مشخصات کتاب


نام کتاب : اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقی)
بازدید : 341133
تاریخ درج : 1389/4/15
پدیدآورنده : مکارم شیرازی، ناصر
مترجم / مصحح : -
ناشر : انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع)
محل نشر : قم
سال نشر : 1387
تعداد جلد : 3
صفحات : 399
قطع : وزیری
زبان : فارسی

پیام قرآن دوره دوم: اخلاق در قرآن / با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان: محمدرضا آشتیانی، محمدجعفر امامی، عبدالرسول حسنی، محمد اسدی، حسین طوسی، سیدشمس الدین روحانی، محمد محمدی.

فهرست مطالب

Skip Navigation Links.
شناسنامه کتاب
اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقی)
پیشگفتار
Expand فصل اول: اهمیت بحثهای اخلاقیفصل اول: اهمیت بحثهای اخلاقی
Expand فصل دوم: نقش اخلاق در زندگی و تمدن انسانهافصل دوم: نقش اخلاق در زندگی و تمدن انسانها
Expand فصل سوم: مکتبهای اخلاقیفصل سوم: مکتبهای اخلاقی
Expand فصل چهارم: پشتوانه های اخلاقفصل چهارم: پشتوانه های اخلاق
Expand فصل پنجم: اخلاق و آزادیفصل پنجم: اخلاق و آزادی
Expand فصل ششم: اصول مسائل اخلاقی در قرآنفصل ششم: اصول مسائل اخلاقی در قرآن
Expand فصل هفتم: پیوند مسائل اخلاقی با یکدیگرفصل هفتم: پیوند مسائل اخلاقی با یکدیگر
Expand فصل هشتم: از کجا شروع کنیم؟فصل هشتم: از کجا شروع کنیم؟
Expand فصل نهم: روشهای مختلف ارباب سیر و سلوکفصل نهم: روشهای مختلف ارباب سیر و سلوک
Expand فصل دهم: آیا در هر مرحله استاد و راهنما لازم است؟فصل دهم: آیا در هر مرحله استاد و راهنما لازم است؟
Collapse فصل یازدهم: آمادگیهای لازم برای پرورش فضائل اخلاقیفصل یازدهم: آمادگیهای لازم برای پرورش فضائل اخلاقی
1- پاک بودن محیط
Expand 2- نقش معاشران و دوستان2- نقش معاشران و دوستان
Expand 3- تاثیر تربیت خانوادگی و وراثت در اخلاق3- تاثیر تربیت خانوادگی و وراثت در اخلاق
Expand 4- تاثیر علم و آگاهی در تربیت4- تاثیر علم و آگاهی در تربیت
Expand 5- تاثیر فرهنگ جامعه در پرورش فضائل و رذائل5- تاثیر فرهنگ جامعه در پرورش فضائل و رذائل
Expand 6- رابطه عمل و اخلاق6- رابطه عمل و اخلاق
Collapse 7- رابطه «اخلاق» و «تغذیه»7- رابطه «اخلاق» و «تغذیه»
رابطه تغذیه و اخلاق در روایات اسلامی
صفات اخلاقی و اعمال اخلاقی
Expand فصل دوازدهم: گامهای عملی به سوی تهذیب اخلاقیفصل دوازدهم: گامهای عملی به سوی تهذیب اخلاقی
Expand فصل سیزدهم: اسوه ها و الگوهافصل سیزدهم: اسوه ها و الگوها
Expand فصل چهارم:چهره دیگر ولایت و تاثیر آن در تهذیب نفوس!فصل چهارم:چهره دیگر ولایت و تاثیر آن در تهذیب نفوس!

جستجو

کتابخانه > اخلاق و عرفان > اخلاق در قرآن (جلد 1: اصول مسائل اخلاقی) > فصل یازدهم: آمادگیهای لازم برای پرورش فضائل اخلاقی > 7- رابطه «اخلاق» و «تغذیه» > رابطه تغذیه و اخلاق در روایات اسلامی
رابطه تغذیه و اخلاق در روایات اسلامی

گرچه رابطه بالا در آیات قرآنی کمرنگ است، و تنها اشارتی به چشم می خورد؛ ولی این معنی (رابطه اخلاق و تغذیه) در روایات اسلامی دامنه گسترده ای دارد که نمونه هایی از آن را در ذیل از نظر می گذرانیم:

در یک سلسله از روایات، به رابطه تغذیه با سوء اخلاق اشاره شده است از جمله:

1- در روایات متعددی می خوانیم: یکی از شرایط استجابت دعا پرهیز از غذای

[210]

حرام؛ از جمله، در حدیثی آمده است که شخصی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: «احب ان یستجاب دعائی؛ دوست دارم دعای من مستجاب شود! » پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «طهر ماکلک ولاتدخل بطنک الحرام؛ غذای خود را پاک کن از غذای حرام پرهیز نما! » (78)

همین معنی از همان بزرگوار با تعبیر دیگری آمده است، می فرماید: «من احب ان یستجاب دعائه فلیطیب مطعمه و مکسبه؛ کسی که دوست دارد دعایش مستجاب شود، طعام و کسب خود را از حرام پاک کند! » (79)

با توجه به این که در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «ان الله لایستجیب دعاء بظهر قلب قاس؛ خداوند دعایی را که از قلب قساوتمند برخیزد مستجاب نمی کند! » (80)می توان نتیجه گرفت که غذای ناپاک و حرام، قلب را تاریک و قساوتمند می کند؛ و به همین دلیل، دعای حرامخواران مستجاب نمی شود. و از اینجا به رابطه نزدیکی که در میان ناپاکی درون و تغذیه حرام وجود دارد، می توان پی برد.

در حدیث معروف امام حسین علیه السلام در روز عاشورا آمده است که بعد از ایراد آن سخنان داغ و پر محتوا و گیرا در برابر لشکر لجوج و قساوتمند کوفه، هنگامی که ملاحظه کرد آنها حاضر به سکوت و گوش دادن به سخنانش نیستند، فرمود: (آری! شما حاضر به شنیدن سخن حق نیستید زیرا) ملئت بطونکم من الحرام فطبع الله علی قلوبکم؛ شکمهای شما از غذاهای حرام پر شده است، در نتیجه خداوند بر دلهای شما مهر زده است (و هرگز حقایق را درک نمی کنید! ) » (81)

2- در روایات دیگری آمده است؛ که رابطه ای در میان خوردن غذای حرام و عدم قبول نماز و روزه و عبادات، وجود دارد؛ از جمله، در حدیثی از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم: «من اکل لقمة حرام لن تقبل له صلوة اربعین لیلة، و لم تستجب له دعوة اربعین صباحا و کل لحم ینبته الحرام فالنار اولی به و ان اللقمة الواحدة تنبت اللحم؛ هرکسی لقمه ای از غذای حرام بخورد تا چهل شب نماز او قبول نمی شود، و تا چهل روز دعای

[211]

او مستجاب نمی گردد؛ و هر گوشتی که از حرام بروید، آتش دوزخ برای آن سزاوارتر است؛ و حتی یک لقمه نیز باعث روییدن گوشت می شود! » (82)

بدیهی است برای قبولی نماز، شرایط زیادی لازم است، از جمله حضور قلب و پاکی دل، اما غذای حرام پاکی قلب و صفای دل را از انسان می گیرد.

3- در روایات متعدد دیگری از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام آمده است که: «من ترک اللحم اربعین صباحا ساء خلقه؛ کسی که چهل روز گوشت را ترک کند، اخلاق او بد می شود! » (83)

از این احادیث بخوبی استفاده می شود که در گوشت ماده ای است که اگر برای مدت طولانی از بدن انسان قطع شود، در روحیات و اخلاق او اثر می گذارد، و کج خلقی و بد اخلاقی به بار می آورد.

البته استفاده زیاد از گوشت حیوانات نیز در بعضی از روایات مزموم شمرده شده، ولی از ترک آن برای مدت طولانی نیز در بسیاری از روایات نهی شده است.

4- در روایات زیادی که در کتاب «اطعمه و اشربه» آمده است، رابطه ای میان بسیاری از غذاها و اخلاق خوب و بد، بیان گردیده به عنوان نمونه:

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم: «علیکم بالزیت فانه یکشف المرة ... . و یحسن الخلق؛ بر شما لازم است که از زیت (زیت به معنی روغن زیتون یا هرگونه روغن مایع است) استفاده کنید، زیرا صفرا را از بین می برد... و اخلاق انسان را نیکو می کند! » (84)

5- در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: که از کلام پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند «من سره ان یقل غیظه فلیاکل لحم الدراج؛ کسی که دوست دارد خشم او کم شود گوشت دراج را بخورد! » (85)

از این تعبیر بخوبی استفاده می شود که رابطه ای میان تغذیه و خشم و بردباری وجوددارد.

[212]

6- در روایت مشروحی از تفسیر عیاشی از امام صادق علیه السلام نقل شده درباره این که چرا خداوند خون را حرام کرده می فرماید: «و اما الدم فانه یورث الکلب و قسوة القلب و قلة الرافة و الرحمة لا یؤمن ان یقتل ولده و والدیه ... . ؛ این که خداوند خوردن خون را حرام کرده به خاطر آن است که سبب جنون و سنگدلی و کمبود رافت و مهربانی می شود ... تا آنجا که ممکن است فرزند و یا پدر و مادرش را به قتل برساند! »

در بخش دیگری از این روایت می فرماید: «و اما الخمر فانه حرمها لفعلها و فسادها وقال ان مدمن الخمر کعابد الوثن و یورث ارتعاشا و یذهب بنوره و یهدم مروته؛ و اما شراب، خداوند آن را به خاطر تاثیر و فسادش حرام کرده است و فرمود شخص دائم الخمر مانند بت پرست است بدنش لرزان می شود، و نور (معنویت) او را از بین می برد، و شخصیت او را ویران می سازد! » (86)

7- در روایات متعددی که در کافی درباره انگور آمده است رابطه میان خوردن انگور و برطرف شدن غم و اندوه دیده می شود؛ از جمله، در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «شکی نبی من الانبیاء الی الله عزوجل الغم فامره الله عزوجل باکل العنب؛ یکی از پیامبران الهی از غم و اندوه (و افسردگی) به پیشگاه خداوند متعال شکایت کرد؛ خداوند متعال به او دستور داد که انگور بخورد! » (87)

این حدیث تاکید بیشتری است بر مساله ارتباط تغذیه با مسائل اخلاقی.

8- در احادیث متعددی نیز رابطه خوردن انار و از میان رفتن وسوسه های شیطانی و به وجود آمدن نورانیت قلب دیده می شود؛ از جمله، در حدیث معتبری از امام صادق علیه السلام آمده است که می فرمود: «من اکل رمانة علی الریق انارت قلبه اربعین یوما؛ کسی که یک انار را ناشتا بخورد، چهل روز قلبش را نورانی می کند. » (88)

9- در روایت متعددی در باب «خوردن» تعبیراتی دیده می شود که همه نشانه ارتباط تغذیه با روحیات و مسائل اخلاقی است؛ از جمله، در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم که به جعفر (ابن ابی طالب) علیهماالسلام فرمود: «یا جعفر کل السفرجل فانه یقوی القلب و

[213]

یشجع الجبان؛ ای جعفر! «به» بخور قلب را تقویت می کند و ترسو را شجاع می سازد! » (89)

10- در بعضی از احادیث رابطه میان غذای اضافی و سنگدلی و قساوت و عدم پذیرش موعظه دیده می شود؛ از جمله، در کتاب «اعلام الدین» از پیغمبر اکرم نقل شده که فرمود: «ایاکم و فضول المطعم فانه یسم القلب بالقسوة و یبطی ء بالجوارح عن الطاعة و یصم الهمم عن سماع الموعظة؛ از غذای اضافی بپرهیزید که قلب را پر قساوت می کند و از اطاعت حق تنبل می سازد و گوش را از شنیدن موعظه کر می نماید! »

فضول الطعام (غذای اضافی) ممکن است اشاره به پرخوری باشد یا غذاهای باقی مانده و فاسد شده، و در هر حال از رابطه تغذیه و مسائل اخلاقی خبر می دهد.

همین معنی در بحارالانوار از بعضی از روات اهل سنت از پیغمبراکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است. (90)

از این حدیث بخوبی استفاده می شود که غذای اضافی سه پیامد سوء دارد: قساوت می آورد؛ انسان را در انجام عبادات و طاعات تنبل می کند؛ و گوش شنوا را در برابر مواعظ از انسان می گیرد!

این مطلب کاملا محسوس است که وقتی انسان غذای زیاد و سنگین می خورد عبادات را به زحمت به جا می آورد و نشاطی برای عبادت ندارد بعکس هنگامی که غذای ساده و کم می خورد قبل از اذان صبح بیدار است نشاط دارد و حالت مطالعه و عبادت دارد.

همچنین به تجربه رسیده است هنگامی که انسان روزه می گیرد رقت قلب پیدا می کند و آمادگی بیشتر برای شنیدن مواعظ در او حاصل می شود؛ بعکس هنگامی که شکم پر است فکر انسان درست کار نمی کند و خودش را از خدا دور می بیند.

11- در احادیث اسلامی در ارتباط نوشیدن عسل با صفای قلب، از امیرمؤمنان علی علیه السلام می خوانیم: «العسل شفاء من کل داء و لا داء فیه یقل البلغم و یجلی القلب؛ عسل شفای تمام بیماریها است و در آن بیماری نیت بلغم را کم می کند و قلب را

[214]

صفا می بخشد. » (91)

نتیجه:

از مجموع آنچه در بالا آوردیم و روایات فراوان دیگر که ذکر آنها به طول می انجامد بخوبی استفاده می شود که رابطه نزدیکی میان تغذیه و روحیات و اخلاقیات وجود دارد، هرگز نمی گوئیم غذاها علت تامه برای اخلاق خوب یا بد است، بلکه همین اندازه می دانیم که طبق روایات بالا یکی از عوامل زمینه ساز پاکی و اخلاق، تغذیه است هم از نظر نوع غذاها و هم از نظر حلال و حرام بودن آنها.

دانشمندان امروز نیز معتقدند بسیاری از پدیده های اخلاقی به خاطر هورمونهائی است که غده های بدن تراوش می کند و تراوش غده ها رابطه نزدیکی با تغذیه انسان دارد؛ بر همین اساس، بعضی معتقدند که گوشت هر حیوانی حاوی صفات آن حیوان است، واز طریق غده ها و تراوش آنها در اخلاق کسانی که از آن تغذیه می کنند اثر می گذارد. گوشت درندگان انسان را درنده خو می کند، و گشت خوک صفت بی بندوباری جنسی را که از ویژگیهای این حیوان ست به خورنده آن منتقل می سازد.

این از نظر رابطه طبیعی و مادی، از نظر رابطه معنوی نیز آثار خوردن غذای حرام غیر قابل انکار است، غذای حرام قلب را تاریک و روح را ظلمانی می کند و فضائل اخلاقی را ضعیف می سازد.

این سخن با ذکر یک داستان تاریخی که مورخ معروف مسعودی در «مروج الذهب» آورده پایان می دهیم:

او از «فضل بن ربیع» نقل می کند که «شریک ابن عبدالله» روزی وارد بر «مهدی» خلیفه عباسی شد، مهدی به او گفت باید حتما یکی از سه کار را انجام دهی، شریک سؤال کرد کدام سه کار؟ گفت یا قضاوت را از سوی من بپذیری و یا تعلیم فرزندم را برعهده بگیری، و یا غذائی (با ما) بخوری! شریک فکری کرد و گفت سومی از همه

[215]

آسانتر است، مهدی او را نگهداشت و به آشپز گفت انواعی از خوراک مغز آمیخته با شکر و عسل برای او فراهم ساز.

هنگامی که «شریک» از آن غذای بسیار لذیذ و (طبعا حرام) فارغ شد، آشپز رو به خلیفه کرد و گفت این پیرمرد بعد از خوردن این غذا هرگز بوی رستگاری را نخواهد دید! فضل ابن ربیع می گوید مطلب همین گونه شد، و شریک ابن عبدالله بعد از این ماجرا هم به تعلیم فرزندان آنها پرداخت و هم منصب قضاوت را از سوی آنها پذیرفت. (92)

78- بحار، جلد 90، صفحه 373.79- همان مدرک، صفحه 372.80- بحارالانوار، جلد 90، صفحه 305.81- نقل از کتاب «سخنان علی (ع) از مدینه تا کربلا، صفحه 232. »82- سفینة البحار، جلد1، ماده اکل.83- وسائل الشیعه، جلد17، صفحه 25، باب 12.84- همان مدرک، صفحه 12.85- فروغ کافی، جلد6، صفحه 312. (دراج پرنده ای است شبیه به کبک که گوشت لذیدی دارد)86- تفسیر برهان، جلد1، ذیل آیه 3، سوره مائده، ص 434. و مستدرک، جلد16، صفحه 163.87- کافی، جلد6، صفحه 351، حدیث 4.88- همان مدرک، صفحه 354، حدیث 11.89- همان مدرک، صفحه 357، حدیث 4.90- بحار، جلد 74، صفحه 182.91- بحار الانوار، جلد63، صفحه 294.92- سفینة البحار، ماده «شرک» ، و مروج الذهب، جلد3، صفحه 310.