مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > شمیم یاس > اردیبهشت 1382، شماره 2


دروغ و دروغ گویی

پدید آورنده : ، صفحه 29

در شماره پیشین به زمان شروع دروغ گویی، عوارض و پیامدهای آن، و نیز به برخی از علل دروغگویی پرداختیم; در این شماره، ادامه مطلب را پی می گیریم .

و) خودنمایی

کودکانی که مورد توجه والدین و اطرافیان قرار نمی گیرند، به خاطر خود نمایی و جلب توجه، متوسل به دروغ می شوند . آن ها به هر کاری دست می زنند تا مورد توجه قرار گیرند . این امر در خانواده هایی که پدر و مادر به علت گرفتاری های شغلی و یا مشکلات خانوادگی به کودکان خود توجهی ندارند، زیاد دیده می شود; زیرا در این خانواده ها کودک خود را طرد شده احساس می کند و فکر می کند که حرف ها و کارهایش مورد پسند نیست . گاهی بچه ها برای این که مورد توجه واقع شوند، خود را به مریضی می زنند; زیرا به تجربه دریافته اند که اگر مریض شوند، والدین به آنها توجه کرده و مراقبت بیشتری از آنها می کنند یا با دروغ تلاش می کنند از خود قهرمان بسازند .

باید به کودک توجه کرد و به کارهای شایسته و حرف های مناسب او، هر چند که کوچک و ناچیز باشد، به دیده تحسین نگریست . مخصوصا لازم است به مناسبت های مختلف پیش دیگران از کودک و کارهای مثبتی که انجام داده، تعریف و تمجید کرد .

ز) توقع بیش از حد

بعضی از والدین بدون در نظر گرفتن توان و ظرفیت کودک، توقع بیش از اندازه از او دارند و وظایف سنگین و کارهای طاقت فرسایی را به او تحمیل می کنند . این مسائل، مخصوصا در مورد تحصیل کودکان و نوجوانان زیاد مشاهده می شود . برای مثال، برخی والدین به کودکان خود فشار می آورند تا حتما دکتر یا مهندس شوند، بدون این که استعداد، توانایی و علاقه او را در نظر بگیرند و این امر موجب می شود تا کودک یا نوجوان برای فرار از فشار یا توجیه به دروغ گویی روی آورد; زیرا کودکان و نوجوانان از این که آنان را تنبل یا بی عرضه خطاب کنند، واهمه دارند . حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) می فرمایند: خدای رحمت کند، کسی را که در نیکی و نیکوکاری به فرزند خویش کمک کند . راوی حدیث پرسید: چگونه فرزند خود را در نیکی یاری نماید؟ حضرت در جواب چهار دستور فرمود:

× آنچه را که کودک در قوه و قدرت داشته و انجام داده، از او قبول کند .

× آنچه را که انجام آن برای کودک سنگین و طاقت فرساست، از او نخواهد .

× او را به گناه و طغیان وادار نکند .

× به او دروغ نگوید، و در برابر او مرتکب اعمال احمقانه نشود . (1)

ابتدا به کودک مسؤولیت های کوچک و ساده واگذار کنید، به طوری که کودک توانایی انجام آنها را داشته باشد . چنانچه توانست این مسؤولیت را انجام دهد، او را تشویق نمایید و مسؤولیت های دیگری به عهده اش بگذارید . اما چنان چه از عهده این کار برنیامد، مانند یک دوست صمیمی و مهربان، بدون سرزنش به او بگویید که با کمی کوشش و دقت می تواند آن کار را انجام دهد; مطمئن باشید که بعدها کودک از عهده کارها و مسؤولیت هایی برخواهد آمد که شما انتظار آن را نداشته اید . بدین ترتیب، هم در او احساس مسؤولیت و اعتماد به نفس را تقویت کرده اید و هم او دیگر نیازی به دروغ گفتن نخواهد داشت .

ح) اجازه نداشتن برای بیان حقیقت

گاهی اوقات، کودکان به این دلیل دروغ می گویند که اجازه ندارند حقیقت را بیان کنند; زیرا گفتن بعضی از حقایق توسط کودکان یا ابراز حالات و احساسات شان برای بعضی از اولیا و مربیان ناخوشایند است، و به سرزنش، تحقیر و یا احیانا تنبیه آنها می انجامد، در نتیجه، کودک ناگزیر به دروغ گفتن می پردازد . مثلا، وقتی کودک به والدینش بگوید که از برادرش یا مدرسه بدش می آید، شاید مورد سرزنش، تحقیر یا تنبیه قرار گیرد . در حالی که اگر در همان لحظه، علی رغم میل باطنی اش و به دروغ اظهار کند که دیگر از برادرش متنفر نیست و مدرسه را دوست دارد، او را در آغوش گرفته و تشویق می کنند . از این تجربه، کودک درمی یابد که راست گویی، تنبیه و سرزنش به همراه دارد و دروغ گویی، پاداش و اطرافیانش نیز، دروغ گو را بیشتر دوست دارند . بنابراین، برای بدست آوردن پاداش به دروغ گویی متوسل می شوند .

اولیا و مربیان باید به کودک اجازه دهند تا حالت ها و احساسات خود را چه مثبت و یا منفی بیان کند . این کار، هم علت مشکلات کودکان را مشخص می کند و هم موجب می شود که کودک دروغ نگوید .

ط) احساس فشار در برابر بازجویی والدین و مربیان

بعضی از والدین و مربیان کودکان را به گونه ای مورد سؤال قرار می دهند که کودک ناگزیر برای دفاع از خود مجبور به دروغ گویی می شود . کودکان از این که والدین یا مربیان از آنها بازجویی کنند، یا سؤالاتی بپرسند که حالت مچ گیری داشته باشد، به شدت متنفرند، بخصوص هنگامی که گمان کنند آنها پاسخ ها را از قبل می دانند . این نوع سؤالات کودکان را مجبور می کند که یا ناشیانه دروغ بگویند، یا حقیقت را بر زبان آورده و خجالت بکشند . مورد زیر مثال بارزی در این زمینه است:

«پرستو ساعت مچی را که مادرش برایش خریده بود، در مدرسه گم کرد . او از گم شدن ساعت بی نهایت ناراحت شده بود، مخصوصا از این که هدیه مادرش بود . وقتی مادر از گم شدن ساعت مطلع شد، با حالتی کارآگاهانه از وی پرسید: ساعتی را که برایت خریدم کجاست؟

پرستو: در کشوی میز اتاقم است .

مادر: چند روزی است که آن را نمی بینم .

پرستو: باطری اش تمام شده .

مادر: ای دروغگوی بی عرضه، ساعت را گم کرده ای . تو لیاقت داشتن ساعت را نداری; زیرا هم فراموش کاری، هم بی عرضه و دروغ گو .»

این بحث و جدال بی مورد، موجب می شود پرستو هم خجالت بکشد و هم دروغ بگوید . مادر به جای این که از پرستو بازجویی کند، می توانست به او بگوید: «این طور که معلوم است ساعت خود را گم کرده ای . حتما یک جایی گذاشتی و یادت رفته است، مهم نیست ولی ساعت خوبی بود» . آن وقت پرستو از برخورد رک و صریح همراه با صمیمیت مادر یاد می گرفت که می تواند بدون داشتن دلهره، حقیقت را بگوید; زیرا مادر به خوبی او را درک می کند . همچنین متوجه می شد که باید از هدیه و دیگر لوازم خود بیشتر مواظبت کند .

ی) رؤیایی بودن

گاهی اوقات چون کودکان قادر نیستند به نیازها و تمایلات خود در دنیای واقعی دست یابند، به عالم خیال پناه برده و دست نیافتنی ها را برای خود فراهم می کنند و به ارضای کاذب می پردازند . آنها به دروغ، خود را غیر از آن چه هستند، نشان می دهند . بخصوص این امر در بین کودکانی که دارای نواقص جسمانی هستند، بیشتر مشاهده می شود .

ک) بی تفاوتی اطرافیان نسبت به دروغ گویی وراست گویی

در بیشتر موارد، اطرافیان کودک در مقابل دروغ گویی و راست گویی کودک واکنش مناسب نشان نمی دهند . این امر به کودک می آموزد که دروغ گویی هم مثل راست گویی لازم است . بنابراین، ارزش راست گویی و زیان های دروغ گویی برای او مبهم و نامشخص است . در نتیجه، برای رسیدن به خواسته های خود به دروغ گویی متوسل می شود .

والدین و مربیان باید در مقابل راست گویی، کودک را تشویق نمایند تا این رفتار در او تقویت شود و در مقابل دروغ گویی او نیز واکنشی نشان دهند تا به طور منطقی، این صفت در او خاموش شده و به راست گویی سوق داده شود .

نشانه های دروغ گویی

دروغ گویی در کودکان و افرادی که هنوز به دروغ عادت نکرده اند، معمولا با نشانه هایی همراه است . این نشانه ها عبارتند از:

1- رنگ پریدگی، واکنش های عضلانی و ناراحتی های تنفسی;

2- هیجان زیاد، برافروختگی و سرخ شدن صورت و ضربان شدید قلب;

3- دست پاچه شدن، لکنت زبان و تناقض گویی و فراموشی;

4- خودنمایی و خودفریبی .

چون شخص دروغ گو، تمرکز حواس ندارد، بنابراین، احتمال می رود بعضی از گفته هایش را فراموش کند . از این روست که می گویند: «دروغ گو کم حافظه است » . حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «از چیزهایی که خداوند بردروغ گویان اعانت کرده، فراموشی است .» (2)

این علائم تا زمانی است که فرد به دروغ گویی عادت نکرده باشد . اما به تدریج که فرد به دروغ گویی عادت کرد، بر واکنش های خود مسلط شده و علائم فوق روز به روز کمتر ظاهر می شود، تا جایی که فرد بدون بروز هیچ گونه نشانه ای از نشانه های فوق به راحتی دروغ می گوید .

عکس العمل والدین در مقابل دروغ گویی کودک

نحوه برخورد با پدیده دروغ گویی در فرهنگ های مختلف، متفاوت است . والدین هم، بالطبع روش های گوناگونی برای مقابله با آن دارند; گاهی در مقابل این رفتار، عکس العمل خشن از خود بروز می دهند و با سرزنش، تهدید و تنبیه می خواهند این رفتار را در فرزندان خود اصلاح کنند . گاهی نیز هیچ گونه عکس العملی از خود نشان نمی دهند، و کاملا نسبت به آن بی تفاوت هستند . برخی دیگر نیز سعی می کنند، با شناساندن تفاوت دروغ و راست به فرزندان شان، این پدیده را در آنان اصلاح نمایند .

«سوتر» (3) خاطرنشان می کند که دروغ گفتن ایجاب می کند تا حقیقت شناخته شود یا وسایل لازم برای کشف حقیقت فراهم گردد . واکنش لازم و منطقی در مقابل دروغ و دروغ گویی، باید مبتنی بر درک مفهوم دروغ باشد; نه انکار دروغ و محکوم کردن دروغ گو . با دقت و آگاهی، از نوع دروغ می توان به درون کودک راه یافت و به تمایلات، نیازها و کمبودهای او پی برد .

همچنین می توان برای پی بردن به علت دروغ گویی، از اطلاعات حاصل از دروغ کمک گرفت و به فرد مبتلا، برای غلبه بر دروغ گویی کمک کرد و او را از این حالت نجات داد .

والدین چه کارهایی باید انجام دهند

برای اصلاح فرد مبتلا به دروغ گویی باید به نکات ذیل توجه کرد:

1) یافتن علت یا علل دروغ گویی

دروغ گویی مانند هر رفتار دیگری دارای علل و انگیزه است . از این رو، برای درمان واقعی این رفتار باید علت یا علل واقعی آن را پیدا کرد و سپس درصدد رفع آن برآمد . برای مثال، دروغ های متعدد و پی در پی نشان دهنده اضطراب کودک است . بنابراین، ابتدا باید علل اضطراب از بین برود . یافتن علت دروغ گویی مهم ترین کاری است که والدین باید انجام دهند .

2) تقویت راست گویی و صداقت

راست گویی یکی از صفات پسندیده ای است که با فطرت آدمی سازگار است . انسانها فطرتا راست گو هستند و دوست دارند که حرف راست بزنند و از دیگران نیز حرف راست بشنوند . شیوه های رفتاری و گفتاری والدین و مربیان می تواند فرصت های مناسبی برای توجه و میل کودک به راستی فراهم آورد . همچنین باید ارزش راست گویی و زیان های دروغ گویی را برای کودک مشخص کرد، تا کودک تفاوت این دو رفتار را دریابد تا از دروغ گویی خودداری کرده و راستی و صداقت را پیشه خود سازد .

3) اجازه بیان احساسات

اگر می خواهید کودک شما راست گو و درست کار باشد، باید به همان اندازه که آمادگی شنیدن حقایق شیرین و دلپسند را دارید، آمادگی شنیدن حقایق تلخ را نیز داشته باشید . باید به کودک اجازه دهید حالات و احساسات مثبت و منفی خود را آزادانه بیان کند و بدون ترس و واهمه بگوید که از چه کسی یا چه چیزی خوشش می آید یا متنفر است . این امر به شما کمک می کند، به درون کودک خود پی برده، نیازها و کمبودهایش را بهتر بشناسید . همچنین شما را قادر می سازد، در حد امکان، مشکلات او را رفع نمایید .

4) درک کودک و احساس همدردی با او

همان طور که دوست دارید دیگران شما را درک کنند و در حل مشکلات شما را یاری کنند، کودکان نیز چنین انتظاری دارند . باید کودک را درک کرد و با همدردی و مهربانی به او فهماند که مجبور نیست دروغ بگوید، بلکه بهتر است علت گرفتاری و مشکلاتش را بازگو کند تا بتوان به او کمک کرد . البته نباید انتظار داشت که کودک در همان برخورد اول مشکلات خود را بیان کند; زیرا ممکن است خودش نیز علت آنها را نداند، یا از گفتن آنها احساس شرمساری کند، بنابراین با شناسایی روحیه کودک، به تدریج می توان با ایجاد موقعیت های مناسب به او کمک کرد تا به جای دروغ گفتن، مشکلات خود را مطرح سازد، سپس با کمک یکدیگر به حل آنها بپردازید .

5) توجه به کودک و ارضای نیازهای او

کودکان هم نیازهایی دارند که باید توسط اطرافیان مخصوصا والدین ارضا شود . مهم ترین این نیازها عبارتند از: نیاز به امنیت، توجه، محبت و . . . ; باید به کودک احترام گذاشت، به حرف ها و کارهای او توجه کرد . او را بویژه در حضور دیگران مورد تشویق قرار داد . باید او بفهمد مورد توجه و علاقه است و دوستش دارند . در غیر این صورت، برای جلب توجه و خودنمایی، مجبور به انجام رفتارهای ناشایست، از جمله دروغ گویی خواهد شد . در حقیقت، باید به تمام نیازهای کودک توجه کرد و در حد امکان و به طور معقول آن را ارضا نمود . هرگز نمی توان با ارضای یک یا دو نیاز کودک از سایر مسائل او غافل ماند .

6) احترام به شخصیت کودک

باید کودک در خانواده از احترام کافی و پذیرش مطلوب برخوردار باشد تا اعتماد به نفس در او تقویت شود . والدینی که برای کودک خود احترام و ارزشی قائل نیستند، باعث می شوند کودک شان دچار ضعف شخصیتی شود، در نتیجه، برای جبران این ضعف به دروغ گویی و سایر رفتارهای نابهنجار روی آورد . حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «فرزندان خود راگرامی بدارید و آداب حسنه را به آنان بیاموزید .»

7) ایجاد امنیت و آرامش در محیط کودک

باید محیط زندگی کودک آرام و امن باشد تا او برای زندگی در کنار شما نیازی به دروغ گویی نداشته باشد . به عبارت دیگر، باید محیط به گونه ای باشد که کودک بدون ترس و واهمه، بتواند حقیقت را بیان کند; زیرا همان طوری که قبلا بیان شد، ترس و احساس عدم امنیت مهم ترین علت دروغ گویی در کودکان است .

8) وفای به عهد و پیمان

به کودکان یا به هر کس دیگری که قول می دهید، به آن عمل کنید . هرگز کودکان خود را با وعده های دروغ گول نزنید; زیرا با این کار به او یاد می دهید که با دادن وعده های دروغین، می توان از زیر بار مسؤولیت یا انجام هر عملی شانه خالی کرد . همچنین با این عمل، ارزش و اعتبار خود را از دست می دهید . بنابراین شایسته است با کودک خود صادق باشید و از دادن وعده هایی که قادر به انجام آن نیستید، پرهیز نمایید .

والدین چه کارهایی نباید انجام دهند

1- در برابر دروغ گویی کودکان، نباید واکنش غیر اخلاقی و هیجانی از خود بروز داد، بلکه باید به طور منطقی با کودک برخورد کرد .

2- نباید از کودک خواسته شود جزئیات یک ماجرا را به طور دقیق بازگو نماید; زیرا اغلب کودکان به جزئیات حوادث دقت نمی کنند یا آن را فراموش می کنند، بنابراین اگر کودک تحت فشار قرار گیرد، برای فرار از این امر، ناگزیر به دروغ گویی روی می آورد .

3- هیچ گاه کاری نکنید که به حس اعتماد به نفس یا شخصیت کودک لطمه وارد شود .

4- نباید از کودک به گونه ای سؤال شود که حالت بازجویی داشته باشد; زیرا اگر کودک دریابد که می خواهید از او مچ گیری کنید، برای فرار از این دام به دروغ متوسل خواهد شد .

5- از سرزنش، تحقیر، تهدید و تنبیه کودک خودداری کنید; زیرا این روشها در حد یک بازدارنده موقت است و هرگز نمی توان آنها را برای اصلاح و تغییر رفتارهای کودک به کار برد . باید توجه داشت که دروغ گویی نوعی بیماری است و بیمار هیچ گاه با روش های فوق درمان نمی شود، حتی ممکن است این امر موجب ایجاد ناراحتی های دیگر در کودک شود .

6- به هیچ وجه نباید زمینه را برای دروغ گویی کودک مهیا کرد . «ژان پیاژه » می گوید: «وقتی کودک خردسال اسباب و اثاثیه شکستنی را در دسترس خود بیابد، آنها را به هم می زند و می شکند . در این موقع مادر مجبور است تمام شکستنی ها را از دسترس او بردارد . دروغ نیز همینطور است، اگر شرایط و لوازم آن از دسترس کودک برداشته شود، دیگر او نیازی به دروغ گویی نخواهد داشت . اگر کودک در زندگی آزادی داشته باشد و به او دستورات شدید داده نشود و به او القا نشود که باید از والدین اطاعت کند، همچنین اگر رفتار و سلوک شما جنبه دوستانه داشته باشد، کودک نیازی به دروغ گویی نخواهد داشت . کودک با شما همان طوری رفتار می کند که شما با او رفتار کرده اید .»

در این مختصر، برخی از شیوه های مقابله با دروغ گویی بیان شد . اما این تنها یک زمینه است که ما را برانگیزد تا با انتخاب راه های عملی و ابتکاری از ابتلای فرزندان خود به دروغ گویی جلوگیری نماییم .

پی نوشت ها:

1) اصول کافی، ج 6، ص 50 .

2) همان، ج 2، ص 340 .

3. Suter