مجلات > خانواده و زنان > پیام زن > خرداد 1380، شماره 111


پوشاک زنان محلی

پدید آورنده : رفیع افتخار ، صفحه 74

پوشاک، بارزترین سمبل فرهنگی، مهمترین و مشخص ترین مظهر قومی و سریع الانتقال ترین نشانه فرهنگی است که به سرعت تحت تأثیر پدیده های فرهنگ پذیری در میان جوامع گوناگون انسانی قرار می گیرد. حتی عده ای را عقیده بر آن است که استیلای فرهنگی و سلطه پذیری در وهله اول از طریق انتقال پوشاک صورت می گیرد و حتی می توان با تغییر پوشاک یک جامعه، نوع معیشت و شیوه تولید آنها را نیز دچار دگرگونی نمود و تغییرات و تحولاتی در ساختار زندگی اجتماعی آن جامعه به وجود آورد. مثل تغییر پوشاک تحمیلی توسط رضاخان در ایران و کمال آتاتورک در ترکیه.

گروههای متفاوت انسانی که در مناطق مختلف کشور ما زندگی می کنند هر کدام دارای ویژگیهای قومی برجسته ای بوده و تن پوش ویژه ای داشته که معرف قومیت، زبان و سایر مشخصات فرهنگی آنان می باشد. شناخته شده ترین این اقوام

عبارتند از آذربایجانی، بلوچی، بختیاری، ترکمنها، قزاقها، خراسانیها، قشقایی ها، کردها، گیلانی ها، لرها، مازندرانی ها و جنوبی ها.

ضمنا همان طوری که ذکر شد پوشاک در هر منطقه، زمینه بسیار مناسبی جهت تأثیر و تأثر فرهنگی به حساب می آید. مثلاً پوشاک زنان جنوب ایران که به پوشاک بندری معروف است، متأثر از پوشش ساکنان کشورهای همجوار و شیخ نشینهای حاشیه خلیج فارس می باشد. زیرا مردم ناحیه جنوب ایران از دیرباز تاکنون ارتباطات دریایی با مردم کشورهای همجوار داشته و لذا پوشاک زنان در منطقه تا حد زیادی متأثر از نشانه های فرهنگی اقوام و ملل همجوار است. می توان در شکل گیری و ترکیب پوشاک محلی هر قومی عوامل مذهب، شرایط و عوامل طبیعی، نوع معیشت مسلط و فعالیتهای جنبی و تولید و منزلت اجتماعی را دخیل دانست.

مذهب

مردم شهرها، روستاها و عشایر ایران معتقد به دین مبین اسلام بوده و به ارزشهای آن سخت پای بند می باشند به طوری که هر یک از آحاد جامعه، کلیه اعمال و رفتارهای فردی و اجتماعی و حتی ظواهر خود را از جمله «پوشاک» را با آن موازین هماهنگ می کند. خط مشی و دستورات اسلام در ارتباط با پوشاک افراد و بخصوص بانوان کاملاً مشخص است و زنان مطابق با روش زیر لباس می پوشند:

لباس آنان پوشیده و بلند است تا حدی که به پشت پایشان می رسد. پیراهن آنان با دکمه بسته می شود که در مواردی تا یقه ادامه دارد. عموما آن دسته از زنان ایرانی که در جوامع کوچک و به صورت سنتی زندگی می کنند به جای روسری یا مقنعه از سربند یا لچک برای پوشش موهای سر استفاده می کنند. لباسها نیز گشاد و راحت است و از پارچه های ضخیم دوخته می شود. روی پوشاک زنان معمولاً زیورها و پیرایه هایی نیز بسته می شود.

شرایط و عوامل طبیعی

عمده ترین جنبه کاربردی پوشاک، علاوه بر بعد مذهبی و پوششی آن، حفاظت بدن در مقابل عوارض آب و هوایی و نیز خطرات و ضربه ها و تماسهای ناشی از فعالیتهای روزمره است. لذا لباسهای سنتی در قالب کاربردی آنها عمدتا ساده و بی پیرایه هستند و فقط به جنبه کاربردی آنها توجه می شود. مثلاً مردم مناطق کوهستانی، از پاتاوه استفاده می کنند تا پا را از خطر نیش گزندگان، ضربه سنگها، پیچ خوردگی و غیره مصون سازند یا چوپانها به این دلیل پستک (نمدین) با خود به کوهستان می برند تا در مقابل باد و باران و برف و سرما و حتی تابش شدید نور خورشید خود را محافظت نمایند. ضمنا جنس و نوع پارچه بکار رفته در پوشاک و حتی تعداد آنها در هر منطقه ای با شرایط و عوامل طبیعی مطابقت دارد. به طوری که در هر فصلی از سال پوشاک ویژه ای مورد استفاده قرار می گیرد و اساسا بلندی و کوتاهی لباس و رنگ آنها در ارتباط مستقیم با نوع آب و هوای هر منطقه می باشد.

در کوهستانهای سرسبز شمال و مزارع چای، زنان غالبا رنگ لباس خود را طوری انتخاب می کنند که تضاد شدیدی با رنگ محیط داشته باشد و از فاصله دور هم در معرض دید رییس خانواده باشند. همین امر در مورد زنان ساکن کوهستانهای خشک نیز صادق است.

شیوه معیشت

معیشت مسلط جامعه، دو نوع تأثیر کاربردی روی پوشاک ساکنان هر منطقه دارد؛ اولاً بیشتر مواد اولیه ای که در پوشاک بومی و سنتی منطقه به کار می رود، از تولیدات محلی تأمین می شود. ثانیا نوع فعالیت مردم، پوشاکهای ویژه ای را اقتضا می نماید. لذا معیشت، هم در کیفیت پوشاک مردم تأثیر می گذارد و هم در شکل ظاهری و در تعداد قطعات آن مؤثر واقع می شود.

منزلتهای اجتماعی

همان گونه که تنوع پوشاک مناطق گوناگون به منزله علامت و نشانه خاص برای معرفی اقوام مختلف است، جنس، رنگ و شکل لباس و زیورآلات و ضمایم آن هم به پوشنده لباس منزلت اجتماعی ویژه ای می بخشد. زیورآلات زنان در گذشته به جز جنبه های نمایش و زیبایی، دلایل اقتصادی و مالی نیز در پس انداز خانواده داشته است.

زن در کلیه گروههای قومی و جوامع انسانی موجود در ایران یکی از محرمات است و از یک مصونیت اجتماعی ویژه ای برخوردار می باشد، لذا در کشمکشهای قومی و قبیله ای از آسیبها در امان بوده است. از طرف دیگر زیورهای زنان به ویژه در گذشته پشتوانه اقتصادی هر خانواده به حساب می آمد، چرا که همه اموال منقول و غیر منقول می توانست به تاراج رود جز زیورآلات که توسط زنان استفاده و حمل می شد و این به دلیل همان احترام و قداستی بود که زنان داشتند. بنابراین، مرد خانواده ترجیح می داد که بیشترین پس انداز خود را تبدیل به زیورهای گران قیمت نموده و به زن خود هدیه نماید.

در پوشاک زنان بخصوص در قشر نسبتا مرفه به ظرافتها، زیبایی ها و تزیینات توجه زیادی می شود و پارچه های زری و ابریشمی و مخملهای رنگی و یراقهای پهن، سکه های قدیمی و دامنهای پرچین و دیگر نقش آفرینیها، که از یک دنیا ذوق و سلیقه و مهارت خبر می دهد، در مجموع پوشاک زنان را به صورت مجموعه ای هماهنگ درمی آورد و وقار خاصی به زنان می بخشد.

کسب منزلت اجتماعی از طریق پوشاک در میان مردان نیز وجود دارد. ضمن اینکه هر قطعه ای از پوشاک ممکن است بیانگر قشر و طبقه و رفاه و تحول خاصی باشد؛ می تواند بیانگر میزان دانش، سفر، سیاحت و زیارت نیز محسوب شود. اینک با این توضیحات مقدماتی، به شرح پوشاک محلّی زنان در تعدادی از مناطق ایران می پردازیم.

پوشاک زنان گیلان

پوشاک بانوان گیلک دارای تنوع و جلوه خاصی است. از بین آنها پوشاک زنان قاسم آباد، شاخص ترین پوشاک از لحاظ تنوع و سلیقه در منطقه است. این پوشاک ده تکه است که شامل: لچک، چارقد، پیراهن، جلیقه، یل و کت، تنبان یا شلیته، جوراب، چاروق، چادر کمر و عرقچین می شود.

ـ لچک و چارقد زنان این منطقه، تزییناتی از نوارهای الوان در قسمت جلو دارد و از پارچه مشکی تهیه می شود و با شیوه خاصی به سر زنان بسته می شود.

ـ پیراهن زنان مسن بلند است. اما پیراهن جوانان تا حدودی کوتاه است به طوری که تا نیمه اندام ادامه دارد. معمولاً در جلو پیراهن چینهای موازی و عمودی تعبیه شده است.

ـ یل از پارچه مخمل تهیه می شود. قد آن کوتاه است و فاقد یقه. جلو یل از هم باز می شود و با سکه های زیاد تزیین می شود.

ـ کت زنان کوهستان گیلان از پارچه های مخمل الوانی تهیه می شود.

ـ تنبان یا شلیته زنان گیلان بلند و چین دار است. در بین زنان کوهپایه مرسوم است که این تنبانها از حاشیه پایین به طرف بالا تا اواسط قد تنبان نوارهای رنگین باشد.

ـ چادر بانوان گیلانی بسیار جالب است. پارچه این چادرها را خود زنان این منطقه می بافند. جنس چادر معمولاً از نخ پنبه و ابریشم است که با نقوش بومی با طرحهای بسیار زیبا بافته شده است.

ـ کلاه خانمهای کوهپایه کوهستان مانند کلاه زنان کرد عرقچین است و اغلب از پارچه های سوزن دوزی تهیه می شود.

پوشاک زنان کردستان

زنان این سامان دارای یازده تکه پوشش اساسی هستند: کفش، شلوار، زیرپیراهن، جلیقه، قبا، یل، دستمال سه گوش زینتی، عمامه و روسری.

ـ کفش زنان کرد از نیم تاج الوان یا چرم خام با طرحی ساده و نوک پنجه ای و اندکی نوک برگشته است. رویه کفش را معمولاً با نخهای الوان ابریشمی نقش بندی و گلدوزی شده تهیه می کنند.

ـ شلوار، دارای دو ساقه و یک میان ساق پهن چهار گوش است. کمر این نوع شلوار لیفه دار است. دم پای ساقها نیز به صورت لیفه می باشد که به وسیله بندی در حدود مچ پا جمع می شود.

ـ زنان کرد زیرپیراهن یا زیرپوش را معمولاً از چلوار تهیه می کنند. این زیرپوش ساده و بلند است که تا به پشت پا می رسد. آستین آن برشی معمولی است و در مچ دست با دکمه بسته می شود.

ـ پیراهن زنان کرد تمام قد بلند است. از زیر بغل، مخروطی شکل به طرف پایین ادامه دارد. این نوع پیراهنها به وسیله پولک دوزی و یراقدوزی تزیین شده اند. جلیقه بانوان کرد از مخملهای الوان تهیه می شود. این جلیقه ها معمولاً دارای یراقها و نوارهای پهن هستند و با سکه ها و زیورهای طلا و نقره تزیین یافته اند.

ـ قبای زنان کرد مانند پیراهن آنها تمام قد بلند است. به طوری که تا پشت پایشان ادامه دارد و از روی پیراهن پوشیده می شود. در محل اتصال یقه دکمه قیطانی دوخته می شود که یقه را به هم پیوند می دهد.

ـ دستمال زینتی زنان کرد پارچه ای است از جنس توری و سه گوش که از رنگهای مختلف انتخاب می شود.

ـ عمامه زنان کرد از دو قسمت تشکیل یافته است: 1ـ کلاه کوتاه یا کلگی مسطح و پولک دوزی شده 2ـ مقداری پارچه مشکی لوله شده.

ـ سربند زنان کرد معمولاً از چندین تکه پارچه های ابریشمی به نام کلاغی با زمینه های سیاه و گلهای زرد و سفید تشکیل می شود.

پوشاک ترکمن

ایلهای ترکمنی پوشاک تزیین شده و زیبایی دارند. از لحاظ برش ساده اما چشمگیر است. زنان ترکمن عموما هنر قالی بافی را داشته و مهارت خاصی در زمینه هنرهای قالی بافی و سوزن دوزی دارند. پوشاک این زنان هنرمند از کلاه، پیراهن با برشی ساده، شلوار و قبای سوزن دوزی شده، روسری ابریشمی بزرگ، جوراب پشمی و کفش تشکیل یافته است.

ـ کلاه زنان ترکمن به شکل استوانه و نسبتا بلند است. روی کلاه را اغلب از پارچه ساده و ابریشمی به رنگ قرمز با دنباله چین دار و بلند می پوشانند. کلاه را اغلب به وسیله زیورهای نقره ای و زری تزیین می کنند. در مواقع عروسی از نیم تاج استفاده می کنند. زنان ترکمن گیسوان خود را پس از بافتن در میان گیسوبندهای نقره ای قرار می دهند.

ـ پیراهن بانوان ترکمن برشی ساده دارد. رنگ پارچه پیراهن را اغلب رنگهای زرشکی، بنفش، قرمز و گلدار انتخاب می کنند. پیراهن از بالا به پایین به تدریج فراخ شده است. روی پیراهنها به وسیله گل یقه و غیره تزیین می شوند.

ـ زنان ترکمن از شلوار لیفه دار استفاده می کنند. دم پای این شلوارها از قسمت مچ تنگ تر است. در قسمت دم پای شلوار معمولاً سوزن دوزی زیبایی به کار می رود.

ـ قبای زنان اغلب از پارچه های ابریشم و گاهی از پارچه های مخمل انتخاب می شود. قبا دارای آستر است. و قد آن بلند به طوری که گاهی به ساق پا می رسد. دو طرف قبا از قسمت جلو آزاد است.

ـ روسریهای زنان ترکمن مانند کلاغیهای کردها و لرها از پارچه های مشکی با نقوش درشت زرد و نارنجی تهیه می شود. روی این روسریها را با دستمالهای بزرگ به نام چارقد می پوشانند که این دستمالها دارای ریشه های بلند و تزیینی هستند.

ـ جورابهای پشمی را زنان ترکمن خودشان می بافند که گاهی به بازارها نیز عرضه می کنند. این جورابها از پشمهای الوان و ابریشم گرانبها تهیه می شوند.

ـ کفش بانوان ترکمنی خشن و از چرم خام با تزیینات مختصر بومی تهیه می شود.

پوشاک زنان مازندران

پوشاک زنان مازندران شامل: لچک، روسری، پیراهن، جلیقه، شلیته کوتاه، شلوار، جوراب پشمی، کفش و چادر می باشد.

ـ لچک از پارچه ای به شکل سه گوش و سفید تهیه می شود. در قسمت جلو لچک نواردوزی شده است. زنان این لچک را با سبک خاص به سر می بندند. لچک بارزترین پوشاک در میان زنان ساحل خزر بوده و در تمام منطقه عمومیت دارد.

ـ چارقد یا روسری پارچه ای است چهارگوش و معمولاً به رنگ سفید که آن را به صورت دولا بر سر می گذارند و دو طرف آن را در زیر گلو سنجاق می زنند و یا با منجوق زیوردار، بند می کنند.

ـ پیراهن زنان مازندرانی با آستین بلند است که یقه جلو آن باز است.

ـ پوشیدن جلیقه تقریبا در تمام منطقه معمول است. این پوشش برای ساکنین کوهپایه های مازندران بسیار متنوع است.

ـ شلیته زنان مازندرانی از پارچه های گلدار یا ساده تهیه می شود. قد شلیته کوتاه و پرچین است.

ـ زنان این منطقه، شلوار را از زیر شلیته می پوشند که به صورت راسته و

ساده و از پارچه مشکی دوخته می شود. قد شلوار در مازندران بلندتر از گیلان است.

پوشاک زنان آذربایجان شرقی

پوشاک زنان این دیار به مانند پوشش مردم دیگر در نقاط مختلف ایران می باشد. روسری آنان نیز چارقدی است که با یک دستمال کلاغی به سر بسته می شود. این چارقدها اغلب گلدار هستند.

ـ پیراهن رویی آنان شبیه پیراهن زنان قشقایی و بختیاری است. پیراهن زیرپوشش آنها مانند پیراهن بانوان کرد است.

ـ تنبان یا شلیته که زنان آذربایجانی ها به تن دارند، نظیر تنبانهای زنان گیلان، بختیاری و قشقایی است. گاهی شلوار سیاه و ساده می پوشند که نظیر شلوار مازندرانی است و بلندی آن تا پشت پا می رسد.

ـ جلیقه زنان در این منطقه همان جلیقه مردان است با این تفاوت که این پوشاک به وسیله سکه های نقره و حتی طلا تزیین یافته است و کفش نیز همان کفشهای بومی متداول روز می باشد.

پوشاک زنان بختیاری

بختیاریها در لرستان زندگی می کنند. بنابراین تحت تأثیر آداب و رسوم لری هستند و پوشاکشان به لری نزدیکتر و شبیه تر است.

ـ پاپوش بانوان بختیاری از نوع گیوه های شیراز است که در محل تهیه می شود و یا از اصفهان و شیراز فراهم می آورند.

ـ چادر بانوان بختیاری مشخص کننده پوشاک زنان بختیاری است که از جنس پارچه توری و گاه مزین به تارها و نقشها و حاشیه های زرین است. حاشیه و کناره های چادر زنان بختیاری اغلب به وسیله زر و زیور و سکه های مختلف تزیین می شود. پوشش زن بختیاری آمیخته ای است از پوشاک همسایگان خود بویژه اصفهانیها.

ـ بانوان بختیاری دارای یل هستند که از مخمل گلدار یا ساده تهیه می شود. یقه این یل ایستاده و گاه خوابیده است.

سردست آن مزین و در قسمت جلو با دکمه بسته می شود و از روی پیراهن می پوشند. تنبان (شلیته) لیفه دار و پرچین است. پارچه مورد مصرف آن از شش متر تجاوز می کند و جنس پارچه آن از پارچه های الوان و خوشرنگ است.

پوشاک زنان خراسان

پوشاک مردم سرزمین خراسان با پوشاک همسایه های خود یعنی بلوچها شباهت بسیار دارد. لیکن تفاوتی نیز در برش آنها وجود دارد که نمی توان نادیده گرفت. پوشش مردم شرق خراسان اصیل ترین پوشاکهای این منطقه است. بقیه ساکنان این دیار عمامه را برداشته و کت و شلوار می پوشند. زنان، چارقد به سر داشته که از نوع دستمال یزدی بوده است.

امروزه این چارقدها کاربرد چندانی ندارند.

ـ پوشاک زنان شرق خراسان دارای شش تکه اساسی است: کلاغی، روسری، پیراهن، جلیقه، شلوار، چادر و کفش.

ـ روسری زنان شرق خراسان به نام چارقد به رنگ سفید و بزرگ که به شکل سه گوش است. این لچک را به صورت تا زده بر سر می گذارند. در گوشه های این سربند منگوله هایی از نخهای ابریشم و الوان وصل شده است. دستمال کلاغی از قسمت پیشانی روی روسری بسته می شود.

ـ پیراهن زنان در این دیار با بالاتنه کوتاه است که قسمت پایین آنها پرچین و بلند است. این نوع پیراهن دارای آستینی معمولی و سردست است. روی سینه پیراهن زنان این منطقه نقش بندی بسیار زیبایی انجام شده است. یقه تا حوالی سینه باز است. رنگ پارچه ها را اغلب از نوع قرمز و بدون گل و بوته انتخاب می کنند.

ـ دور کمر شلوار زنان شرق خراسان گاهی از شش متر متجاوز است. این شلوار در هنگام پوشیدن به وسیله بندی به دور کمر بسته می شود. رنگ شلوارهای زنانه را معمولاً از پارچه های الوان انتخاب می کنند.

ـ جلیقه زنان از مخملهای الوان و زربفت تهیه می شود که برای حفاظت از سرما به جای یل و ارخالق به کار می برند.

ـ کفش زنان شرق خراسان به شکل نعلینی است که پاشنه کفش در روی تخت آن قرار گرفته است و از چرم الوان تهیه

می شود. زیر پاشنه معمولاً نعل می کوبند. در پاشنه این کفشها استخوان شتر به کار می رود. رویه کفش از چرم تزیین یافته است.

چادر زنان این ناحیه معمولاً به رنگ نخودی روشن و یا با روناس رنگ می شود. قد چادر نسبتا کوتاه است و موقع استفاده مقداری از آن را روی سر می گذارند.

ـ رنگ آمیزی پوشاک زنان شمال خراسان نیز بسیار جالب و مانند پر طاووس رنگ به رنگ می باشد.

پوشاک زنان قشقایی

پوشاک قشقایی ها مشخص، متنوع و مختص قشقایی ها می باشد. پوشاک زنان قشقایی بسیار موقر، باشکوه و مجلل است. پوشش زنان قشقایی مانند پوشاک بختیاری ها رنگین، بانشاط و ساده است.

ـ پوشاک زنان قشقایی دارای ده تا یازده تکه بوده و شامل: روسری و سربند، پیراهن، ارخالق، تنبان و گیوه می باشد.

کلاهک زنان قشقایی نظیر کلاهک زنان بختیاری است و از پارچه های مختلف مخمل و زری تهیه می شود.

ـ روسری بانوان قشقایی پارچه ای سه گوش و لچکی بزرگ می باشد و جنس آن از توری الوان است.

ـ پیراهن زنان قشقایی دارای دامن بلند است. ضمنا در طرفین پیراهن تا کمر چاک دارد. آستین این نوع پیراهن ساده و راسته است. از دم آستین گاهی به وسیله بند جمع می کنند.

ـ ارخالق زنان قشقایی از جنس پارچه های زری و مخملهای الوان تهیه می شود. دم آستین این ارخالق ها معمولاً نواردوزی شده و بعضی مواقع دارای سنبوسه ای کوتاه می باشد که تا به انتهای نوک انگشتان ادامه پیدا می کند.

ـ شلیته های زنان قشقایی را تنبان نیز می گویند و از جنس پارچه های گلدار است. زنان قشقایی اغلب شش یا هفت عدد آنها را روی هم می پوشند. البته اندازه تنبانها با هم فرق دارند و مقدار پارچه مصرفی آنها نیز با یکدیگر متفاوت است.

ـ پاپوش زنان قشقایی مانند گیوه مردان است که در شیراز و آباده تهیه می شود. رویه گیوه را زنان بومی با نخ پنبه ای یا ابریشمی می بافند. تخت گیوه را

گیوه دوزان از کهنه های پارچه فراهم می نمایند که به تخت کفش معروف هستند. گاه به جای کهنه از چرم استفاده می شود و روی چرم را با نخ پرک دوخت می گیرند و این حالت را آجیده می گویند.

پوشاک زنان بلوچ

مردم سخت کوش این سامان دارای قبایل بسیار است. پوشش این مردم ضمن تبعیت و متأثر از همجواری به مانند مردم نواحی شرق خراسان می باشد. هنر سوزن دوزی زنان این خطه بی نظیر است. سابق بر این برای سوزن دوزی پوشاک، مدتها بلکه سالها وقت صرف می کردند اما امروزه تنها برای تهیه قطعات کوچک مانند سوزندوزی سر آستین و پیش سینه پیراهنها و غیره قناعت می کنند.

ـ پوشاک عمده زنان بلوچ از سربند، پیراهن، شلوار، قبا، چادر و کفش تشکیل می شود.

ـ سربند زنان بلوچ از پارچه یا مخمل تهیه می شود که کلاهکی شبیه نیم تاج روی آن قرار می گیرد. قسمت جلو سربند را اغلب سکه دوزی می نمایند. بانوان بلوچ از گیسوبند نقره ای استفاده می کنند. گیسوهای خود را بافته و سپس در میان گیسوبند قرار می دهند.

ـ پیراهن زنان بلوچ معمولاً از پارچه های تیره مانند مشکی خط دار است و غالبا در قسمت سینه و سر دست سوزن دوزی بسیار زیبایی می شوند.

ـ شلوار سنتی زنان بلوچ شبیه شلوار زنان بندری است. دم پای شلوارها معمولاً تنگ و باریک است. شلوارها نیز سوزن دوزی، نواردوزی و زری دوزی شده اند. زنان و دختران بلوچ به پای خود خلخال می بندند.

ـ قبای زنان بلوچ به شکل راسته و ساده است. در عین حال از دقت، پشتکار و ذوق و هنر برخوردار است. آستینهای این قباها

بلند و یقه آنها گرد می باشد. در قسمت جلو قبا به وسیله دو دکمه گرد بسته می شود. طرفین قبا چاکدار است و دو جیب نما در ناحیه کمر دارد.

ـ زنان بلوچ در روی همه پوشاک خود چادر به کار می برند. چادر به شکل مستطیل است و از پارچه های توری نازک تهیه می شود. سه نوع کفش در این منطقه مورد استفاده است. کفش نوع اول که از لیف گیاه به نام «پورک» تهیه می شود. نوع دوم کفش، «صندل» نام دارد و از چرم استفاده می شود. سومین نوع کفش دارای پاشنه های چرمی با رویه زربفت است.

ـ زنان بلوچ نیز برای جلوه گری از زیورآلات متنوع استفاده می کنند. گوشواره، انگشتر، خلخال، النگو، گردنبند و سینه ریز از جمله وسایل زینتی بانوان بلوچ است.

پوشاک زنان لرستان

پوشاک زنان منطقه لرستان عبارت است از کلاهک، روسری، پیراهن، شلوار، جلیقه، یل، کلنچه (سرداری) و پاپوش. زنان لر از پارچه کم عرض کلاهک درست می کنند و دور آن را دستمال یا کلاغی می بندند. این روسریهای ریشه دار، گلدار و گاهی سیاه و سفید می باشند. کلاغی را طوری دور سر می پیچند که پرپشت باشد و آویزه های بلند نیز همراه دارد.

پیراهن زن لر برشی ساده، بلند و گشاد و یقه گرد بهم آمده دارد. جلوی پیراهن از زیر گلو تا حدود سینه چاک دارد، تنه پیراهن برش راست داشته و گاهی نیز از زیر بغل به سوی پایین اریب می خورد و در دامن عرض آن افزایش می یابد. زنان لر از دو پیراهن روی هم رفته استفاده می کنند که یکی نقش زیر پیراهن را ایفا می نماید و از تافته تهیه می شود.

شلوار زنان لر از لحاظ برش وضع خاصی دارد. قسمت بالای آن گشاد و پهن و دارای لیفه و کمر است. دو ساق آن مایل به بیرون و قسمت پهن آن در پایین شلوار دوخته می شود. دو ساق در بخش بالای خود به فاصله ای از همدیگر قرار می گیرند و این فاصله خود به منزله میان ساقی می باشد. شلوار از لحاظ جنس و ترکیب دو قسمتی و دو رنگ است که از دم پا تا حدود زانو رنگی است. بر آن نقش بندی و نواردوزی کرده و قسمت دیگر آن رنگی دیگر است. جلیقه از لحاظ برش و ساختمان در میان تمام ایلات یکی است و در میان زنان لر بخش جلوی آن همیشه باز است و دکمه ندارد. قسمت جلوی جلیقه یراق دوزی مفصل دارد.

در لرستان دو نوع کت و دیل معمول است. یکی همان کت معمول است که نیمه تن را می پوشانند و ساده است و بدون آرایش و دیگری کتی است که از مخمل تهیه می گردد که آن را کُلنتچه می گویند. این تن پوش چون کت معمولی است اما در جلوی بدن بسته نمی شود. یقه اش باز است و دم آستین و دوره شکاف آن یراق دوزی و نواردوزی می شود.

سردای زن لر پوششی بلند تا پشت پا دارای کمرچین، جلوی آن آزاد است بدون دکمه و آستین آن کوتاه تا آرنج و از مخمل الوان و مشکی تهیه می شود. کناره های سرداری و دور دامن و سر آستین را به پهنای سه انگشت یراق دوزی می کنند.

پاپوشش زن لرستانی از چرم محلی است که در خرم آباد و بروجرد ساخته می شود اما اغلب از دوخته های کرمانشاه و گیوه های معروف آنجا بهره می برند.

پوشاک زنان خوزستان

امروزه مردم این سرزمین از پوشاک معمولی استفاده کرده و از خود پوشاک مشخصی ندارند. پوشاک روستاییان و ایلهای این ناحیه مخلوطی از پوشاک کردها، لرها، بندریها و اعراب مجاور است. زنان خوزستان به دلیل گرمای زیاد این منطقه از پوشاک معمول مردم و از یک پیراهن بلند و گشاد و شلوار و سربند محلی استفاده می کنند.

پوشاک زنان بندری

پوشاک ساحل نشینان جنوب کشور به پوشاک بندری مشهورند. پوشاک ساکنین این منطقه غالبا دستخوش سلیقه های مختلف بوده است. زنان بندری در جنوب ایران دارای پوشاک سبک وزن و چادر توری سیاه چون پروانه های ظریف سیاهی هستند که بر بالهای سیاه خود خطوط زرد و قرمز دارند. پوشاک زنان بندری از هفت یا هشت تکه لباس تشکیل شده است که شامل کلاهک، روسری، پیراهن، شلوار، کفش، چادر و نقاب می باشد.

ـ کلاهک بانوان بندری، پارچه ای است سه گوش آستردار در رنگهای مختلف که بر سر می نهند. دو گوشه این لچک را به وسیله بندهای قیطان در پشت سر به هم می بندند. بر انتهای این قیطان ها معمولاً زیوری گرد و کوچک می آویزند. حاشیه جلو کلاهک زردوزی و نواردوزی می شود. یا گاه با سکه های مختلف به تزیین آنها می افزایند.

ـ روسری زنان بندری از توری و به شکل مستطیل است. معمولاً از رنگهای مشکی و بنفش ساده یا دارای گلهای زرکوب و در زیر کلاهک روی سر گذارده می شود. کناره های آن از حوالی بناگوش به زیر گلو آمده با سنجاق بسته می شود و به دور گردن و شانه می پیچد. اندازه آن حدود یک متر و نیم و عرض آن حدود 80 سانتی متر است. کناره های عرض و طول آن را اغلب به وسیله سکه های تزیینی زینت می کنند.

ـ پیراهن زنان بندری راحت ترین نوع پوشش است. قد پیراهن تا حوالی زانو می رسد. آستین پیراهن راسته و فراخ است. طول و عرض این پوشاک 90 × 80 سانتی متر و دارای حاشیه پهن و رنگی است که با نوارهای زری الوان تزیین می شود. پیراهنهای زنان بندری مانند روسری آنان از پارچه های توری انتخاب می شود و رنگ آنها نیز مشکی و یا تیره است که تزیینات الوان روی پیراهن یا روسری به خوبی نمایان است زیرا به این پوشاکها دامنه های کهربا یا خلخال و سکه های تزیینی نصب می شود.

ـ شلوار زنان بندری مانند شلوار زنان کرد و ترکمانان است. یعنی از دو ساق دمپاتنگ و یک میان ساق پهن لوزی شکل درست می شود. و نظیر آنها از دو رنگ و از دو جنس مختلف تهیه می شود. جنس شلوار از جنس مرغوب و لطیف مانند اطلس

و ساتن گلدار و رنگی انتخاب می شود. کمر این شلوارها نیز لیفه ای است.

ـ کفش زنان بندری از نوع صندل است. که تسمه این کفشها در لای انگشتان قرار می گیرد. از نوع کفشهای زنان بلوچ در این منطقه رواج دارد.

ـ زنان بندری از چادرهای توری، روشن، گلدار و یا تیره زیوردار استفاده می کنند. زنان گاهی چادر خود را جمع کرده و در روی سر می گذارند تا کوزه ای چیزی در روی سر حمل نمایند.

ـ زنان بندری برای پوشاندن چهره خود نقابی دارند از جنس پارچه مشکی که نام محلی آن «برقه» است. گاهی چرمی ظریف به شکل نیم دایره و به اندازه پهنای صورت، دارای قیطانهایی در بالا و طرفین گوشه ها است که با بستن این قیطانها از پشت سر نقاب در چهره استوار و محکم می شود.

پوشاک زنان کرد کرمانشاه

زنان کرد این منطقه موی سر خود را چون دیگر زنان کرد و بلوچ و ترکمن اغلب به صورت گیسوان ریز و افشان می بافند و گاهی آن را میان گیسوبندی نقره ای می گذارند و گاهی نیز موها را شانه زده در دو طرف صورت پریشان می نمایند. پوشاک زنان کرد عبارتست از:

سربند، زیرپوش، پیراهن، نیم تنه (یل)، قبا، روپوش، شلوار. پاپوش سر زنان کرد کرمانشاهی پرپشت و از چندین دستمال بزرگ (کلاغی) ریشه دار تشکیل شده است. این دستمالها را معمولاً بر دوره کلاهکی که گاه شبیه عرقچین است می پیچند. کلاهک ممکن است چند ترک یا بدون ترک و ساده باشد.

پس از آنکه موی سر را شانه زدند و به دو طرف صورت رها کردند سربند اولی را همانند زنان کرد کردستان بسته و کلاغی های دیگر را، پیرامون یکدیگر می پیچند و دنباله ای نیز از آن بر پشت سر می آویزند. در این سربند کلاغی، آخرین و رویی را چنان ترتیب می دهند که ریشه های آن به وضع زیبایی در جلو و پیرامون سر قرار می گیرد. گاهی نیز زنان جوان و نوعروسان این منطقه از کلاهک یا عرقچین منجوق دوزی شده استفاده می کنند که وسیله مناسبی برای انباشتن زر و زیور بر آن است.

زیرپوش یا زیرپیراهن بلند قد است و از پارچه چلوار تهیه می گردد. آستین آن ساده و مچ آن با دکمه بسته می شود. یقه گرد آن نیز به وسیله دکمه بسته می شود.

پیراهن بلند گشاد، یکی از پوشاک متداول زنان باخترانی است که آن را از پارچه های گلدار تهیه می کنند. یقه پیراهن از جلو تا زیر سینه باز است. شکل یقه سه گوش است. آستین پیراهن ساده و گاهی هم سر آستین به آن می دهند که با دکمه باز و بسته می شود. برخی از زنان که از تمکن مالی خوبی برخوردارند پیراهن خود را از پارچه های مخمل به رنگ الوان تهیه می کنند.

جلیقه یک پوشاک سنتی و مجلل و مورد علاقه زنان کرد است. زیرا علاوه بر

رنگ، برش و وضع تزیین خاص خود به زنان کرد امکان استفاده از زیورهای گوناگون را می دهد. این تن پوش بی آستین و قد آن کوتاه و تا کمر می رسد. جنس آن پیوسته و از مخملهای الوان است. این پوشاک دارای آستر و یقه آن سه گوش و گاهی برگردان است. در کناره های جلیقه از بالای یقه تا گوشه ها و پهلوها به پهنای سه انگشت یراق دوزی و نواردوزی می شود و بر روی این آرایش سکه های فراوان نیز نصب می کنند.

یل یا نیم تنه مانند جلیقه کوتاه است. آستین آن به مچ می رسد و گاهی سنبوسه نیز در آن به کار می رود. سراسر کناره های یل دارای نوارهای الوان و یراق است، پارچه آن همیشه از مخمل مرغوب می باشد. البته در طبقات اجتماعی این وضع تفاوتهایی دارد.

قبای زنان کرد، در این منطقه نیز بلند است. رویه آن از مخمل الوان و آستر آن گلدار است. قسمت جلو تا زیر سینه از هم باز است و در روی سینه لبه های آن به هم می رسد و در این لبه ها سکه دوزی می شود.

روپوش زنان چادری است از پارچه ابریشمی مشکی به درازای دو متر و عرض کمتر که معمولاً آن را به درازا بر پشت می افکنند و دو گوشه بالایی آن را به جلو آورده و در پیش روی سینه گره می زنند.

شلوار زن کرد همان شلوار معمول در جوامع کردان دیگر مناطق است. با لیفه و دو ساق بلند تا مچ پا و میان ساق چهار گوشه و پهن و دمپایی جمع به وسیله بند بر دور مچ پا.

زنان کرد در این سامان با توجه به اینکه تمایل زیادی به کفشهای شهری پیدا کرده و هر نوعی که بخواهند به دلخواه تهیه می کنند اما پاپوش سنتی آنان همان کفش دستباف رنگین است که به گیوه کرمانشاه معروف است.

منابع:ـــــــــــــــــــــــــ

پوشاک ایلات و روستاییان ایران، جلیل ضیاءپور.

نگاهی اجمالی بر پوشاک زنان محلی ایران ـ دومین نمایشگاه تشخص و منزلت در نظام اسلام.