مشخصات مجله


پیام زن - آذر 1380، شماره 117
تاریخ درج : 1386/6/26
بازدید : 79033

فهرست مطالب

جستجو

مجلات > خانواده و زنان > پیام زن > آذر 1380، شماره 117


سدیم، فواید و مضرات انسان، تغذیه، سلامتی (28

پدید آورنده : سالومه آرمین ـ کارشناس تغذیه ، صفحه 70

لزوم نمک که منبع اصلی سدیم است از قرنها پیش شناخته شده است، اما در سال 1316ش سدیم به عنوان یک عنصر ضروری شناخته شد. در بسیاری از کشورها تنها منبع نمک تبخیر آب دریا است. سدیم بیشتر در مایعات خارج سلولی بدن، مایعات داخل عروق خونی و مایعاتی که اطراف سلولها را احاطه کرده است، وجود دارد. حدود 56 گرم یا 50 درصد کل سدیم بدن در این مایعات، جایی که قسمت مهمی از محیط سلول را تشکیل می دهد، یافت می شود. در شرایط طبیعی، میزان سدیم موجود در سلولها کم و به اندازه 10 درصد کل سدیم بدن است. بدن نیز همیشه سدیم را به خارج از سلولها می راند، 40 درصد سدیم باقیمانده در اسکلت استخوانی بدن یافت می شود. در کودکان غضروف استخوان می تواند به عنوان ذخیره سدیم عمل نماید. تهی شدن ذخیره سدیم بدن به ندرت و فقط در مواردی ممکن است دیده شود که جذب کاهش، نیاز افزایش و محدودیت سدیم

برای مدت طولانی ادامه یافته باشد.

ترشحات مختلف روده ای از قبیل صفرا و شیره پانکراسی حاوی مقادیر فراوانی سدیم هستند. به طور طبیعی روزانه حدود 3 تا 7 گرم سدیم یا 5/7 گرم نمک خورده می شود ولی این مقدار ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد. 2 قاشق چایخوری نمک محتوی 4 گرم سدیم است و بدن از عهده بیش از این مقدار برمی آید. اگرچه مصرف بیش از حد سدیم می تواند مسموم کننده باشد، ولی مقدار زیادی که موجب مسمومیت گردد (35 تا 40 گرم) بی نهایت بدمزه بوده و احتمالاً داوطلبانه مصرف نمی شود.

مقدار کمی سدیم از معده جذب می شود ولی بیشتر جذب از طریق روده کوچک به سرعت انجام می گیرد. سدیم جذب شده، به وسیله جریان خون به کلیه حمل می شود و در آنجا سدیم تصفیه شده و مجددا به مقداری که برای بدن لازم است، به خون برگردانده می شود. زمانی که نیاز به سدیم افزایش یابد، از طریق عمل بعضی از هورمونها، جذب مجدد سدیم از کلیه تحریک می گردد. و بالعکس، زمانی که سدیم مصرفی زیاد شود، ترشح این هورمونها به منظور کم کردن نگهداری سدیم کاهش می یابد. مقدار سدیم در ادرار بستگی به رژیم روزانه دارد، موقعی که مصرف زیاد است افزایش یافته و هنگامی که مصرف کم است کاهش می یابد. مقداری سدیم هم در استخوان به عنوان ذخیره برای موقع احتیاج جای می گیرد. از آنجایی که مقدار سدیمی که می تواند در حجم معینی از ادرار دفع شود محدود است، اگر مقدار سدیم در رژیم غذایی بیش از قابلیت دفع کلیه شود، مقدار آن در خون و مایعات بدن زیاد خواهد شد و سبب تحریک مرکز تشنگی در مغز می گردد و این حالت منجر به مصرف مایعات بیشتری می شود و مایعات بیشتر به کلیه اجازه دفع ادرار بیشتر و در نتیجه سدیم بیشتر را می دهد. با کاهش تشنگی مقدار سدیم خون نیز کم می شود.

مقداری از سدیم بدن نیز از طریق ادرار از دست می رود. به طور طبیعی این مقادیر خیلی کم است (کمتر از یک گرم)، اما سدیمی که در شرایط محیطی گرم یا تب (که منجر به افزایش عرق می شود) از دست می رود، قابل ملاحظه است. مقدار کلر و سدیمی که در تابستان در منطقه استوا از دست می رود، حدود 5 تا 6 گرم گزارش شده است. اگر مقادیر از دست رفته از طریق پوست زیاد شود، هورمون دوباره ترشح شده و با تحریک کلیه مقدار سدیم بیشتری نگهداشته و کاهش سدیم را به حداقل می رساند.

حدود 95 ـ 90 درصد اتلاف طبیعی سدیم بدن از طریق ادرار و مابقی از راه مدفوع و عرق است. به طور طبیعی مقدار سدیم دفعی روزانه مساوی با مقدار دریافتی است.

در مواردی که بیش از 4 لیتر مایعات از دست برود، به ازای هر لیتر اضافه بر این 4 لیتر حدود 2 گرم سدیم (1 قاشق چایخوری نمک) توصیه می شود تا جانشین سدیم از دست رفته گردد. اگرچه شخصی که به آب و هوای موجود عادت ندارد، احتیاجش بیشتر و در حدود 2 تا 4 برابر فردی است که عادت به آب و هوای موجود دارد. همچنین در اثر استفراغ زیاد ممکن است مقدار قابل ملاحظه ای سدیم از دست برود.

از دست رفتن سدیم بدن منجر به کم شدن مقدار آن در مایعات خارج سلولی می شود و به منظور حفظ تعادل، پتاسیم و آب سلول را ترک می کنند. این از دست رفتن آب سلولی همراه با پتاسیم (یک عنصر درون سلولی است) سبب احساس خستگی می شود که اغلب با تهی شدن سدیم همراه است.

فقط تحت شرایط غیر عادی نظیر اسهال است که توده هضمی به سرعت از ناحیه هضمی عبور می کند و در نتیجه سبب از دست رفتن مقدار فراوانی سدیم در مدفوع می شود.

نقش سدیم در بدن

سدیم در مایعات خارج سلولی به نگهداری تعادل طبیعی آب کمک می کند و اثری مشابه پتاسیم در داخل سلول برای نگهداری طبیعی موازنه آب دارد. به طور طبیعی بدن قادر به برقراری موازنه سدیم در خارج و پتاسیم در داخل سلول است، این امر موازنه آب بین داخل و خارج سلول را تنظیم می کند. در صورتی که سدیم درون سلول افزایش یابد و سلول نتواند با سرعت کافی آن را به بیرون براند، آب ،جهت رقیق کردن سدیم و به غلظت طبیعی رساندن آن وارد سلول شده و منجر به ورم یا ادم می گردد. اگر آب زیادی وارد سلول شود منجر به مسمومیت آب می گردد. نگهداشتن میزان سدیم در سطح پایین در داخل سلول از چنان اهمیتی برخوردار است که سلولها دایما مقدار سدیم اضافی را که وارد آنها می شود به خارج می فرستند.

در اثر عرق کردن و از دست دادن آب و سدیم از طریق پوست، موازنه آب در بدن به هم می خورد. با آشامیدن آب به تنهایی (بدون مصرف سدیم و نمک)، آب اضافی جهت رقیق کردن پتاسیم داخل سلولی وارد سلول می شود. این امر سبب کاهش فشار خون می گردد و با خروج پتاسیم از درون سلول شخص احساس خستگی خواهد کرد.

سدیم با بی اثر کردن عناصری که تشکیل اسید می دهند، بدن را در حالت خنثی نگه می دارد. زمانی که در مایعات بدن مقادیر زیادی از عناصر تشکیل دهنده اسید ظاهر شوند، سدیم به منظور مقابله با حالت اسیدی، می تواند از ذخایر استخوانی آزاد شده و اسید را بی اثر کند.

همچنین سدیم در انتقال پیامهای عصبی نقش دارد و اگر تعادل بین سدیم خارجی و داخلی سلول طبیعی نباشد، انتقال پیامهای محرک عصبی نمی تواند انجام گیرد.

سدیم همچنین برای جذب قند (گلوکز) و انتقال سایر مواد مغذی از غشاء سلول ضروری است. سدیم در کنترل انقباض ماهیچه ها نیز نقش مهمی را در بدن ایفا می کند.

مقدار لازم سدیم برای بدن

سدیم مورد نیاز در رژیم روزانه هنوز تعیین نشده است، ولی به طوری که مشاهده شده است، مقدار سدیم مصرفی بیش از مقدار احتیاج است. از آنجایی که رژیمی که 100 تا 150 میلی گرم سدیم دارد برای اکثر مردم بسیار بدمزه است، احتمال مصرف سدیم ناکافی بعید به نظر می رسد. این نشان می دهد که مقدار توصیه شده 500 میلی گرم، حدود 10 برابر مقدار لازم جهت تعادل سدیم است. کودکان مقدار بیشتری سدیم از راه مدفوع از دست می دهند و همچنین برای رشد، نیاز زیادتری به سدیم دارند. بنابراین احتیاج آنان به سدیم به ازای واحد وزن بدن، بیشتر از بزرگسالان است. در دوران بارداری نیز که حجم مایع خارج سلولی افزایش می یابد، نیاز به سدیم بیشتر می شود.

کمبود سدیم

کمبود اولیه غذایی سدیم در انسان تاکنون دیده نشده است، ولی عوارض کمبود ثانویه با افزایش دفع سدیم و به واسطه اسهال، استفراغ، شدت تعریق در هوای گرم و یا نارسایی غده فوق کلیوی بروز می نماید. از نشانه های کمبود آن می توان استفراغ، بی اشتهایی، ضعف عضلانی و انقباض دردناک ماهیچه ها را نام برد. ضعف و از حال رفتن در اثر نارسایی جریان خون نیز مشاهده شده است.

دریافت زیاد سدیم

مصرف زیاد نمک به مدت طولانی معمولاً با افزایش فشار خون همراه است. در مبتلایان به فشار خون بالا، غلظت سدیم در بافتها بالا می رود و آن را می توان با رژیمهای غذایی محدود از سدیم بهبود بخشید. سدیم با فشار خون بالا ارتباط دارد. سدیم در بدن نقش حیاتی در تنظیم مایعات و فشار خون ایفا می کند. بسیاری از مطالعات در جوامع مختلف نشان داده اند که دریافت زیاد سدیم با فشار خون بالاتر مرتبط است. اغلب مدارک نشان می دهد که بسیاری از افراد در خطر فشار خون بالا به وسیله کاهش دریافت نمک یا سدیم خطر بروز این مشکل را کاهش می دهند. اما هنوز سؤالات متعددی باقی مانده است که به علت نیاز به اثبات نقش سایر عوامل دخیل همراه با سدیم در اثر فشار خون می باشد. سایر راههای توصیه ای جهت کاهش فشار خون، کم کردن وزن و فعالیت جسمانی است. به مصرف مقادیر فراوانی از میوه و سبزیجات نیز توصیه می گردد زیرا این مواد غذایی فقیر از سدیم و چربی هستند و کمک به کاهش وزن و کنترل آن می کنند. مصرف میوه و سبزیجات بیشتر، سبب افزایش دریافت پتاسیم می گردد که خود کمکی برای کاهش فشار خون بالاست.

دلیل دیگر برای کاهش دریافت نمک این است که دریافت نمک زیاد (سدیم زیاد) سبب افزایش دفع ادراری کلسیم می شود و بنابراین نیاز بدن به کلسیم را افزایش می دهد. در حال حاضر نمی توان گفت که چه کسانی ممکن است با مصرف نمک زیاد دچار فشار خون بالا شوند. اما کاهش دریافت سدیم می تواند برای هر فرد بزرگسال طبیعی نیز مفید باشد.

منابع غذایی سدیم

منابع غذایی سدیم دو دسته اند: یک دسته به طور طبیعی حاوی سدیم هستند و دسته دیگر در مراحل تهیه به آنها افزوده می شود.

نمک و سایر ترکیبات حاوی سدیم به هنگام فرآیند مواد غذایی به آنها اضافه می گردد. سدیم به مقادیر مختلف در غذاها موجود است. به طور کلی در غذاهایی که منشأ حیوانی دارند، بیشتر از آنهایی است که ریشه گیاهی دارند. غذاهایی که در جدول (1) دیده می شوند حاوی مقدار متفاوتی از سدیم هستند. مقدار کل سدیم موجود در غذاها معادل سدیم موجود در آن به اضافه مقدار نمکی است که در موقع تهیه به آن افزوده شده است. برای مثال، سیب زمینی خام به ازای 100 گرم حاوی 1 میلی گرم سدیم است. اما همین وزن سیب زمینی به صورت چیپس حاوی 340 تا 1000 میلی گرم سدیم می باشد.

محدودیت سدیم

تحت شرایط خاصی مانند افزایش فشار خون و اختلال کلیه، محدود ساختن مصرف سدیم در رژیم غذایی لازم است. درجه محدودیت با تشدید بیماری متفاوت است. محدودیت متوسط را می توان با اضافه نکردن نمک به غذا در موقع خوردن به انجام رساند.

در محدودیت شدید لازم است غذاهایی که طبیعتا کمتر سدیم دارند، انتخاب گردد و غذاهایی که در مراحل تهیه به آن سدیم اضافه می شود حذف گردد.

استفاده از غذاهای جامد و غذاهای تجارتی مخصوص کودکان که به آنها نمک اضافه شده است، ممکن است شیرخوار را بخصوص در ماههای اول زندگی که قابلیت غلظت دادن ادرار کمتر از کودکان بزرگسال است، مستعد ابتلا به فشار خون بالا در زندگی بعدی نماید.

یک دستور غذایی سالم و مفید برای 4 نفر

دسر طالبی

مواد لازم:

طالبی کوچک 5 عدد

هلو 2 عدد

آلو 3 عدد

آناناس 4 حلقه

لیموترش 2 عدد

برگ نعنا چند عدد

آب آناناس 3 فنجان

دارچین، میخک و فلفل نصف قاشق چایخوری

طرز تهیه:

یک عدد از طالبیها را پوست بکنید و تخمهای آن را بیرون بیاورید و به صورت مکعبهای کوچک خرد کنید. هسته های هلو و آلو (یا زردآلو) را بیرون بیاورید و به صورت مکعب خرد کنید. آب لیموترش را بگیرید و به آب آناناس اضافه کنید. ادویه (دارچین، میخک و فلفل) را در آن بریزید و میوه های خرد شده را با آن در یک کاسه مخلوط کنید و یک ساعت در یخچال بگذارید. در همین مدت یک برش از سر طالبیها را بردارید و با کارد، لبه آنها را هفت و هشت ببرید و در یخچال بگذارید. قبل از پذیرایی سالاد میوه را در طالبیها قرار دهید و روی هر کدام چند برگ نعنا بگذارید و خنک به میهمانان تعارف کنید.

فهرست منابع:

1ـ فروزانی، مینو. مبانی تغذیه، تهران، شرکت سهامی چهر، 1372، صص206 ـ 200.

2ـ خلدی، ناهید. اصول تغذیه رابینسون، تهران، نشر سالمی، بهار 1378، صص177 ـ 176.

3ـ سعادت نوری، منوچهر. اصول نوین تغذیه در سلامتی و بیماری، سازمان انتشارات اشرفی، 1370، صص414 ـ 410.

4ـ بهکام. مهر 1371، شماره 23، صص27.

5- Mahan , L.K. , Krauses Food Nutrition and Diet Therapy. W.B. Saunders Co. 9th ed. 1996.

6ـ از اینترنت WWW.Mednets. Ory.

حکیم باشی

کاسنی

مصریان باستان از ریشه آن غذاهای خوشمزه می پختند. در رم باستان ریشه آن را با اشتهای زیاد می خوردند. فرانسویان کاسنی را برای خنثی کردن اثرات محرک قهوه می خورند. از این گیاه داروی مسکن ساخته می شود که برای سل ریوی نافع است. کاسنی خون را تصفیه می کند و اثرات سودبخشی روی کبد، کلیه و طحال می گذارد.

برای جلوگیری از ناراحتیهای معده و تقویت دستگاه گوارش، از کاسنی شیرینی تهیه می کنند، بدین ترتیب که هم وزن شیره کاسنی، شکر ریخته و مخلوط مزبور را می جوشانند تا قوام بیاید سپس آن را به مصرف می رسانند.

دم کرده کاسنی برای رفع یبوست و طراوت چهره مفید است. در مورد یبوست باید دم کرده برگ و ریشه کاسنی به مقدار دو فنجان در هنگام صبح مصرف گردد. برگ کاسنی دارای املاحی نظیر سولفاتها و فسفاتهای سدیم، منیزیوم و پتاسیم و نیترات سدیم است.

منبع:ـ

1ـ مهرین، مهرداد. خواص میوه ها و خوراکیها، انتشارات خشایار، تهران 1371، صص121.

2ـ صانعی، صفدر. نسخه شفا (گل و گیاه)، انتشارات حافظ نوین، تهران 1378، صص513.