نابرابری در اشتغال زنان و مردان را در سه
حوزه : جداسازی شغلی ، تمرکز در کار نیمه وقت و شکاف دستمزد
می داند و می گوید : «کارکنان زن ، به طور سنتی در شغل های با
دستمزد کم و کار تکراری متمرکزند. بسیاری از این شغل ها بسیار
جنسیتی شده هستند ، بدین صورت که نوعا در جامعه ، کار زنانه
محسوب می گردند. منشی گری و شغل های نگهداری (مثل
پرستاری ، مددکاری و بچه داری) به طور وسیعی به عهده زنان اند و
شغل های زنانه محسوب می شوند. جداسازی جنسیتی مشاغل ، به
این واقعیت اشاره دارد که مردان و زنان در انواع مختلفی از شغل ها
متمرکز شده اند که بر اساس فهم غالب از آنچه مناسب مرد و زن
است ، قرار دارد». به این سه مورد می توان ناامنی شغلی را نیز اضافه کرد. کِیت
پورسل (kate pursell) در مقاله ای با عنوان «ناامنی جنسیتی
کار» می گوید : در بریتانیا تقریبا نیمی از کارکنان روزمزد ، زن هستند؛
اما توزیع آنها متفاوت است و در مجموع ، بیش از نیمی از کارهای
نیمه وقت در دست زنان است و این اشتغال موقت ، دارای
ویژگی های : ناامنی شغلی ، عمدتا غیر تخصصی و ساده بودن کار ،
مزد کمتر ، فقدان پرداختی های رفاهی و بیمه و ... است که با توجه به
بالا بودن نسبت اشتغال موقت زنان می توان گفت: ناامنی شغلی در
کار زنان بیشتر است. تقسیم بندی مشاغل در ایرانبر اساس طرح طبقه بندی مشاغل که در برنامه دوم توسعه اقتصادی
ـ اجتماعی ایران به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و سپس
از سوی دولت به سازمان ها ابلاغ شده است ، مشاغل در ایران ، در
یکی از هشت گروه زیر ، قابل طبقه بندی است: 1. رشته امور آموزشی و فرهنگی و هنری (شامل کلیه مشاغل
معلّمی ، تدریس ، تولید ادبی و هنری ، روابط عمومی ، تبلیغات ،
مطبوعات و رسانه ها ، و ... و برنامه ریزی ها و مدیریت های مربوط)؛ 2. رشته اداری و مالی (شامل کلیه مشاغل حسابداری ، حسابرسی ،
اداری ، مالی ، بیمه ، بانکداری ، بورس ، آمار اقتصادی و ... مدیریت ها
و برنامه ریزی های مربوط)؛ 3. رشته امور اجتماعی (شامل کلیه مشاغل پژوهش های میدانی
روان شناسی و جامعه شناسی و علوم سیاسی و روابط بین الملل و
تحلیلگری و آمار اجتماعی و مشاوره و علوم تربیتی و ... و
برنامه ریزی ها و مدیریت های مربوط)؛ 4. رشته بهداشتی و درمانی (شامل کلیه مشاغل پزشکی و
دندان پزشکی و پیراپزشکی و پرستاری و مامایی و داروسازی و
کاربری سیستم های جدید در درمان و بهداشت و تولید داروها و
واکسن ها و ... و تحقیقات و برنامه ریزی ها و مدیریت های مربوط)؛ 5 . رشته خدمات (شامل کلیه مشاغل دلّالی و واسطه گری و
فروشندگی و بازرگانی و توزیع کالا و خدمات و ورزش و توریسم و
سرگرمی و تغذیه و ساخت و ساز بنا و حرفه های اصلاح و تعمیر و ...
و برنامه ریزی ها و مدیریت های مربوط)؛ 6. رشته کشاورزی و محیط زیست (شامل مشاغل کشت و داشت و
برداشت محصول و پژوهش های مربوط به هر مرحله ، پرورش انواع
جانوران سودمند و مطالعات وابسته ، دامپزشکی ، گیاه شناسی ،
مطالعات جنگل و آب و هوا ، بیابان زدایی ، و ... و برنامه ریزی ها و
مدیریت های مربوط)؛ 7. رشته فنی و مهندسی (شامل کلیه مشاغل سخت افزار و نرم افزار
صنعت و تکنولوژی ، اختراع و تولید صنعتی ، کارگری صنعت ،
کارگاه ها و آزمایشگاه ها ، و ... برنامه ریزی ها و مدیریت های مربوط)؛ 8 . رشته فرآوری داده ها (شامل کلیه مشاغل مربوط به
اطلاع رسانی ، کتابداری ، تولید نرم افزارهای اطلاعاتی ، گسترش
اطلاعات ، شبکه اینترنت ، انتقال و تلفیق اطلاعات ، ارزیابی داده ها ،
حفاظت داده ها ، و ... و مدیریت ها و برنامه ریزی های مربوط). منابع :1. جامعه شناسی کار و شغل ، غلام عباس توسلی ، تهران : سمت ، 1380. 2. «مسئله جنسیت و کار» ، جمشید پرکاس ، مجله الکتریکی نمایه ، شماره 121 ،
خرداد 1382. 3. «انسان نو ، انسان بی هویت» ، اریک فروم ، فصل نامه نگین ، شماره 76 ، 1381. 4. سایت های اینترنتی مربوط. |