مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > فرهنگ جهاد > تابستان 1382، شماره 32


کاسنی، سرور سبزیجات

پدید آورنده : مهدی جهانگیر ، صفحه 114

مشخصات

گیاهی است معروف که در اکثر سرزمینها می روید. دارای گونه های برّی و بستانی است و هر کدام بر دو قسم است. آنچه را برگ بزرگ و دراز و با خشونت و مایل به تلخی و ساق آن به ذرع و زیاده تر نیز می رسد با شاخ های رخو و گل کبود اندکی بزرگ و خوشمزه، آن را هندبای شامی می نامند. نوع دیگری که نوع برّی است را «بقلة الجهودیة» نیز می نامند.

بر حسب اختلاف هوا، مکان و زمان، تغییر در طعم و رنگ و طبع آن می رسد. در تابستان به رنگ کاه است و بسیار تلخ. در این زمان مقداری گرم می شود به حدی که اثر برودت بسیار از آن ظاهر نمی گردد. بستانی را کاسنی، و برّی را طرخشقوق می گویند.(1)

در مصر باستان این گیاه هم دارویی و هم خوراکی بود. در قرن هفده از آن به عنوان جانشینی برای قهوه استفاده می کردند.(2)

گیاه علفی پایا و دارای ساقه ای راست و شاخه دار است که در حالت وحشی، ارتفاعش به 5/0 تا 5/1 متر می رسد، ولی اگر پرورش یابد از 2 متر نیز تجاوز می کند. از اختصاصات آن این است که ریشه ای قوی و مخروطی به قطر انگشت، به درازای 5/0 تا یک متر و به رنگ قهوه ای دارد ولی اگر قطع گردد رنگ مایل به سفید نمایان می سازد. در داخل ریشه آن شیرابه شیری رنگ جریان دارد.

ساقه کاسنی، باریک، استوانه ای و دارای انشعابات کم در ناحیه مجاور رأس است، به طوری که منحصراً در قسمتهای انتهایی ساقه، شاخه هایی با حالت فاصله دار از محور اصلی، در گیاه دیده می شود.

کاسنی در سرزمینهای نسبتاً مرطوب کنار جاده ها، اماکن بایر و دامنه های کم ارتفاع غالب نواحی اروپا تا حد سوئد، مناطق غربی و مرکزی آسیا و شمال افریقا به حالت خودرو می روید. در آمریکای شمالی نیز به حالت نیمه وحشی درآمده است.

کاسنی، برگهای متناوب و پوشیده از تارهای فراوان در اطراف رگبرگ میانی دارد. شکل ظاهری برگهای قاعده ساقه آن با بقیه فرق دارد، مانند آن که در قاعده ساقه، برگها عموماً دراز، منقسم به قطعات عمیق دندانه دار و منتهی به یک قسمت انتهای مثلث شکل است و هر قدر که به رأس ساقه نزدیک گردیم، برگها کوچک تر می شوند و کناره تقریباً ساده و وضع ساقه آغوش پیدا می کند.

گلهای زیبا و آبی رنگ کاسنی، از تیر تا شهریور ظاهر می شود و چون به تعداد زیاد و به شکل فاصله دار در طول محور دراز ساقه و انشعابات آن شکفته می گردد، از این جهت منظره ای زیبا به گیاه می بخشد.

بعضی از پایه های این گیاه نیز به تناسب شرایط متفاوت محیط زندگی دارای گلهایی به رنگهای سفید یا گلی می باشند. در هر گل کاسنی 18 تا 20 گل زبانه ای منتهی به پنج دندانه دیده می شود که در یک جام و غنچه واقع اند.

میوه آن فندقه چهار سطحی نسبتاً مسطح و منتهی به مجموعه ای از فلس های بسیار کوچک است. این گیاه در نواحی مختلف به تفاوت به صورت یک ساله، دو ساله و چند ساله در می آید.

از مشخصات آن این است که گلهایش در مقابل تابش نور خورشید حالت شکفته و باز شده به خود می گیرند در حالی که هنگام غروب آفتاب یا موقع شب یا در هوای مه آلود و یا بارانی گل های واقع در سطح جام به هم نزدیک می گردند و آن را به صورت ناشکفته جلوه می دهند.(3)

داشت و برداشت

کاسنی مراقبت زیاد لازم ندارد. از نظر درمانی نیز ریشه ضخیم و گوشت دار و برگهای قاعده ساقه و حتی گل و دانه آن مورد توجه است که آن هم اگر از گیاه وحشی به دست آید، بهتر است. در موقع خارج کردن ریشه کاسنی از زمین باید به این نکته توجه شود که ریشه ها در آخر سال اول از زمین خارج گردد؛ زیرا در غیر این صورت اگر دیرتر به دست آید، حالت گوشت دار بودن آن از بین رفته، سخت و چوبی و غیرقابل استفاده می گردد.

برگ کاسنی را باید موقعی از ساقه جدا کرد که در مرحله رشد کامل باشد، در غیر این صورت رشد گیاه آسیب می بیند.(4)

کاسنی در زمینهای آهکی ـ رسی که رطوبت کافی داشته و به خوبی آن را شخم زده باشند بهتر رشد می کند. برای پرورش آن، دانه گیاه را در اوایل اردیبهشت بر روی خطوطی به فواصل 20 تا 40 سانتی متر از یکدیگر می کارند.

کاسنی دارای انواع مختلفی است که برای پرورش دادن خوب هستند. بعضی از آنها برگهای پهن و برخی دیگر برگهای مرج دار و منقسم دارند. قطعات ریشه کاسنی را معمولاً پس از بو دادن به صورت گرد درآورده مانند قهوه به مصرف می رسانند، ولی گرد مذکور که Chicaree - cafe نامیده می شود طعم و بو و عطر مطبوع قهوه را ندارد.(5)

ترکیبات شیمیایی

برگ کاسنی دارای املاحی نظیر سولفاتها و فسفاتهای سدیم و منیزیم و پتاسیم است. گلوکزید تلخی به نام شیکورین Chicarine یا سیکورین Cichorine نیز در آن یافت می شود. گل های آن به علاوه دارای سیکوری ئین می باشد که ایزومر اسکولین (Esculine) است.(6)

سیکوری ئین Cichoriine با فرمول C15 h16 O9 و به وزن ملکولی 28/340 در گل های کاسنی یافت می شود.

ریشه کاسنی دارای 11 تا 15 درصد انیولین، 10 تا 22 درصد قندهای مختلف نظیر گلوکز، لولز و ساکارز یک ماده رزینی، مقدار کمی تانن، اسانس، پکتین، لوولین Levuline و ثیکورین می باشد که به سهولت در آب، تبلور حاصل می کند.

مقدار درصد اینولین که به حالت محلول در شیره سلولی اعضای گیاه وجود دارد تدریجاً در پاییز زیاد می شود، در حالی که مقدار آن در بهار به حداقل می رسد.

برگ و ریشه گیاه دارای ویتامینهای B,G,K,P است و گرد ریشه بو داده کاسنی به علت مصرفهای زیادی که دارد در بعضی نواحی اروپا پیوسته مورد استفاده قرار می گیرد.

ترکیب ریشه بو داده کاسنی:

آب11 تا 17 درصد

مواد ازته6 تا 25/7 درصد

قندهای احیا کننده15 تا 26 درصد

اینولین، دکسترین و غیره6 تا 12 درصد

مواد چرب73% تا 74/2 درصد

خاکستر باقیمانده80/4 تا 66/7 درصد(7)

مزاجش در آخر اول سرد است (کاسنی تر)، کاسنی خشک، در اول خشک، و کاسنی کاشتنی، سبز و مرطوب تر از بیابانی است.(8)

هر دو قسم در اول سبز و تر و با اجزای حارّه لطیفه که از شستن رفع گردد و از جهت لطافت مفرط به حسب اختلاف هوا و زمان و مکان، تغییر طعم و رنگ و طبع می دهد.(9)

آثار درمانی کاسنی

آثار کاسنی بر کبد

بازکننده انسدادهای کبدی، تقویت کننده کبد، کاهنده صفرا، آب برگ کاسنی و آب برگ رازیانه، بهترین دوای دفع کننده یرقان انسدادی است. تخم کاسنی برای رفع تبهای صفراوی و انسدادها و خفقان و بیماریهای کبد مفید است.

ریشه کاسنی

جوشانده اش برای رفع آسیت شکمی ناشی از بیماریهای کبدی مفید است.(10) نوشیدن جوشانده یا خامه گیاه، بازکننده مجاری صفراوی و شدد کبدی و در درمان سنگهای صفراوی مؤثر است.

آثار کاسنی بر کل بدن

کاهنده حرارت و رفع کننده تشنگی است. اگر آب کاسنی را بجوشانند و کف آن را با سکنجبین بنوشند، برای تبهای مزمن مؤثر است و عفونتهای داخلی را رفع می کند. جوشانده ریشه کاسنی نرم کننده خلطها برای انواع تب های مخلوط و مزمن است.(11)

اگر کاسنی را با جوشانده جو میل کنند، رفع تشنگی می کند.(12)

آثار کاسنی بر خون

کاهنده خون، تسکین دهنده مزاج خون، تصفیه کننده خون.(13)

تحلیل برنده مواد مختلف بدن، ضد انعقاد خون.(14)

اثرات کاسنی بر دستگاه گوارش

کاهنده التهاب، تقویت کننده معده، اگر با قدری رازیانه و کشوث بجوشانید مسهل بسیار شدیدی است. غرغره آب کاسنی و آب خیار چنبر ورم حلق و خنّاق را رفع می کند.

تخم کاسنی مصرفش اشتهاآور است. ریشه کاسنی جوشانده اش و خوردنش تمیز کننده مجاری گوارشی است.(15)

رفع بلغم معده و ورم معده می نماید. ضد استفراغ می باشد. ریشه اش در درمان ورم معده مؤثر است. مصرف کاسنی در درمان بیماریهای انگلی تأثیر بسزایی دارد.(16)

آثار کاسنی بر مجاری ادراری و کلیه ها

تمیز کننده مجاری ادراری است. اگر تخمش با صندل و رازیانه پخته شود برای رفع سموم و نارسایی کلیه مؤثر است. ادرارآوری از خواص تخمش می باشد.(17)

در درمان سنگ مثانه و رفع آن مؤثر است.(18)

اثرات کاسنی بر مفاصل

اگر کاسنی را کوبیده با روغن بنفشه و آرد جو و سرکه خمیر کنند و به مفاصل دردناک بمالند برای رفع درد مفاصل در طبعهای گرم و نقرس گرم و ورمهای گرم بی همتاست.(19)

مصرف ریشه کاسنی در رفع درد مفاصل مؤثر است.(20)

آثار کاسنی بر چشم

مالیدن آب کاسنی برای ورمهای درد چشم و تقویت بینایی مؤثر است. رمدگرم را می زداید. شیره کاسنی سفیده چشم را رفع می کند.

مصرف جوشانده به صورت نوشیدن، رفع آب چشم می کند. تقویت شهلای چشم می کند و شماره عینک چشم را کاهش می دهد و چشم را تقویت می کند.(21)

آثار کاسنی بر قلب

برای تپش قلب و تقویت قلب مؤثر است.(22) بازکننده عروق و به خصوص رگهای قلب است.(23)

مصرف جوشانده کاسنی برای رفع انسداد دنده ها و تصلب شرایین مؤثر است. ضمادش با آرد جو تپش قلب را کاهش می دهد.(24)

آثار کاسنی بر سموم

ضماد ریشه کاسنی جهت گزیدگی عقرب، زنبور و مار مفید است. ضماد کاسنی که مخلوط با آرد جو باشد رفع سم عقرب، زنبور، مارمولک و مار می نماید.(25)

اثر کاسنی بر دستگاه تولید مثل زنان و هورمون های زنانگی احتمال جنین پسر را بالا برده و شیرافزاست.(26) هندبای برّی شیرآور است.(27)

اگر پوست کاسنی را با سفیداب و سرکه مخلوط کنند جهت سوختگی آتش مفید است.(28)

آثار کاسنی در ناراحتی های پوستی

ماسک زیبایی، رفع کننده خارش پوستی (ضحار و عرقش)، جلوگیری از سفید شدن مو (مصرف تخمش)، رفع کننده بیماری واریس. به علت داشتن ویتامین ث در التیام زخمها و ترمیم پوست مؤثر است.(29)

برای رفع خارش و کهیر مؤثر است. مصرف جوشانده یا خشک و تازه گیاه، هر سه مؤثرند.(30)

آثار کاسنی بر روان

مالیخولیا و هیجان را برطرف می کند.(31)

خواص درمانی دیگر

کلیه قسمتهای گیاه مخصوصاً ریشه و برگ آن، اثر ملیّن، صفرابر و تب بر دارد و از آن به عنوان اشتهاآور (در ضعف عمل دستگاه هضم)، درمان قولنج های کبدی، زردی، نارسایی اعمال کبد و هیستری، وجود خون در ادرار، رفع اخلاط خونی، آب آوردن انساج، تبهای نوبه، تبهای مخاطی و بیماریهای مزمن پوست در حالات خفیف، استفاده می کنند.

کاسنی در دفع رسوبات ادراری، عفونت مجاری ادرار، کم خونی و درمان نقرس و رماتیسم اثر معالج دارد.

بررسیهای یک گروه از محققان هندی نشان داده است که اگر عصاره آبی یا الکلی گیاه بر روی لثه ها ماساژ داده شود، در رفع التهاب و التهاب های همراه با خونریزی لثه، مؤثر می گردد. به علاوه اگر در فرمول خمیردندانها وارد شود، اثر ضد میکروبی قوی ظاهر می کند و حتی در این مورد اثر میکروب کشی آن، از بعضی آنتی بیوتیکها قوی تر ذکر شده است.

در نواحی شمال ایران، با قرار دادن قسمت گوشت دار ریشه کاسنی به مدت 8 تا 12 ساعت در آب سرد، خیسانده ای با طعم تلخ و ناپسند تهیه می شود که پس از صاف کردن، به عنوان داروی کمکی جهت رفع تب مالاریا صبح ناشتا مورد استفاده قرار می دهند.

از ریشه کاسنی، مخلوط با گیاهان دارویی دیگر، شربتی به نام شربت روبارب کمپوزه (Rhubarbe compose) یا شربت کاسنی مرکب (Chicoree compose) به شرح زیر تهیه می شود. این شربت مدتهاست که به عنوان بهترین داروی ملین برای اطفال، مورد استفاده مردم کشورهای مختلف قرار می گیرد. (Dorvault)

ابتدا روبارب، دارچین و چوب صندل را که قبلاً به قطعاتی تقسیم کرده اند در داخل ظرفی جای می دهند و مقدار یک لیتر آب به آن می افزایند و به مدت 6 ساعت دم می کند. سپس محلول را با فشار خارج کرده، مایع حاصل را از کاغذ صافی عبور می دهند و بدون استفاده از حرارت، به هر 100 قسمت محلول، 180 قسمت قندی را می افزایند تا شربت تهیه شود. تفاله باقیمانده را با بقیه مواد دیگر که قبلاً آنها را به قطعاتی درآورده اند، مخلوط کرده مقدار 5 لیتر آب جوش بر روی آنها می ریزند و به مدت 12 ساعت به حال خود وامی گذارند تا دم کند، سپس با فشار صاف می کنند و به محلول صاف شده، بقیه قند را می افزایند و پس از حرارت دادن و صاف کردن، شربت قبلی را به آن می افزایند و با گذراندن از پارچه نازک مجدداً صاف می کنند (کدکس 1937). مقدار مصرف آن، 10 تا 30 گرم برای اطفال 30 ماهه تا 15 ساله است.

در استعمال خارجی، قرار دادن برگهای تازه و له شده کاسنی بر روی پوست بدن، برای آرام کردن ناراحتیهای جلدی ناشی از التهاب و تحریکات سطحی، توصیه گردیده است.

از شیره کاسنی شربتی به طریق زیر تهیه می گردد که اثر رفع یبوست ـ به ویژه در کودکان ـ دارد. مقدار 500 گرم قند را در نیم لیتر شیره گیاه حل کرده آن را می جوشانند تا به غلظت شربت درآید. سپس به مقدار 3 تا 4 قاشق صبح ناشتا مصرف می کنند. برای اطفال، مقادیر کم این شربت باید به کار رود.

محل رویش

کاسنی، پراکندگی وسیعی در نواحی مختلف ایران دارد، چنان که در دامنه های کم ارتفاع البرز، راه قزوین به رشت، اطراف رودبار، اطراف تهران، کرج، آذربایجان (ارومیه و نواحی دیگر آن)، گیلان (اطراف رشت و لاهیجان)، فارس، بلوچستان، آبادان، نواحی کوهستانی خراسان (بین بجنورد و مشهد)، بین مشهد و فریمان در 1000 تا 1300 متری (احدمایران) و بسیاری از مناطق دیگر ایران رویش دارد.(32)

یادکرد کاسنی در روایات

در روایات معصومان ـ علیهم السلام ـ فراوان از کاسنی و آثار درمانی آن یاد شده است. در روایتی، حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ از آن به «سرور سبزیجات» تعبیر فرموده است: «الهندباء سیّد البقول.»(33)

نیز آن حضرت از پدر بزرگوارش روایت کرده که وی از دور ریختن و هدر دادن کاسنی هنگام غذا خوردن نهی می فرمود.(34)

در روایات دیگری به استفاده از این سبزی در وعده های غذایی تأکید شده است.(35)

در برخی روایات، آن را مقوی قوای جنسی، عامل سلامت و زیبایی جنین و مفید در صاحب فرزند ذکور شدن معرفی فرموده اند.(36)

در این جا متن پاره ای از روایات را از نظر می گذرانیم:

«تغذّیتُ مع ابی عبدالله ـ علیه السلام ـ و علی الخوان بقلٌ و مَعَنا شیخٌ، فجعل یتنکّب الهندباء، فقال ابو عبدالله ـ علیه السلام ـ : اَما انتم فتزعمون انّ الهندباء باردة، و لیست کذلک و لکنّها معتدلة، و فضلها علی البقول، کفضلنا علی الناس.»(37)

«راوی می گوید: با حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ غذا می خوردم و بر سفره سبزیجاتی قرار داشت و پیرمردی نیز با ما هم غذا بود که از کاسنی پرهیز می کرد. حضرت به وی فرمود: شما خیال می کنید که کاسنی طبعش سرد است (و با طبع پیران سازگاری ندارد)، حال آن که این گونه نیست. بلکه طبعش معتدل است، و فضیلت کاسنی بر دیگر سبزیجات، همانند فضیلت ما بر مردم است.»

حضرت امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود:

«مَنْ باتَ و فی جوفه سبع طاقات من الهندباء، امن من القولنج لیلته تلک ان شاء الله.»(38)

«هر کس شب را به صبح برساند، در حالی که در معده اش هفت شاخه کاسنی باشد، در آن شب از بیماری قولنج ـ به خواست خدا ـ مصون خواهد بود.»

«سمعت الرضا ـ علیه السلام ـ ، یقول: انّ فی الهندباء شفاء من الف داءٍ، ما من داءٍ فی جوف ابن آدم اِلاّ قمعه الهندباء.»(39)

«راوی می گوید: از امام رضا ـ علیه السلام ـ شنیدم که فرمود: در کاسنی، شفای هزار بیماری قرار دارد. هیچ بیماری ای در معده فرزند آدم (آدمیزاد) نیست، جز آنکه کاسنی آن را برطرف می سازد.»

در ادامه همین روایت، آمده است که حضرت برای درمان تب و سردرد یکی از نزدیکانشان دستور داد کاسنی را بکوبند و کوبیده آن را بر کاغذی بریزند و با آب بنفشه (روغن بنفشه) مخلوط کرده، به صورت ضماد بر دو پهلویش ببندند. سپس فرمود: «این مرهم، تب او را قطع و سردردش را درمان می بخشد.»(40)

در دعوات قطب راوندی از قول پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ چنین نقل شده است:

«من اَکل الهندباء و نام علیه لم یؤثّر فیه سحرٌ، و لا سُمٌّ، و لا یقربه شی ءٌ من الدوابّ، لا حیة، و لا عقربٌ حتی یصبح.»(41)

«هر کس شب کاسنی بخورد و سپس به خواب رود، در او سحر و سَمّی اثر نکند و جانوران موزی همچون مار و عقرب به او نزدیک نشوند تا صبح به سلامتی برخیزد.»



1- قانون در طب، بوعلی سینا، سروش، تهران، چ 4، 1368، ص 127 و 128.

2- گیاهان دارویی، دکتر زرگر، ج 3، چ 4، انتشارات دانشگاه تهران، 1368، ص 217.

3- گیاهان دارویی، دکتر زرگر، همان، ص 212 ـ 217.

4- همان.

5- همان.

6- همان.

7- گیاهان دارویی، دکتر زرگر، همان، ص 212 ـ 217.

8- قانون در طب، بوعلی سینا، همان.

9- تحفه حکیم مؤمن، محمد مؤمن حسینی، چاپ دوم، تیرماه 1376، کتاب فروشی محمودی، ص 872 و 871.

10- همان.

11- همان.

12- ادویه سرطانیه، مرحوم رضوی، نسخه خطی، ص 140 و 141.

13- تحفه حکیم مؤمن، همان، ص 872 و 871.

14- خواص خوردنیهای شفابخش، محمد حسن نعیمی، چاپ اول، 78، نسل نواندیش، ص 405.

15- تحفه حکیم مؤمن، همان، ص 871 و 872.

16- خواص خوردنیهای شفابخش، همان، ص 405.

17- ادویه سرطانیه، ص 140 و 141.

18- خواص خوردنیهای شفابخش، ص 405.

19- تحفه حکیم مؤمن، ص 871 و 872.

20- خواص خوردنیهای شفابخش، ص 405.

21- ادویه سرطانیه، مرحوم رضوی، همان، ص 140 و 141.

22- گیاهان دارویی، دکتر زرگری، همان، ص 212 ـ 217.

23- ادویه سرطانیه، مرحوم رضوی، ص 140 و 141.

24- قانون در طب، ص 127 و 128.

25- ادویه سرطانیه، مرحوم رضوی، ص 140 و 141.

26- همان.

27- تحفه حکیم مؤمن، محمد مؤمن حسینی، ص 871 و 872.

28- همان.

29- خواص خوردنیهای شفابخش، ص 405.

30- ادویه سرطانیه، ص 140 و 141.

31- خواص خوردنیهای شفابخش، ص 405.

32- گیاهان دارویی، دکتر زرگری، ج 3، ص 212 ـ 217.

33- طب الائمه، سید عبدالله شبّر، ص 243.

34- همان، ص 244.

35- ر.ک: همان، ص 243 ـ 247.

36- همان، ص 243.

37- همان.

38- همان، ص 244.

39- همان، ص 244 و 246.

40- همان.

41- همان، ص 247.