مشخصات کتاب


نام کتاب : مبادی اخلاق در قرآن
بازدید : 243516
تاریخ درج : 1389/3/27
پدیدآورنده : جوادی آملی، عبدالله
مترجم / مصحح : -
ناشر : مرکز نشر اسراء
محل نشر : قم
سال نشر : 1378
تعداد جلد : 0
صفحات : 382
قطع : وزیری
زبان : فارسی

تفسیر موضوعی قرآن کریم: جلد 10

فهرست مطالب

Skip Navigation Links.
مبادی اخلاق در قرآن
تذکر چند نکته
Collapse بخش یکم: جهان بینی و اخلاقبخش یکم: جهان بینی و اخلاق
فصل یکم: تاثیر متقابل جهان بینی و علم اخلاق
Collapse فصل دوم: خاستگاه احکام اخلاقیفصل دوم: خاستگاه احکام اخلاقی
بایدها و نبایدهای اخلاقی
بیماری و درمان جان و تن
واقعیت مسائل اخلاقی
منشا کلی بودن اصول اخلاقی
تجربی بودن مسائل اخلاقی
نوعی دیگر از تجربه
ضرورتی اجتناب ناپذیر
ضرورت، امکان و امتناع
جهات قضایا در حکمت نظری و عملی
حکمت نظری و عملی و کمیت جهات
عامل تعیین کننده بایدها و نبایدها
نظر اشاعره و پاسخ آن
جواز ترجیح بدون مرجح نزد اشاعره
محور بایدها و نبایدها
رابطه بین «هست» و «نیست» با «باید» و «نباید»
طرح یک شبهه
پاسخ به شبهه
کتاب تذکره و هدایت
علم اخلاق و شواهد عقلی و نقلی
Collapse فصل سوم: کمال انسان از نظر دینفصل سوم: کمال انسان از نظر دین
کمال در چیست؟
پایه علوم
نشانه توحید عملی
نعمت یاد آوری گناه
کمال در بینایی و دارایی
جهاد اکبر و ریزش کوثر
کمال در گرو احساس خطر
کمال، نتیجه عمل
Collapse فصل چهارم: سعادت روح و بدنفصل چهارم: سعادت روح و بدن
حکمت متعالیه و سعادت روح
هدف خلقت
غنا و علم خدا
تخلق خلیفه خدا به صفات الهی
وجه الله
Collapse بخش دوم: انسان و اخلاقبخش دوم: انسان و اخلاق
Collapse فصل یکم: اخلاق گرایی انسانفصل یکم: اخلاق گرایی انسان
نظام احسن جهان و انسان
گرایش توحیدی انسان به اخلاق فاضله
تشریف، نه تکلیف
Collapse فصل دوم: تغییرپذیری خُلقفصل دوم: تغییرپذیری خُلق
تبیین نظر ارسطو و افلاطون
امکان تغییر انسان و انواع تغییرپذیری
بعثت انبیا
تکلیف، در همه ادوار زندگی
تغییر خَلق و خُلق
نقش معرفت در تغییر اخلاق
قرآن و تغییر اخلاق
تفضل نعمت و استحقاق کیفر
نعمت ابتدایی الهی
اسراف در نفس
عاقبت مؤمن و کافر
رابطه ملکه شدن با قساوت قلب
احیای زمین و زمینه مرده
تغییر و جهاد اکبر
فرار از «زحف» در جهاد اکبر
نتیجه بحث این که
Collapse فصل سوم: تاثیر و تاثر اخلاقیفصل سوم: تاثیر و تاثر اخلاقی
تاثیر اخلاق در حوادث تکوینی
زمان ظهور فضایل و رذایل اخلاقی
Collapse انواع تاثیر و تاثرانواع تاثیر و تاثر
تاثیر و تاثر را به چهار قسم تقسیم کرده اند
اختلاف در اثر پذیری
پیامد وسوسه شیطان
یار شیطان
نتایج تاثیر و تاثرها
آثار تاثیر و تاثرها
Collapse فصل چهارم: جاودانگی اخلاقفصل چهارم: جاودانگی اخلاق
تجرد قوای حسی، خیالی و وهمی
جاودانگی نسبی
کلی طبیعی، ریاضی و اخلاقی
گسترش جاودانگی اخلاق
Collapse فصل پنجم: شناخت اراده، میل و اختیارفصل پنجم: شناخت اراده، میل و اختیار
فرق بین اراده و میل
مراتب جاذبه و دافعه
انسان و اختیار
تثلیث انسان از نظر اخلاقی
انسانهای بالقوه
حکومت عقل بر قوای نازله
روزه از یاد غیر حق
تمرین ریاضی و ریاضت
Collapse فصل ششم: متعلم و معلم اخلاقفصل ششم: متعلم و معلم اخلاق
قلب سالک، محل نزول قرآن
Collapse بخش سوم: اهمیت و آثار اخلاقبخش سوم: اهمیت و آثار اخلاق
Collapse فصل یکم: اهمیت علم اخلاقفصل یکم: اهمیت علم اخلاق
کودکی و اخلاق
گستردگی نقش اخلاق
حجاب علم
تمثیل اخلاقی
آتش زیر خاکستر
رهایی از عداوت
شناخت نفس و رهایی از غفلت
آتش فشان و آتش نشان
پاکی از پلیدیها
دعوت قرآن به خلق عظیم
شناسنامه اخلاقی
معنای حسن خلق
Collapse فصل دوم: منشا نیاز به اخلاقفصل دوم: منشا نیاز به اخلاق
انواع تزاحمها درانسان
حکومت عقل نظری و عملی در تزاحمها
وسیله تامین نیازهای طبیعی
تقوای علمی و عملی
Collapse فصل سوم: اهمیت تهذیب نفسفصل سوم: اهمیت تهذیب نفس
اهمیت تهذیب نفس از زاویه ای دیگر
بهشت و جهنم اخلاقی
جهنم منقول!
خلود؟!
معیار مؤاخذه و کیفر الهی
ظهور ملکات در قیامت
اشتعال قوای تعدیل نشده
لزوم آمادگی در برابر دشمن
خشم و بردباری
راه غلبه بر غضب
آتش جهل
مایه طغیان ستمگران
Collapse فصل چهارم: آلودگی و طهارت روحفصل چهارم: آلودگی و طهارت روح
دنیا در فرهنگ وحی
دوام طهارت و ادامه رزق
راههای تحصیل طهارت
مراتب دوام طهارت
طهارت روح
طهارت در اخلاق
درک خاص موجودات
طهارت از غفلت
شهود ماورای طبیعت
اثر شهود
حجاب شهود
حجاب مستور
ظهور و تجلی خدای سبحان
کوری باطن
زندگی کریمانه
حجابهای نوری
حجابهای متقابل
حجاب خودی
حکمت واقعی
ارکان زندگی انسان مهذب
زی بندگی
داعیه ربوبیت!
ترجیح خواسته خدا
بهبود رابطه با خدا
حسن ظن به خدا
قضا و شفا
رسالت وحی در تهذیب نفس
تیرگی چشم جان
نقش سازنده تهذیب روح
راه مبارزه با تهاجم فرهنگی
تهذیب روح در قرآن و سنت
انسان برده و انسان آزاد
داد و ستد ذات خدا با انسان
ظاهری پالوده و باطنی آلوده
آلودگی درونی
سازنده مدینه فاضله
هوس مداری و حاکمیت فساد
نخستین کار انبیا
احساس بوی بد گناه
حجاب معرفت نفس
نقش اخلاق در نجات فرد و جامعه
اهمیت اخلاق از نظر قرآن و عترت
Collapse فصل پنجم: نقش اخلاق در گرایش به لذات برترفصل پنجم: نقش اخلاق در گرایش به لذات برتر
انسان، لذت و رنج
اقسام لذت
لذت فعلی و لذت انفعالی
رابطه فعل و انفعال با وجود
عدم انفعال انسان کامل
لذت فعلی اخلاقی
تعبیرات دینی، نشانه این تحلیل است
لذت امساک
اشتباه در مصداق لذت و درد
ریاست یا اسارت روح
پیروزی روح یا بدن؟
فرجام ایستادگی در برابر دین
شرط ریاست
معیار تشخیص خیر
عقل، شاگرد وحی
مخلص و مخلص
Collapse فصل ششم: نقش اخلاق در کارگزاران نظامفصل ششم: نقش اخلاق در کارگزاران نظام
نظام اسلامی در سایه اخلاق
شبیخون دشمن داخلی
حیا، نشانه عقل
صالح ترین کارها
Collapse بخش چهارم: فرزانگان و اخلاقبخش چهارم: فرزانگان و اخلاق
اهمیت اخلاق از نظر شاگردان معصومین (ع)
فصل یکم: فارابی و اخلاق
Collapse فصل دوم: ابن سینا و اخلاقفصل دوم: ابن سینا و اخلاق
عهد عملی مرحوم بوعلی
معجزه برخاسته از حوزه
شاگرد نماز
Collapse فصل سوم: مقامات عارفان در نگاه ابن سینافصل سوم: مقامات عارفان در نگاه ابن سینا
هماهنگی عرفان با نظام آفرینش
راه سیر و سلوک
آزادی از رنگ «تعین»
نقطه آغازین سیر و سلوک
ریاضت و ارکان آن
جهاد اوسط و جهاد اکبر
مراحل ابتدایی عرفان
عارف، حاضر غایب
بهشت، بهای توحید
سیر و سلوک در مسیر شرع
تامین دانش و گرایش انسان در قرآن
سر اهتمام قرآن به گرایش انسانی
جهش دانش و گرایش
نیاز عمومی به بحثهای عقل عملی
Collapse فصل چهارم: گزارشی از «رسالة الطیر»فصل چهارم: گزارشی از «رسالة الطیر»
سوگنامه مرغ در بند
پرواز از قفس
جریان یا طیران آدمیت
همسفران سلوکی
عوامل اصلاح اخلاق
اصلاح درونی
بخشش نفسانی
درسهای اخلاقی از حیوانات
بردباری
رسالت طیر در قرآن
رابطه تعلیم و تزکیه
آزادی، موهبت الهی
روح در بند
دام شیطان
رهیدگان رهاننده
ذات ناشناخته حق
Collapse فصل پنجم: صدرالمتالهین و تحول علم اخلاقفصل پنجم: صدرالمتالهین و تحول علم اخلاق
انسان، تجسم اخلاق

جستجو

کتابخانه > اخلاق و عرفان > مبادی اخلاق در قرآن > بخش سوم: اهمیت و آثار اخلاق > فصل دوم: منشا نیاز به اخلاق > تقوای علمی و عملی
تقوای علمی و عملی

جامع همه این سه بخش، یعنی جهاد بین خیال و وهم از یک سو و عقل اندیشمند از سوی دیگر در جبهه ادراک، و جهاد بین خواسته های نفسانی و عقل عملی از سوی دوم و جهاد بین خواسته های جهاز هاضمه و خواسته های ذائقه، لامسه و... از سوی سوم این است که قرآن کریم می فرماید: «وعسی ان تکرهوا شیئا وهو خیر لکم وعسی ان تحبوا شیئا وهو شر لکم» (4)بسا چیزی که محبوب شما ولی برای شما

[164]

زیانبار باشد و بر عکس، ممکن است چیزی را خوش نداشته باشید ولی به حال شما سودمند باشد؛ و انسان عاقل متشرع، در هر سه صحنه، پیروز است از این رو غذایی که زیانبار است، هم عقلا و هم نقلا حرام است و او هم نمی خورد ولی دارویی که برای شفا و تامین سلامتی او، سودمند است مصرف می کند؛ زیرا عقلا واجب و نیز مورد تایید نقل است.

در بخشهای عقل نظری اگر انسان بخواهد به علوم و معارف توحیدی بار یابد، پرهیز از دخالت بیجای خیال و وهم واجب و خود، تقوای علمی است؛ چنانکه در بخشهای اخلاق، اگر انسان بخواهد به اخلاق الهی متخلق بشود، پرهیز از خواسته های آز و حرص و طمع و مانند آن لازم است، و تقوای عملی به حساب می آید که بر او واجب است چنان که پرهیز از غذای مضر، تقوای عملی و واجب است. اینها را ذات اقدس اله در قرآن کریم در ابعاد گوناگون بیان کرده است؛ وقتی انسان متخلق به اخلاق خدا می شود که اصل و فرع را از هم باز شناسد.

قوه واهمه از پیروزیهای کاذب، لذت می برد ولی عقل آن را تنظیم می کند؛ چنانکه ذائقه، از غذاهایی که لذت کاذب در بر دارند طرفی می بندد ولی عاقله آن راتنظیم می کند. از این رو اراده غیر از اشتهاست. بزرگانی که بین «اراده» و «شوق» فرق گذاشته اند، از همین جا پایه و مایه علمی آن را تامین کرده گفته اند انسان، اراده بعضی از چیزها را دارد ولی به آنها اشتیاق ندارد، مانند بیماری که اراده می کند داروی تلخی را مصرف کند ولی اشتهایی به آن ندارد یا ممکن است علاقمند به غذایی گوارا باشد که اشتها دارد ولی آن را اراده نمی کند و از آن پرهیز می کند، مانند کسی که در حال روزه داری از مشتهیات، پرهیز می کند. که همان حکومت عقل بر شهوات است، نیروهای اشتهایی در انسان از غذا خوردن و آب نوشیدن در حال گرسنگی و تشنگی، لذت می برند ولی عقل به تحمل گرسنگی و تشنگی فتوا می دهد و نقل هم بدان حکم می کند.

[165]

از این رو در بیانات امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمده است:

«رب شهوة ساعة اورثت حزنا طویلا» (5)

این بیان هر سه بخش یاد شده را شامل می شود و بارزترین مصداق آن است که خوردن غذای مضر، دارای لذتی زودگذر است ولی حزنی طولانی در بر دارد.

در بخشهای نظری هم چنین است؛ واهمه و یا خیال از این که در دستگاه عالمانه عقل دخالت کند لذت می برد؛ ولی این دخالت، حسرت دائمی عقل را به همراه دارد؛ و یا اگر قدرت شهوی یا غضبی در کارهای عقل عملی دخالت کنند، لذت زودگذری می برند و انسان، احساس تشفی می کند؛ ولی او در حقیقت، عقلش را مریض کرده است؛ به عنوان مثال، اگر کسی با دوستش در افتد و قدرت غضبیه او نظر بدهد که او را از پا در بیاورد، گرچه این عمل برای قوه غضبیه لذت آنی دارد اما برای قوه عقل عملی افسوس می آورد.

فرمایش حضرت امیر (علیه السلام) اختصاص به شهوت ندارد و در مسئله غضب هم هست و در حقیقت باید گفت: «رب شوق ساعة اورث حزنا طویلا» و شوق، غیر از شهوت است؛ زیرا قوه شوقیه را به قوه غضبیه و شهویه تقسیم می کنند؛ قوه غضبیه، شایق به درندگی و قوه شهویه، شایق به چریدن است، و منشا مشترک قوه شهوت وغضب، شوق است و شوق یک لحظه، گاهی حزن فراوانی را در بر دارد.

4. سوره بقره، آیه 216.5. بحار، ج 67، ص 321، ح 38.