مشخصات کتاب


نام کتاب : اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقی)
بازدید : 317324
تاریخ درج : 1389/4/15
پدیدآورنده : مکارم شیرازی، ناصر
مترجم / مصحح : -
ناشر : انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع)
محل نشر : قم
سال نشر : 1387
تعداد جلد : 3
صفحات : 399
قطع : وزیری
زبان : فارسی

پیام قرآن دوره دوم: اخلاق در قرآن / با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان: محمدرضا آشتیانی، محمدجعفر امامی، عبدالرسول حسنی، محمد اسدی، حسین طوسی، سیدشمس الدین روحانی، محمد محمدی.

فهرست مطالب

Skip Navigation Links.
اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقی)
پیشگفتار
Collapse فصل اول: اهمیت بحثهای اخلاقیفصل اول: اهمیت بحثهای اخلاقی
مهمترین مباحث قرآنی
اهمیت اخلاق در روایات اسلامی
Collapse نکته هانکته ها
1- تعریف علم اخلاق
2- رابطه اخلاق و فلسفه
3- رابطه اخلاق و عرفان
4- رابطه «علم» و «اخلاق»
Collapse 5- آیا اخلاق قابل تغییر است؟5- آیا اخلاق قابل تغییر است؟
آیات و روایات دلیل بر قابلیت تغییر اخلاق است
دلائل طرفداران عدم تغییر اخلاق
پاسخ
6 - تاریخچه علم اخلاق
Collapse فصل دوم: نقش اخلاق در زندگی و تمدن انسانهافصل دوم: نقش اخلاق در زندگی و تمدن انسانها
حیات طیبه چیست؟
رابطه زندگی مادی با مسائل اخلاقی در روایات اسلامی
Collapse فصل سوم: مکتبهای اخلاقیفصل سوم: مکتبهای اخلاقی
1- اخلاق در مکتب خداپرستان
2- اخلاق مادیگری
3- اخلاق از دیدگاه فلاسفه عقلی
4 - اخلاق در مکتب غیرگرایان!
5 - اخلاق از دیدگاه وجدان گرایان
امتیازات مکتب اخلاقی اسلام
Collapse نکته هانکته ها
Collapse 1- اخلاق و نسبیت1- اخلاق و نسبیت
اسلام نسبی بودن اخلاق را نفی می کند
Collapse 2- تاثیر متقابل «اخلاق» و «رفتار»2- تاثیر متقابل «اخلاق» و «رفتار»
تاثیر متقابل اخلاق و عمل در احادیث اسلامی
3- اخلاق فردی و اجتماعی
Collapse فصل چهارم: پشتوانه های اخلاقفصل چهارم: پشتوانه های اخلاق
1- پشتوانه سودجویی
2- پشتوانه عقلی
3- پشتوانه شخصیت
4- پشتوانه الهی
نکته
Collapse فصل پنجم: اخلاق و آزادیفصل پنجم: اخلاق و آزادی
آیا محدودیت اخلاقی به سود انسان است یا به زیان او ؟
اعتقاد به جبر و مسائل ضد اخلاقی
Collapse فصل ششم: اصول مسائل اخلاقی در قرآنفصل ششم: اصول مسائل اخلاقی در قرآن
اصول مسائل اخلاقی در مکتبهای دیگر
نقد و بررسی
بازگشت به اصول اخلاقی در قرآن
اصول اخلاقی اسلامی در روایات
Collapse فصل هفتم: پیوند مسائل اخلاقی با یکدیگرفصل هفتم: پیوند مسائل اخلاقی با یکدیگر
علل پیوند مسائل اخلاقی با یکدیگر
روایت اسلامی گویای ارتباط مسائل اخلاقی
Collapse فصل هشتم: از کجا شروع کنیم؟فصل هشتم: از کجا شروع کنیم؟
Collapse سه دیدگاه در برخورد با مسائل اخلاقیسه دیدگاه در برخورد با مسائل اخلاقی
دیدگاه اول، تهذیب نفس نوعی جهاد
دیدگاه دوم، دیدگاه طب روحانی
دیدگاه سوم، دیدگاه سیر و سلوک
Collapse فصل نهم: روشهای مختلف ارباب سیر و سلوکفصل نهم: روشهای مختلف ارباب سیر و سلوک
Collapse 1- سیر و سلوک منسوب به «بحرالعلوم»1- سیر و سلوک منسوب به «بحرالعلوم»
چگونگی سیر و سلوک در این روش
2- روش مرحوم ملکی تبریزی:
3- روش دیگر
خلاصه و جمع بندی مکتبهای سیر و سلوک
Collapse فصل دهم: آیا در هر مرحله استاد و راهنما لازم است؟فصل دهم: آیا در هر مرحله استاد و راهنما لازم است؟
نقش واعظ درون
Collapse فصل یازدهم: آمادگیهای لازم برای پرورش فضائل اخلاقیفصل یازدهم: آمادگیهای لازم برای پرورش فضائل اخلاقی
1- پاک بودن محیط
Collapse 2- نقش معاشران و دوستان2- نقش معاشران و دوستان
نقش معاشران در روایات اسلامی
تاثیر معاشرت در تحلیلهای منطقی
Collapse 3- تاثیر تربیت خانوادگی و وراثت در اخلاق3- تاثیر تربیت خانوادگی و وراثت در اخلاق
رابطه اخلاق و تربیت خانوادگی در احادیث اسلامی
Collapse 4- تاثیر علم و آگاهی در تربیت4- تاثیر علم و آگاهی در تربیت
جهل سرچشمه فساد و انحراف است
جهل سبب بی بندوباری جنسی است
جهل یکی از عوامل حسادت است
جهل سرچشمه تعصب و لجاجت است
رابطه جهل و بهانه جوئی
رابطه سوء ظن و بدبینی با جهل
بی ادبی از جهل سرچشمه می گیرد
دوزخیان جاهلانند
صبر و شکیبایی از آگاهی سرچشمه می گیرد÷÷
نفاق و پراکندگی از جهل سرچشمه می گیرد
رابطه «علم» و «اخلاق» در احادیث اسلامی
Collapse 5- تاثیر فرهنگ جامعه در پرورش فضائل و رذائل5- تاثیر فرهنگ جامعه در پرورش فضائل و رذائل
رابطه آداب و سنن با اخلاق در روایات اسلامی
Collapse 6- رابطه عمل و اخلاق6- رابطه عمل و اخلاق
چگونگی تاثیر «عمل» در «اخلاق» در روایات اسلامی
Collapse 7- رابطه «اخلاق» و «تغذیه»7- رابطه «اخلاق» و «تغذیه»
رابطه تغذیه و اخلاق در روایات اسلامی
صفات اخلاقی و اعمال اخلاقی
Collapse فصل دوازدهم: گامهای عملی به سوی تهذیب اخلاقیفصل دوازدهم: گامهای عملی به سوی تهذیب اخلاقی
Collapse گام اول: توبهگام اول: توبه
1- حقیقت توبه
2- وجوب توبه
3- عمومیت توبه
4- ارکان توبه
5- قبولی توبه عقلی است یا نقلی؟
6- تبعیض در توبه
7- دوام توبه
8- مراتب توبه
9- آثار و برکات توبه
گام دوم: مشارطه
گام سوم: مراقبه
Collapse گام چهارم: محاسبهگام چهارم: محاسبه
1- در این که چگونه باید نفس را «محاسبه» کرد
2- آثار محاسبه نفس چیست؟
گام پنجم: معاتبه و معاقبه (سرزنش کردن و کیفر دادن)
«نیت» و «اخلاص نیت»
اخلاص
اخلاص در روایات اسلامی
حقیقت اخلاص
موانع اخلاص
آثار اخلاص
ریا کاری
ریا در روایات اسلامی
فلسفه تحریم ریا
نشانه های ریاکاران
طریق درمان ریا
آیا نشاط در عبادت منافات با اخلاص دارد؟
تفاوت ریا و سمعه؟
سکوت و اصلاح زبان
سکوت در آیات قرآن مجید
سکوت در روایات اسلامی
رفع یک اشتباه
اصلاح زبان
رابطه زبان با فکر و اخلاق
آفات اللسان (خطرات زبان)
Collapse اصول کلی برای دفع خطرات زباناصول کلی برای دفع خطرات زبان
1- توجه جدی به خطرات زبان!
2- سکوت
3- حفظ زبان (نخست اندیشه کردن سپس گفتار)
خودشناسی و خداشناسی
1- رابطه خود شناسی و تهذیب نفس
2- خود شناسی در روایات اسلامی
3 - خود شناسی وسیله خداشناسی است
تفسیرهای هفتگانه برای حدیث من عرف نفسه
موانع خودشناسی
عبادت و نیایش روح را پرورش می دهد
تاثیر عبادات در پالایش روح، در روایات اسلامی
یاد خدا و پرورش روح
ذکر خدا چگونه است؟
رابطه یاد خدا با تهذیب نفوس در احادیث اسلامی
1- حقیقت ذکر چیست؟
2- مراتب ذکر
3- موانع ذکر
Collapse فصل سیزدهم: اسوه ها و الگوهافصل سیزدهم: اسوه ها و الگوها
تولی و تبری در قرآن مجید
تولی و تبری در روایات اسلامی
داستان موسی و خضر
Collapse فصل چهارم:چهره دیگر ولایت و تاثیر آن در تهذیب نفوس!فصل چهارم:چهره دیگر ولایت و تاثیر آن در تهذیب نفوس!
نفوذ معنوی مستقیم رهبران الهی در تربیت نفوس آماده
سخنی از علامه شهید مطهری
سوء استفاده ها

جستجو

کتابخانه > اخلاق و عرفان > اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقی) > فصل دوازدهم: گامهای عملی به سوی تهذیب اخلاقی > «نیت» و «اخلاص نیت»
«نیت» و «اخلاص نیت»

بسیاری از علمای اخلاق در آغاز بحثهای اخلاقی سخن از «نیت» و «اخلاص نیت» به میان آورده اند و این دوا را از یکدیگر جدا ساخته اند؛ نیت را چیزی و اخلاص نیت را چیزی دیگر شمرده اند؛ ولی هنگام بحث از این دو، تفاوت روشنی بیان نکرده اند و مباحث خلوص نیت را در بحث نیت آورده اند، به گونه ای که تمیز میان مفهوم این دو مشکل است.

برای تفکیک این دو، می توان چنین گفت: منظور از «نیت» همان عزم راسخ و اراده محکم برای انجام کار است، قطع نظر ازاین که انگیزه الهی درآن باشد یاانگیزه های مادی.

بدیهی است کار هنگامی به ثمر می رسد که انسان با اراده قوی و خلل ناپذیر و عزمی راسخ وارد آن شود؛ تحصیل دانش، تجارت، زارعت، کارهای تولیدی، کارهای اجتماعی و سیاسی و خلاصه هر عمل مثبتی هنگامی به نتیجه می رسد که با تردید و دو دلی آغاز نشود؛ و این در صورتی ممکن است که انسان قبلا روی برنامه ای که می خواهد انجام دهد مطالعه کافی داشته باشد؛ از منافع کار و نتائج و شرایط و موانع احتمالی آن کاملا مطلع باشد، و با اراده قوی وارد عمل شود، و با گامهای استوار و محکم به سوی مقصد حرکت کند.

در طریق تهذیب اخلاق و سیر سلوک الی الله نیز اراده و نیت قاطع لازم است. افراد سست اراده هرگز به جایی نمی رسند، و با برخورد به اندک مانعی از راه می مانند؛ اصولا اراده ضعیف نیروی انسان را نیز تضعیف می کند و بعکس اراده قوی تمام نیروها و استعدادهای درون را بسیج می نماید و انسان را به سوی مقصد به حرکت در می آورد.

این همان چیزی است که در قرآن مجید از آن تعبیر به «عزم» شده است و پیامبران

[267]

بزرگ الهی به خاطر اراده نیرومندشان «اولواالعزم» نامیده شده اند. (82)

قرآن خطاب به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می گوید: «فاذا عزمت فتوکل علی الله؛ (نخست با یارانت مشورت کن) و هنگامی که تصمیم گرفتی (محکم بایست و) توکل بر خدا کن! » (سوره آل عمران، آیه 159)

در مورد حضرت آدم علیه السلام می فرماید: «و لقد عهدنا الی آدم من قبل فنسی ولم نجد له عزما؛ ما از آدم پیمان گرفته بودیم (که نزدیک درخت ممنوع نشود و فریب شیطان را نخورد) ولی او فراموش کرد، و عزم و اراده محکمی (برای وفای به عهد) در او نیافتیم. » (سوره طه، آیه 115)

در روایات اسلامی نیز اشارات قابل ملاحظه ای به این معنی شده است:

از جمله، در یکی از دعاهای ماه رجب از امام کاظم علیه السلام می خوانیم: «و قد علمت ان افضل زاد الراحل الیک عزم ارادة یختارک بها و قد ناجاک بعزم الارادة قلبی؛ من بخوبی می دانم که برترین زاد و توشه رهروان راه تو، اراده محکمی است که تو را به وسیله آن برگزیند، و دل من با اراده محکم به مناجات تو پرداخته است. » (83)

و در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «انما قدر الله عون العباد علی قدر نیاتهم فمن صحت نیته تم عون الله له، و من قصرت نیته قصر عنه العون بقدر الذی قصره؛ خداوند به قدر نیتهای بندگان به آنها کمک می کند، کسی که نیت صحیح و اراده محکمی داشته باشد، یاری خداوند برای او کامل خواهد بود، و کسی که نیتش ناقص باشد به همان اندازه یاری الهی در حق او کم خواهد شد. » (84)

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «ما ضعف بدن عما قویت علیه النیة؛ هنگامی که نیت محکم و قوی باشد، بدن (از پذیرش کارهای سخت و سنگین در راه وصول به مقصود) ضعیف و ناتوان نخواهد شد. » (85)

[268]

این حدیث بخوبی نشان می دهد که تصمیم و عزم راسخ در کارها چگونه قدرت و توان جسمی را بالا می برد و به انسان نیرو و توان می بخشد.

یکی از دیگر از معانی «نیت» تفاوت انگیزه ها در انجام اعمالی است که ظاهرا یکسان است؛ مثلا، انسانی که به جهاد می رود، ممکن است انگیزه او کسب غنائم یا برتری جویی باشد، همان گونه که ممکن است نیت او یاری آئین حق و دفع ظلم ظالم و خاموش کردن آتش فتنه باشد.

در هر دو صورت در ظاهر حرکت واحدی انجام می گیرد، حرکت به سوی میدان جنگ و نبرد با دشمن، ولی این دو نیت از زمین تا آسمان با یکدیگر فرق دارد.

روی همین جهت، دستور داده شده است که در ابتدای راه، انسان باید نیت خود را روشن سازد و اصلاح کند.

سالکان راه خدا نیز باید دقیقا به نیت خود توجه داشته باشند؛ آیا هدف اصلاح خویشتن و تکامل جنبه های اخلاق و رسیدن به مقام قرب الی الله است یا هدف رسیدن به کرامات و خارق عادات و برتری جویی بر مردم از این طریق می باشد.

حدیث معروف انما الاعمال بالنیات اشاره به همین معنی است، چرا که دقت در ذیل حدیث، مفهوم و معنی آن را روشن می سازد؛ در بحارالانوار از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله چنین نقل شده است که فرمود: «انما الاعمال بالنیات و انما لکل امرء مانوی فمن کانت هجرته الی الله و رسوله فهجرته الی الله و رسوله و من کان هجرته الی دنیا یصیبها او امراة یتزوجها فهجرته الی ما هاجر الیه؛ ارزش اعمال بستگی به نیتها دارد و بهره هرکس از عملش مطابق نیت اوست، کسی که به خاطر خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله هجرت کند، هجرت به سوی خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله کرده است. و کسی که به خاطر رسید به مال دنیا یا به دست آوردن همسری، هجرت کند بهره اش همان چیزی است که به سوی آن هجرت کرده است. » (86)

حدیث «علی قدر النیة تکون من الله عطیة؛ عطایای الهی به اندازه نیت انسان است. » (87)

[269]

که از علی علیه السلام نقل شده می توان اشاره ای به این معنی یا معنی سابق باشد.

از مجموع آنچه در این بحث آمد بخوبی می توان نتیجه گرفت که برای پیروزی در هرکار و رسیدن به مقصود - مخصوصا در کارهای مهم - تصمیم و عزم راسخ و استحکام نیت و قوت اراده لازم است، و تا این معنی حاصل نشود، سعی و تلاش انسان بی حاصل یا کم حاصل است.

آنها که می خواهند در طریق اصلاح نفس وتهذیب اخلاق گام بردارند نیز از این قاعده مستثنا نیستند. باید با اراده آهنین کار را شروع کنند؛ و با توکل بر خداوند بزرگ پیش بروند.

در اینجا این سؤال پیش می آید که قوت و قدرت اراده که در بالا به آن اشاره شد چگونه به دست می آید؟

پاسخ این سؤال روشن است، راه اصلی آن اندیشه و تفکر در نتائج کار و عظمت هدف و بزرگی مقصد است؛ هرگاه انسان تحلیل روشنی در این زمینه داشته باشد و مقصود را بخوبی بشناسد و از اهمیت آن آگاه و با خبر باشد، با اراده ای قوی و عزمی استوار در این راه گام می نهد.

هرگاه انسان درست فکر کند که ارزش وجود او جز به فضائل اخلاقی نیست و هدف آفرینش انسان چیزی جز تکامل اخلاق و قرب الی الله نمی باشد، و هر لحظه از این هدف مهم غافل شود، عقب گرد و سقوط او آغاز خواهد شد، هر اندازه این حقیقت را بهتر بشکافد و باور کند گامهای او، در این راه استوارتر خواهد بود.

در یک جمله باید گفت: اراده های قوی، از معرفت کامل و توجه به اهمیت هدف سرچشمه می گیرد.

82- در مقاییس اللغه آمده است که «عزم» در اصل به معنی قطع و بریدن چیزی است (از آنجا که به هنگام تصمیم گیری قاطع گویی انسان چیزی را می برد و جدا می کند به آن عزم گفته شده است) .83- محدث قمی در مفاتیح در اعمال ماه رجب این دعا را از اقبال ابن طاووس نقل کرده است.84- بحارالانوار، جلد67، صفحه 211.85- بحارالانوار، جلد67، صفحه 205، حدیث 1486- بحارالانوار، جلد67، صفحه 211 - در پاورقی های بحارالانوار آمده که این حدیث، مورد اتفاق همه علمای اسلام است. سپس به کلام بخاری در صحیحش در کتاب الایمان، صفحه 23 اشاره می کند.87- غرر الحکم، حدیث 1594.