سید جواد عاملی متوفای 1226 ق. 

گنجینهدار فقه

طلیعه 

عالمان بزرگ شیعه حقی بیش ازآنچه كه در این سطور و صفحات بگنجد، دارند. چرا كه از لحظه لحظه عمر مباركشان برایادای رسالت دینی بهره برده و همیشه و همواره در تلاش و تكاپوی حفظ میراث دینی وفرهنگی بوده اند. آثار جاویدی كه برای نسلهای آتی یادگار گذارده نشان از بلندی همتآنان دارد.
علامه سید محمد جواد عاملی دانشمندی بزرگ از همین قبیله است كه باكتاب((مفتاح الكرامه))اشدرهای كرامت را به روی فقیهان و عالمان شیعی گشوده است . این سطور نگاهی گذرا بهزندگی این شخصیت ارجمند می باشد.
میلادنور 
در سال 1152 ق . درشقراء از روستاهای جبل عامل (نواحی لبنان ) و در خانواده ای اهل دین و دانش ،نوزادی پا به عرصه هستی گذاشت كه او را جواد نهادند.
از همان آغاز زمزمه زلالقرآن در وجودش جاری گشت و روح پاكش را سیراب ساخت . نسبت او از طرف پدر به امامحسین علیه السلام و از طرف مادر به امام حسن علیه السلام و امام موسی كاظم علیهالسلام می رسد. ^([1])
خانه سید جواد همواره پایگاه و پناهگاهدوستداران و شیعیان اهل بیت علیه السلام بود و عالمان بزرگی از این خاندان بپاخاسته اند و از آن جمله می توان به سید محسن امین مولف كتاب ارزشمند اعیان الشیعهاشاره نمود.

به سوی مكتب 

سید جواد پس از آنكه دوران كودكیرا پشت سر نهاد به مكتب رفت تا مقدمات علوم را از عموزاده اش ابوالحسن موسی فراگیرد. او در درسها با علاقه زیاد و شوق وافر شركت می جست و در اندك زمانی توانستدروس ‍ مقدماتی را بیاموزد و همین كوشش بی وقفه ای كه از هود نشان می داد موجب گشتتا آشنایان او آینده بسیار روشنی را برایش پیش بینی كنند.
وی در آنجا با نسیمجانفزای دانشها و فرهنگ والا و جاوید اسلام آشنا گشت . پس از آنكه استادش دار فانیرا وداع گفت و دیگری را یارای سیراب كردن عطش علمی وی نبود او برای رسیدن به اهدافعالی وی نبود او برای رسیدن به اهداف عالی تصمیم به هجرت گرفت.
هجرت علمی 
سید جواد در سال 1194 ق ، باكوله باری از امید راهی اعتاب مقدس عراق شد تا بتواند از خرمن دانش اندیشمندان شیعیحوزه نجف خوشه چینی كند. قبل از رسیدن به حوزه بزرگ نجف وارد شهر كربلا شد تا نخستخود را از فرات عشق سیراب سازد ولی هنگامی كه با حضور استوانه های گران سنگی همانندآقا وحید بهبهانی (متوفی 1205 ق ) و سید علی طباطبایی (متوفی 1231 ق ) در كربلامواجه شد در همانجا رحل اقامت افكند تا در جوار بارگاه ملكوتی امام حسین علیهالسلام از محضر نورانی آن استادان بزرگ بهره ای علمی و عملی ببرد. ^([2])

اقیانوس بزرگ 

آن روزها كه حوزه نجف به مثابه بزرگترین مركز علمی تشیع محسوب می شدو اساتید و نام آوری در آن شهر به تدریس و تربیت دانش پژوهان علوم دینی اشتغالداشتند سید محمد جواد نیز خود را به آن اقیانوس بزرگ رسانید تا بتواند گامهایبیشتری در عرصه علم و اجتهاد بردارد.
ایشان در آغاز ورود به این شهر شهرت والاییپیدا نمود و در آن حوزه عظیم درخشش بیشتری كرد. او علاوه بر ادامه پژوهشهای خود بهتدریس ‍ و تالیف نیز پرداخت.
زمانی كه سید جواد به حوزه نجف آمد اساتید والامقامی سكان كشتی حوزه كهنسال نجف را در دست داشتند و این فرصت بسیار مغتنمی برایایشان بود. اساتیدی كه سید جواد در محضرشان زانوی شاگردی زد و از حضور پرفیضشانبهره های علمی و اخلاقی فراوان برد عبارتند از:
1.سید بحرالعلوم (1154 - 1212 ق ):او از علمای بزرگ شیعه است و به موجب عظمت و مقام علمی و معنوی اش در میاندانشمندان جایگاه خاصی دارد.
در میان شاگردان بحرالعلوم سید جواد از منزلتی دیگربرخوردار بود. نقل شده است كه وقتی سید در حوزه با بركت نجف درس می گفت روزی برایتدریس نیامد. شاگردان ناراحت شدند. بدین سبب سید جواد را كه مورد اعتماد بحرالعلومبود نزد ایشان فرستادند. سید جواد علت نیامدن استاد را جویا شد استاد فرمود من پساز نیمه های شب ، برای سركشی به مدرسه می آیم و قدم می زنم . بتازگی وقتی آمدمسحرهای چراغ حجره ها را خاموش دیدم و همه در خواب به سر می بردند و از تضرع آنهاخبری نبود. به همین علت من حاضر نیستم برای كسانی كه نماز شب و تضرع و ناله هایسحرگاهی را ترك می كنند درس بگویم!
می گویند وقتی این كلام بحرالعلوم در میانشاگردان زبان به زبان پیچید صدای زمزمه های یا رب یا رب شاگردان دیگر بار در نیمههای شب به آسمان بالا رفت سید عالیمقام نیز مجددا با اطمینان خاطر بر كرسی تدریس ‍نشست. ^([3])
2.شیخ جعفر كاشف الغطاء (1154 - 1228 ق ):او از استوانه های علم و علمای نام آور است و سید جواد از ایشان چنین یاد می كند:امام ، علامه مورد اعتماد و از بزرگترین دانشمندان است. ^([4])
3.شیخ حسین نجف (1159 - 1251 ق ): وی ازاسوه های فضیلت و تقوا و از عالمان كم نظیر است . از ویژگیهای این عارف نامی اینبود كه هیچ گاه لب به سخن نمی گشود مگر با اینكه با آیه یا روایت و سخن حكمت آمیز.دیگر آنكه ناملایمات روزگار در وی تاثیر نمی گذاشت . علمای بزرگ شیعه چون كاشفالغطاء و سید بحرالعلوم احترام خاصی برای ایشان قائل بودند.

اسوه اخلاق 

سید جواد علاوه بر مقام والایعلمی از نظر اخلاقی نیز قله نشین فضایل بود. چرا كه آنچه را می آموخت جامه عمل میپوشاند.
وی بسیار متواضع بود به طوری كه همه تحقیقات وزین و نوآوریهای علمی خودرا به استادانش نسبت می داد. ^([5])و برای استادان خوداحترام زیادی قائل بود و همواره با تجلیل فراوان از آنان یاد می كرد و بسیار خوشاخلاق و مهربان بود. این اسوه اخلاق جان خود را پاكیزه ساخته و به عالی ترین مراتبمعنوی و اخلاق نایل گشته بود.

نشانههای سبز 

نوشته اند چونسید بحرالعلوم اداره حوزه نجف را به عهده گرفت وظایف مهم حوزه را تقسیم كرد و هركدام را به دست افراد با كفایتی سپرد. از جمله كارهای تحقیق و تالیف را به سید جوادواگذار نمود تا به پژوهش در علوم آل محمد صلی الله علیه و آله بپردازد. ایناندیشمند عالیقدر نیز با توجه به اطلاعات فراوانی كه در اخبار و اقوال داشت.تالیفات پرارجی از خود به یادگار گذاشت . آن آثار جاوید عبارتند از:
1.مفتاحالكرامه (این كتاب گران سنگ شرحی به سبك نو بر كتاب قواعد الاحكام علامه حلی است ودر واقع كلید اجتهاد است.)
2.تجوید قرآن
3.حاشیه بر باب طهارت از كتابمدارك الاحكام
4.منظومه ای درباره زكات
5.شرح وافیه
6.منظومه ای دربارهخمس
7.حاشیه بر كتاب روضه البهیه شهید ثانی
8.حاشیه بر كتاب معالم
9.رساله ای در اصل برائت
10.حاشیه بر تهذیب
11.رساله ای در رداخباریین
12.حاشیه بر كتاب فوائد الرجالیه

تدریس 

فقیه نامی علامه سید جواد عاملی پس از رحلت سید بحرالعلوم و مسافرتعلامه كاشف الغطا به ایران ، بر كرسی تدریس نشست و به موجب تبحر در فقه و اصول واحاطه ای كه بر اقوال متاخرین و متقدمین داشت شمار زیادی از دانش پژوهان در درسایشان شركت می نمودند.
عده ای از پژوهش یافتگان مكتب علامه عاملی و درس آموزان((مفتاح الكرامه))او بهمقامات عالی رسیدند و در دانش و درستكاری سرآمد عصر خویش گشتند. از جمله شاگرداننمونه وی افراد ذیل اند:
1.شیخ محمد حسن نجفی مولف كتاب جواهر الكلام (متوفی 1266ق .): او از عالمان والا مقام و مولفان كم نظیر شیعه است كه سی سال از عمرشریفش را صرف گردآوری((جواهر الكلام))این دایره المعارف فقه شیعه نمود.
2.صدر الدین عاملی:ایشان هنگامی كه دوازده ساله بود در درس سید بحرالعلوم و آقا محمد باقر بهبهانیشركت می جست . در آن زمان سید بحرالعلوم مشغول به نظم درآوردن كتاب((الدره النجفیه))بود. او هر چهرا كه به نظم در می آورد به ایشان می داد تا اشكالاتش را مرتفع سازد.
3.شیخمهدی ملا كتاب : او یكی دیگر از سیراب شدگان مكتب علمی و عملی سید جواد عاملی استكه از نظر اخلاقی كم نظیر و در واقع تندیس ‍ اخلاق بوده و از نظر معنوی به مقاماتعالی رسیده است.

مشایخ اجازه 

دانشمندان گرانقدری كهبه علامه اجازه روایت داده اند عبارت اند از:
1.آیه الله محمد باقر بهبهانی (ره )
2.سید محمد مهدی بحرالعلوم (ره )
3.میرزای قمی (متوفی 1231 ق )
4.سیدعلی طباطبایی ، مولف كتاب ریاض المسائل
5.شیخ جعفر كاشف الغطاء
6.آیه اللهمهدی شهرستانی

روایت كنندگان 

عالمانی كه از علامه بزرگوار سیدجواد عاملی اجازه روایت اخذ كرده اند بدین قرارند:
1.شیخ محمد حسن نجفی
2.فرزند ایشان ، آقا سید محمد
3.شیخ رضا فرزند زین العابدین نوه علامهعاملی
4.محمد علی هزار جریبی
5.شیخ جواد ملا كتاب
6.شیخ حسن بن محمدعلی العبودی
7.میرزا عبدالوهاب

درسنگر جهاد 

این عالمسخت كوش و خستگی ناپذیر هنگامی كه وهابیون به نجف حمله بردند به صف مبارزان پیوست وعلاوه بر این با نوشتن رساله((وجوب الذب عن النجفالاشرف))مردم را به جهاد و دفاع ترغیب نمود و با قلمو شمشیر، به دفاع از ارزشهای اسلامی پرداخت و در همان زمان نیز مشغول نگارش كتابمفتاح الكرامه بود و با چنین كاری پیوندی میان دانش و مبارزه ایجاد نمود. ایشان خودچنین گفته است : نباید دفاع و مهیا كردن نیروها برای دفاع ، مرا از تالیف و تصنیفباز دارد. ^([6])

گنجینه پرارج 

یكی دیگر از یادگارهای با ارزش ایشان كتابخانه اش بود كه در آنبسیاری از نسخ خطی علمای بزرگ از قرون پیشین را جمع آوری كرده ، در آن زمان ازكتابخانه های غنی به شمار می آمد. در این گنجینه گران سنگ كتابهای نفیس ‍ فقهی ،رجالی ، حدیثی و... نگهداری می شد. ایشان در كتاب مفتاح الكرامه به این ذخایرارزشمند اشاره كرده و بدون واسطه به آنها استناد جسته است.^([7])

فرزندان 

از علامه سید جواد عاملی دو فرزند كه اهل علم و فضل بوده اند بهیادگار ماند:
1.سید محمد حسینی نجفی عاملی:
ایشان از عالمان صاحب نام درعصر خویش و از شاگردان افتخارآفرین پدر بزرگوارش بود و جمعی از علما از ایشان روایتنقل نموده اند. در سال 1269 ق . در شهر نجف به جوار رحمت الهی شتافت و در همان حجرهای كه پدر بزرگوارش مدفون است به خاك سپرده شد.^([8])
2.دختر ایشاننیز بانویی عالم ، مهذب و مورد اطمینان و اعتماد عالمان عصر خویش بود و در نزد فقیهبزرگ جواهر الكلام از احترام خاصی برخوردار بود. با اینكه حدود نود و پنج سال زندگیكرد در پیری هم از حواس و ادراك صحیح برخوردار بود. ^([9])

هجرت آخر 

علامه سید جواد عاملی در اواخر عمر مباركش نیز مشغول نگارش كتابمفتاح الكرامه بود، او در آن لحظه های آخر چنین وصیت می كند: در حالی مشغول تالیفهستم كه وهابیها به عتبات حمله می كنند و مضافا اینكه در حال مریضی و ضعف جسم میباشم . پس شما را سفارش می كنم كه در هر حال در تحصیل علم تلاش و جدیت كنید. ^([10])
این عالم فرزانه و محقق ژرف نگر و سخت كوش پساز عمری خدمت به شیعه ، سرانجام در سال 1226 ق . به سوی معبود خویش پر كشید و درجوار رحمت الهی ماوا گرفت و حوزه های علمیه را در سوگ نشاند.
شایان ذكر است كهتعیین محل دفن ایشان نیز بر طبق وصیت خودشان بوده است زیرا در عالم رویا قبر خود رامشاهده می كند، پس از آن سفارش ‍ می نماید كه او را در یكی از حجره های شرقی از طرفباب قبله روبروی مرقد مطهر امیرالمومنین علی علیه السلام دفن كنند و اكنون مزارشزیارتگاه عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام است و در برخی از كتابها كراماتیبرای تربت پاكش ذكر كرده اند. ^([11])رحمت بی منتهایپروردگار نصیب او باد.