مجلات > خانواده و زنان > پیام زن > اسفند 1380، شماره 120


شادابی و تحرک با پتاسیم

پدید آورنده : سالومه آرمین ـ کارشناس تغذیه ، صفحه 76

انسان، تغذیه، سلامتی

پتاسیم، سدیم و کلر با یکدیگر ارتباط تنگاتنگی دارند و نمکهای آنها به صورت محلول در آب، هادی الکتریسیته می باشند. هر سلولی دارای یک پمپ سدیم ـ پتاسیم می باشد که واقعا سدیم را از سلول به خارج و پتاسیم را به داخل سلول پمپ می کند. اگر سدیم از درون سلول به خارج پمپ نگردد، آب در سلول تجمع یافته و سبب تورم یا پارگی آن می گردد. این پمپ برای فعالیتهای ماهیچه ای و عصبی اهمیت ویژه ای دارد و به همین علت است که کمبود پتاسیم ابتدا بر ماهیچه ها و

اعصاب اثر می گذارد.

از میان این سه عنصر، پتاسیم بیشترین اهمیت را دارد و برای تبدیل قندخون به صورت ذخیره ای (گلیکوژن) در ماهیچه ها و کبد ضروری است.

فقدان پتاسیم سبب کاهش سطوح گلیکوژن ذخیره شده می گردد که می تواند به وسیله کاهش سریع انرژی، ورزش را کند نماید. کمبود پتاسیم سبب ضعف و خستگی شدید ماهیچه ای که از اولین علایم کمبود هستند، می گردد.

از دست دهی بیش از حد مایعات ناشی از عرق کردن، اسهال یا تکرر ادرار از علل شایع کمبود پتاسیم است. ورزشکاران و یا افرادی که در آب و هوای گرم کار می کنند، می توانند از طریق تنفس، تا سه گرم در روز پتاسیم از دست دهند. داروهای مُدرّ که به منظور پاکسازی کلیه ها از آب و سدیم اضافی به کار می روند، همچنین ممکن است سبب کمبود پتاسیم گردند. هر جا سدیم برود، پتاسیم نیز به همان جا می رود، لذا نیاز به تأمین مجدد پتاسیم وجود دارد.

تعادل مناسب سدیم و پتاسیم در غذا و دریافت آنها از اهمیت ویژه ای برخوردار است. یکی از شایع ترین مشکلات، وجود مقادیر اضافی سدیم در رژیم غذایی است که این تعادل را برهم می زند. بسیاری از تحقیقات نشان داده اند که یک رژیم کم پتاسیم و پرسدیم نقش مهمی در ابتلا به سرطان و بیماریهای قلبی ـ عروقی ایفا می کند و جای تعجبی ندارد که یک رژیم کم سدیم و پرپتاسیم سبب پیشگیری از ابتلا به این بیماریها می گردد.

گرچه سطوح پایین پتاسیم، با فشار خون بالا ارتباط دارد، اما قطعا مشخص نیست که مقادیر بیشتر پتاسیم سبب تنظیم آن گردد. در اغلب افراد، محدودیت سدیم به تنهایی سبب بهبود کنترل فشار خون نمی گردد و بایستی به همراه دریافت بالای پتاسیم باشد. بیشتر جوامع، دریافت سدیمی دو برابر پتاسیم دارند که اغلب از طریق غذاهای فرآیند شده می باشد.

محققین یک نسبت دریافت پتاسیم به سدیم 5 به 1 را برای حفظ سلامتی توصیه می کنند که در واقع 10 برابر دریافت متداول است. برای اطمینان از دریافت کافی پتاسیم، یک رژیم طبیعی غنی از میوه و سبزیجات پرپتاسیم توصیه می گردد.

منابع غذایی پتاسیم

از مواد غذایی غنی از پتاسیم می توان موز، مرکبات، آب گریت فروت و گوجه فرنگی و پرتقال، عدس، شیر، ملاس، بادام، گردو، بادام زمینی، فندق، هویج، هلو، سیب زمینی، کشمش، کنسرو ساردین، اسفناج تازه و غلات کامل را نام برد. مقادیر پتاسیم در برخی منابع غذایی در جدول (1) مشاهده می گردد.

جدول 1 ـ مقدار پتاسیم در بعضی از مواد

غذایی

نوع غذامیلی گرم پتاسیم در 100 گرم ماده خوراکی
کره9
پنیر چدار82
یب110
خم مرغ128
یر144
یارشور200
پرتقال200
گوشت مرغ274
فناج324
هویج341
موز370
همبرگر450
گر گوساله453
چیپس1130

فواید پتاسیم

از فواید به اثبات رسیده پتاسیم می توان به موارد زیر اشاره نمود:

بهبود ضربان منظم قلب

تنظیم انتقال مواد مغذی به درون

سلولها

بهبود انقباض طبیعی ماهیچه ای

حفظ تعادل آب در بافتها و سلولهای

بدن

حفظ یا بهبود عملکرد طبیعی سلولهای

ماهیچه ای، قلبی، عصبی، کلیه ها و ترشحات شیره معدی

درمان کمبود پتاسیم ناشی از بیماری یا

مصرف داروهای مدرّ، کورتون یا داروهای قلبی.

این ماده معدنی چه نقشی به

عهده دارد؟

پتاسیم ماده معدنی دارای بار مثبت بوده و درون سلولهای بدن یافت می شود. یک نوع آنزیم جریان پتاسیم و سدیم به درون و خارج از سلولها را کنترل می کند تا قلب، مغز، ماهیچه های اسکلتی و کلیه ها به طور طبیعی فعالیت کنند و تعادل اسید و قلیا در بدن حفظ گردد.

از فواید پتاسیم که هنوز به اثبات نرسیده اند می توان به موارد زیر اشاره نمود:

درمان الکلیسم

درمان آکنه (جوش)

درمان حساسیت

درمان بیماری قلبی

بهبود زخمهای سوختگی

پیشگیری از فشار خون بالا

توجهات خاص

افرادی که داروهای مدرّ، قلبی یا کورتون مصرف می کنند، نیاز به دقت در وضع پتاسیم خود دارند. هر شرایطی که منجر به کمبود انرژی دریافتی یا کمبود مواد مغذی گردد و یا سبب افزایش نیازهای تغذیه ای شود مثلاً در افراد بالای 55 سال، زنان باردار یا شیرده و در افراد معتاد به الکل یا مواد مخدر، افراد سیگاری و بیماران دچار بیماریهای تحلیل برنده و تحت استرس شدید و یا انجام جراحی، نیاز به مراقبت از وضع دریافت پتاسیم وجود دارد. همچنین در ورزشکاران و کارگران

مشغول به فعالیتهای سنگین بدنی خصوصا زمانی که استقامت اهمیت می یابد، باید دریافت پتاسیم به دقت کنترل گردد.

و در نهایت کسانی که از طریق جراحی، بخشی از لوله گوارشی خود را از دست داده اند و یا دچار بیماریهای سوء جذب هستند و یا اخیرا جراحی یا سوختگی داشته و یا گیاهخوار هستند نیز نیاز به مراقبتهای خاص تغذیه ای در رابطه با پتاسیم دارند.

جالب است بدانید که پتاسیم در اثر کنسرو کردن و یا منجمد نمودن غذاها هدر می رود. تا جایی که امکان دارد از پوست کندن مواد غذایی و پختن آنها در مقادیر فراوان آب خودداری کنید.

کمبود پتاسیم

علایم کمبود شامل کاهش سطح پتاسیم خون، ضعف و فلج، فشار خون پایین، ضربان قلب سریع یا نامنظم تهدیدکننده زندگی که منجر به ایست قلبی و مرگ می گردد، می باشد.

عوارض احتمالی شامل آکنه، حساسیت، فشار خون بالا، بیماری قلبی و سکته مغزی می باشند. از سایر علایم کمبود می توان به عدم تحریک پذیری عضلات معدی روده ای و ایجاد کشیدگی در بافت شکم، بی اشتهایی و ... اشاره نمود.

سطوح مطلوب و حداقل دریافت

سطوح مطلوب دریافت شامل 5625 ـ 1875 میلی گرم پتاسیم در روز می باشد. حداقل

جدول 2: مقدار متوسط پتاسیم موجود در وعده غذایی معمولی (بر حسب میلی گرم)

کمتر از 100300 ـ 100500 ـ 300500 به بالا
لیمونادگریت فروتموزآلو خشک
خم مرغپرتقالگوشت گاولبی
پنیرب مرکبات (لیموترش)وجهاقلا
نانیبماهی قزل آل
لاتکالباسملاس
قندستنییب زمینی
وسیسگل کلم
هویج
گوجه فرنگی
مرغ

نیاز بالغین 2 ـ 6/1 گرم در روز است اما سطوح بیشتری توصیه می گردد که به خاطر اثر احتمالی محافظتی پتاسیم در برابر افزایش فشار خون است.

بایستی دقت کنید که برخی داروهای مدر سبب نگه داشته شدن پتاسیم و تجمع آن در بدن می گردد (مثل اسپیرونولاکتون، تریامترن و ...)، در چنین مواردی نبایستی پتاسیم اضافی دریافت گردد. همچنین افراد مبتلا به بیماریهای کلیوی و دچار حساسیت به مکمل پتاسیم، باید به این موضوع دقت کنند.

در موارد بیماریهای قلبی، انسداد روده، زخم معده، مصرف داروهای مدرّ یا قلبی، مصرف ملینها و ابتلا به اسهال مزمن با پزشک خود مشورت کنید.

افراد بالای 55 سال بایستی به دقت مراقب دریافت غذایی یا مکمل پتاسیم باشند. تغییرات بالا یا پایین سطوح طبیعی می تواند نتایج خطرناکی به بار آورد.

جهت اطلاع بیشتر در رابطه با منابع غذایی این ماده معدنی حیاتی در جدول (2) دسته بندی دیگری مشاهده می گردد.

مسمومیت

معمولاً مسمومیت از پتاسیم در اثر مصرف اضافه قرصهای مکمل رخ می دهد. علایم شامل ضربان قلب سریع یا نامنظم، فلج بازو یا ساق پا، کاهش فشار خون، تشنج، کوما و ایست قلبی می باشد.

یک دستور غذایی غنی از پتاسیم:

کتلت گیاهی برای 5 نفر

مواد لازم

سیب زمینی سه عدد متوسط

لوبیا قرمز یک پیمانه

بلغور گندم یا جو 21 پیمانه

نعنا خشک یک قاشق سوپخوری

پودر زیره یک قاشق چایخوری

پودر جوز هندی 41 قاشق چاپخوری

نمک و فلفل به مقدار لازم

تخم مرغ 2 عدد

گوجه فرنگی رنده شده 2 عدد

روغن مایع یا زیتون 2 قاشق سوپخوری

طرز تهیه:

سیب زمینی، لوبیا قرمز و بلغور را پخته و چرخ می کنیم. ادویه، پودر نعنا، زیره و جوز هندی و دو عدد تخم مرغ خام را اضافه کرده، خوب با دست ورز می دهیم. سپس مقداری از آن را به اندازه یک نارنگی برداشته و گلوله می کنیم با استفاده از دو کاردک به شکلهای مختلف قالب زده بعد در روغن مایع داغ داخل ماهی تابه سرخ می کنیم. به این ترتیب که چون کتلت بدون گوشت می باشد می توان زیر شعله گاز را نسبتا تند کرد تا زود سرخ شود و برای سس نیز روغن زیتون و ادویه و گوجه فرنگی رنده شده را با هم مخلوط می کنیم بعد زیر شعله گاز را کم می کنیم و سس را روی اجاق گرفته و مرتب به هم می زنیم تا ته نگیرد. بعد سس را روی کتلتهای چیده در دیس می ریزیم و تزیین می کنیم.

ــــــــــــــــــــــــــ

منابع و مأخذ:

1ـ فروزانی، مینو. مبانی تغذیه، انتشارات شرکت سهامی چهر، تهران 1372، ص210.

2ـ سعادت نوری، منوچهر، اصول نوین تغذیه در سلامتی و بیماری، انتشارات اشرفی، تهران، 1370، ص416.

3 - Mahan L K, Krause's Food, Nutrition and Diet Therapy. W.B. Saunders Co. 9th ed. 1996.

4 - WWW. Vitaminplus. Com.

حکیم باشی

حفظ سلامت قلب

با نسخه های گیاهی

این نسخه تقویت کننده نیروی قلب است:

عنبر 5 گرم، مصطکی 10 گرم و عود 5 گرم که بایستی در عسل حل نموده و روزی سه قاشق مرباخوری میل نمایند. در طپش و خفقان قلبی که بیشتر در تعقیب هیجانات، ناراحتیهای شدید روحی، غصه و فکر زیاد و توقف در هوای بسیار گرم مانند حمام و تشنه ماندن به مدت زیاد در هوای گرم به وجود می آید، سکنجبین و گلاب و یا شربت لیمو، شربت نارنج، شربت سیب، شربت سنبل، مربای سیب و مربای به مفید واقع می شود.

شربت گاوزبان، شربت بادرنجویه، شربت عود که با مشک و زعفران یا سنبل و عنبر و گل سرخ توأم باشد، نافع است. (شربت مقوی قلب: شربت سیب یا عرق گل گاوزبان یا گل گاوزبان، درونج، زرنباد را به مقادیر برابر انتخاب نموده، نرم ساییده و در شربت یا کمپوت سیب حل کرده و روزانه میل کنید.) شربت قرنفل، عرق بیدمشک و گلابی، همگی مفرح قلب هستند.

نسخه زیر علاوه بر نیرودهندگی به قلب سبب دفع سموم از بدن و برطرف نمودن کسالت و غم و اندوه و ترس و وحشت و مؤثر بر وسواس، صرع و تقویت کننده حواس پنجگانه و هوش می باشد:

شاه تره، بادرنجویه، گل گاوزبان، بهمن سرخ، بهمن سفید و کبابه هر کدام 10 گرم، گل مختوم، طباشیر، درونج، زرنباد، هلیله کبابی، ابریشم، صندل سفید، پوست بیرون پسته، هیل، مروارید، بسد، کهربا و عود هر کدام 5 گرم، قند یا شکر یا نبات، 250 گرم.

همگی را با شکر، نرم کوبیده و خوب ساییده در آب به و آب سیب و آب انار و آب لیمو حل کرده، از این شربت روزی سه قاشق مرباخوری می توانید میل کنید.