مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > فرهنگ كوثر > اردیبهشت 1376، شماره 2


گزارشی از لجنة التحقیق احقاق الحق

پدید آورنده : سید علی رضا موسوی ، صفحه 56

«احقاق الحق » از برجسته ترین آثار کلامی شیعه امامیه است که علامه شهید قاضی نورالله شوشتری آن را تالیف نموده است. حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی - قدس سره - به لحاظ اهمیت موضوع اقدام به تشکیل «لجنة التحقیق احقاق الحق » نمود که این مهم پس از ارتحال معظم له به اهتمام حضرت حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای دکتر سید محمود مرعشی تداوم یافت. و اینک 31 جلد از کتاب چاپ و منتشر شده و بقیه مجلدات در دست انتشار است. با سپاس از ایشان که ما را در تهیه این گزارش مدد رساندند.

انگیزه تالیف احقاق الحق

«احقاق الحق و ازهاق الباطل » اثر دانشمند علوم عقلی و نقلی متکلم نابغه شیعه قاضی سید نورالله حسینی شوشتری در واقع پاسخ به رد «ابطال الباطل » اثر قاضی فضل بن روز بهان است که بر کتاب «نهج الحق » علامه حلی نگاشته است.

.ق) کتاب «نهج الحق » را بنا به درخواست سلطان غیاث الدین الجایتو محمد خدا بنده در اثبات حقانیت مذهب شیعه علامه حلی (648-726 ه امامیه و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین علی(ع) نگاشت. (1) البته مدرس تبریزی گوید:

علامه کتاب فوق را در مناظره ای که بین او و سید موصلی در دربار سلطان محمد خدابنده واقع شده، نگاشته است. (2)

گرایش سلطان محمد خدابنده به تشیع موجب شد تا در قرن هشتم مدرسه سیاری تاسیس شود و علامه به همراه اردوی همایونی به تدریس علوم و معارف الهی پردازد. این مدرسه شامل حجره های کرباسی بود و از چند استاد بهره مند می شد. علاوه بر این در تمامی بلاد به نام دوازده امام(ع) خطبه خوانده و سکه زده شد. و همین امر رغبت مردم را به فرهنگ تشیع بیشتر نمود و علامه با نگارش کتابهایی چون «الفین » و «منهاج الکرامة فی الامامة » به ترویج مذهب جعفری همت گمارد. در مجمع البحرین نقل است که پانصد نسخه از مصنفات علامه را دیده اند که در علوم فقه، اصول، حدیث، کلام و ... بوده است. برخی از مهمترین آثار علامه حلی در علم کلام به قرار زیر است:

- الابحاث المفیدة فی تحصیل العقیدة

- ابطال الجبر

- اثبات الرجعة

- الاربعون مسالة فی اصول الدین

- استقصاء البحث و النظر فی مسائل القضاء و القدر

- الاسرار (مباحث امامت)

- الاسرار الخفیة فی العلوم العقلیة من الحکمیة و الکلامیة و المنطقیة

- الالفین

- انوار الملکوت فی شرح الیاقوت

- تعلیم التام فی الحکمة و الکلام

- الجبر و الاختیار

- جواب السؤال عن حکمة النسخ فی الاحکام الالهیة (در جواب سؤال سلطان محمد خدابنده)

- جواهر المطالب فی فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)

- خلق الاعمال

- کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد

- مقصد الواصلین

- منهاج الیقین فی اصول الدین

- منتهی الوصول الی علمی الکلام و الاصول

- منهاج الاستقامة (3)

- باب حادی عشر

- منهاج الهدایة و معراج الدرایة فی علم الکلام

- نظم البراهین فی اصول الدین

- النکت البدیعة فی تحریر الذریعة فی اصول الدین

- نهایة المرام فی علم الکلام

- منهاج الکرامة فی الامامة

- نهج الحق و کشف الصدق

- نهج المسترشدین فی اصول الدین

- واجب الاعتقاد

بدین ترتیب علامه حلی با تالیف آثار کلامی و تر بیت شاگردان برجسته، نهضتی کلامی در قرن هشتم هجری برپا نمود که آثار آن تا قرون بعد نیز ادامه داشت. (4) همین امر موجب شد تا برخی از علمای اهل سنت کتابهایی در رد آثار کلامی شیعه بنگارند که «نهج الحق » علامه حلی یکی از آثار مورد هجوم آنهاست.

قاضی نورالله شوشتری که از بزرگان علم کلام عصر صفوی است و در نشر فرهنگ علوی از برجسته ترین دانشمندان شیعه امامیه به حساب می آید، با تالیفات عدیده خود در علم کلام حقانیت مذهب شیعه را به اثبات می رساند و گاهی این تالیفات نقد و بررسی کتب اهل سنت است. وی که برای نشر فرهنگ تشیع به هندوستان مهاجرت کرده بود با مشاهده کتاب «ابطال الباطل » فضل بن روزبهان به نقد و بررسی آن همت گمارد. بدینسان کتاب «احقاق الحق و ازهاق الباطل » بوجود آمد.

مؤلف احقاق الحق نخست عین گفتار علامه حلی را با عبارت «قال المصنف رفع الله درجته » آورده، سپس به گفته روزبهان اشاره نموده، آنگاه به داوری نشسته و نظر خود را با عبارت «اقول » یادآور شده است.

کتاب «احقاق الحق » در سال 1014 ه.ق به اتمام رسیده که در واقع پنج سال پیش از شهادت مؤلف است.

× بنیاد «لجنة التحقیق احقاق الحق »

احقاق الحق در سال 1273 ه.ق در ایران به طریقه سنگی چاپ و منتشر شد و پیش از آن به جهت اهمیت موضوع بارها استنساخ شده و در اقصی نقاط جهان پخش شد. که با تاسیس «لجنة التحقیق احقاق الحق » از سوی حضرت آیت الله مرعشی نجفی قدس سره در سال 1377 ه.ق برابر1336 ه.ش چاپ و نشر کتاب با حروف سربی آغاز شد.

هر چند تاریخ چاپ و نشر جلد اول کتاب در شناسنامه آن درج نشده، لیکن تاریخ اتمام مقدمه محققانه حضرت آیت الله مرعشی تحت عنوان «اللئالی المنتظمة و الدر الثمینة » بر کتاب احقاق الحق ما را به این نکته هدایت می کند که این گروه تحقیقاتی سابقه ای چهل ساله دارد. ایشان در پایان مقدمه می فرمایند:

«... و قد تم التالیف فی منتصف شهر محرم الحرام 1377 ببلدة قم المشرفة حرم الائمة علهیم السلام و عش آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم ». (5)

این گروه علمی نخست در منزل معظم له مستقر بود پس از تاسیس کتابخانه به آنجا انتقال یافت.

با توجه به این نکته که حضرت آیت الله مرعشی خود از کتابشناسان بزرگ جهان اسلام بشمار می رفتند و قبل از تاسیس لجنة التحقیق در موضوع مورد نظر که احیای احادیث نبوی در فضایل اهل بیت عصمت و طهارت است، حدود دو هزار و سیصد و پنجاه عنوان کتاب از منابع تحقیقی را فراهم آورده بودند که در طی پژوهش عناوین منابع بالغ بر پنج هزار کتاب حدیث، تاریخ، رجال، درایة، تفسیر،کلام و... شد.

منابع پژوهشی از ممالک مختلف اسلامی چون مصر، عراق، اردن، سوریه، پاکستان، یمن، لبنان، ترکیه، مراکش، تونس، الجزایر، هند و افغانستان تهیه می شد که البته در برخی از موارد به جهت عدم دسترسی به اصل کتاب، از کتب معتبر و لازم موجود در کتابخانه دانشگاه تهران و آستان قدس رضوی و همچنین کتابخانه های معتبر آمریکا و اروپا عکسبرداری شد که مستلزم دقت، وقت و هزینه بود.

اهتمام ویژه بنیانگذار لجنة التحقیق به کتاب و میراث فرهنگی موجب شد که هم کار تحقیق احقاق الحق و تعلیقات آن به صورت تخصصی و فنی صورت گیرد و اثری بدیع در تاریخ تشیع پدید آید و هم کتابخانه ایشان به صورت کتابخانه ای تخصصی علوم اسلامی سامان پذیرد.

لجنة التحقیق در آغاز پیگیر دو امر بود:

نخست: تصحیح احقاق الحق و چاپ و نشر متن منقحی از آن

دوم: تحقیق کتب اهل سنت و تهیه و تدوین تعلیقات لازم بر کتاب.

برای مرحله نخست کتاب احقاق الحق بر اساس نسخ خطی و چاپی زیر مورد استفاده قرار گرفت:

1 - نسخه چاپ تهران، به خط میرزا ابی القاسم خوانساری،1273 ه.ق

2- نسخه چاپی ناقص قاهره که در سال 1326 در مطبعة السعادة به اهتمام علامه مرحوم شیخ حسن دخیل نجفی منتشر شده است.

3 - نسخه خطی موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی که تاریخ کتابت آن 1236 ق به خط شیخ عبد علی بن معصوم شیرازی است.

4 - نسخه خطی موجود در کتابخانه مرحوم حضرت آیت الله شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی که می گویند از کتب کتابخانه علامه مولی محمد تقی مجلسی است.

5 - نسخه خطی که عالم جلیل القدر سید محمد سلیمی کاشانی از کاشان به لجنة التحقیق ارسال داشته اند. تاریخ کتابت نسخه «اواخر العشر الثانی من الشهر العاشر من السنة السادسة من العشر التاسع من الماة الحادی عشر بخط المولی محمد علی الابهر یجی الاصفهانی ابن المولی محمد مؤمن ».

6- نسخه خطی متعلق به کتابخانه مرحوم علامه میرزا محمد علی مدرس خیابانی تبریزی، مؤلف «ریحانة الادب » که زمان کتابت آن به عصر مؤلف نزدیک است.

7 - نسخه خطی موجود در کتابخانه حضرت آیت الله سید احمد حسینی زنجانی که تاریخ کتابت آن سال 1129 ه.ق به خط مولی محمد زکی بن محمد سلیم بازرجانی تفرشی است. در چاپ کتاب از جلد اول تا جلد سوم متن احقاق الحق با تعلیقات همراه است و از جلد چهارم به بعد که تا کنون 33 جلد رسیده است، تعلیقات و ملحقات احقاق الحق است. انگیزه عدم چاپ متن احقاق الحق پس از سه جلد نخست این بوده است که، چون متن احقاق الحق به فضائل اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام رسیده است ملحقات که در واقع مستدرک و تکمله ای بر این قسم از کتاب است، به صورتی گسترده مطرح شده است. البته پس از تعلیقات این بخش لازم است متن احقاق الحق تصحیح و به بقیه مجلدات افزوده گردد.

اسامی اعضاء لجنة التحقیق که از آغاز تا جلد نوزدهم همکاری می کردند به قرار زیر است:

1 - حضرت آیت الله ابوطالب تجلیل

2 - مرحوم حضرت آیت الله عبدالله شهیدی

3 - مرحوم حجة الاسلام آقای علی اکبر ایرانی

4 - حجة الاسلام و المسلمین شیخ حسن باقری همدانی

5 - مرحوم حجة الاسلام و المسلمین میرزا تقی زرگری تبریزی

6 - حضرت حجة الاسلام و المسلمین اسماعیل رحمت خواه

7 - حضرت حجة الاسلام و المسلمین یدالله غروی

8 - حضرت آیت الله حسن غفاری نژاد

9 - حضرت حجة الاسلام و المسلمین سید موسی کوکبی

10 - حضرت آیت الله سید مهدی لاجوردی

11 - مرحوم حجة الاسلام و المسلمین میرزا رسول مرزآبادی

12 - مرحوم آیت الله محمد باقر مرندی

13 - حضرت آیت الله سید حمید مرندی

14 - مرحوم حجة الاسلام و المسلمین احمد مولوی همدانی

15 - مرحوم آیت الله صادق نصیری

16 - حضرت آیت الله قوام الدین وشنوی

17 - حضرت حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای دکتر سید محمود مرعشی

از جلد بیستم تا جلد 35 اعضای لجنة التحقیق عبارتند از:

1 - حضرت آیت الله سید عبداللطیف قرشی کوهکمری

2 - حضرت حجة الاسلام و المسلمین شیخ اسماعیل مردی

3 - حضرت حجة الاسلام و المسلمین شیخ علی اصغر موحدی همدانی

لازم به ذکر است که تا کنون 31 جلد از کتاب به چاپ رسیده و دو جلد 32 و33 مراحل چاپ و نشر را طی می کنند. دو جلد بعدی نیز فهرستهای فنی مجموعه را بر عهده خواهد داشت و در آن فهرست آیات، احادیث، کتب و ... خواهد آمد.

امور اجرایی «احقاق الحق » و ملحقات آن که در واقع دایرة المعارف کلامی شیعه محسوب می گردد به اهتمام جناب حجة الاسلام و المسلمین سید محمود مرعشی صورت گرفته و می گیرد و علاوه بر چاپ کتاب در قم 24 جلد از این اثر نفیس از سوی «دارالکتاب الاسلامی » در بیروت به زیور طبع آراسته گردیده و به کشورهای اسلامی ارسال شده است و بقیه مجلدات آن نیز از سوی مؤسسه فوق به چاپ سپرده خواهدشد.

از آنجایی که منابع پژوهشی و تحقیقی به مرور ایام تهیه شد، فضایل هر یک از ائمه معصومین علیهم السلام در جلدهای مختلف کتاب ذکر گردید. در نظر است پس از تکمیل اثر، فصول جداگانه هر یک از ائمه شیعه(ع) در جلد ویژه ای قرار گیرد. که البته این نقیصه با تدوین فهرست قابل جبران است.

از نکات ارزنده ای که می توان به آن اشاره کرد، این است که علامه شهید قاضی نورالله شوشتری و حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی به این مساله توجه داشتند که تدوین فضائل اهل بیت عصمت(ع) بر اساس کتب اهل سنت، عامل وحدت بین فریقین خواهد بود. و در حقیقت مؤلفین کتبی که کتابهای آنها مورد استفاده واقع شده رایت اخوت و وحدت اسلامی را از آغاز اسلام تا امروز افراشته نگاهداشته اند هر چند بدخواهان با ساز تفرقه در صدد ایجاد اختلاف بین فریقین بوده اند و به قول علامه شهید قاضی نورالله شوشتری:

«بر مائده عشق اگر روزه گشایی هشدار که صد گونه بلا ما حضر اوست ».

- به پاس تلاش چهل ساله در سیزدهمین دوره معرفی کتاب سال «ملحقات الاحقاق » به عنوان کتاب سال شناخته شد.

پی نوشتها:

1- «دایرة المعارف تشیع »، ج 1، ص 507.

2- روزی سلطان محمد خدابنده از روی غضب زن خود را سه طلاقه نمود، لیکن بعد از آن پشیمان شد. تمامی علمای مذاهب اربعه به عدم امکان رجوع زوجیت بدون محلل حکم نمودند. یکی از وزراء گفت در حله عالمی است که این طلاق را باطل می داند. پس نامه ای به علامه نوشته و کسی را به احضار وی برگماشت. علامه حلی پس از حضور در مجلس و مناظره با عالمان اهل سنت، حقانیت نظر شیعه را به اثبات رساند و سلطان محمد خدابنده که سابقا «الجایتو» نام داشت تشیع را برگزید. «ریحانة الادب »، ج 4، ص 169، 172.

3- ابن تیمیه در رد آن چند جلد کتاب نوشته است. «ریحانة الادب »، ج 4، ص 177.

4- هم اکنون پس از گذشت چندین قرن کتاب وزین او «کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد» از کتب درسی حوزه های علمیه شیعه محسوب می شود.

5- «احقاق الحق »، ج 1، ص 161.