مشخصات کتاب


نام کتاب : مبادی اخلاق در قرآن
بازدید : 275813
تاریخ درج : 1389/3/27
پدیدآورنده : جوادی آملی، عبدالله
مترجم / مصحح : -
ناشر : مرکز نشر اسراء
محل نشر : قم
سال نشر : 1378
تعداد جلد : 0
صفحات : 382
قطع : وزیری
زبان : فارسی

تفسیر موضوعی قرآن کریم: جلد 10

فهرست مطالب

جستجو

کتابخانه > اخلاق و عرفان > مبادی اخلاق در قرآن > بخش سوم: اهمیت و آثار اخلاق > فصل دوم: منشا نیاز به اخلاق > تقوای علمی و عملی
تقوای علمی و عملی

جامع همه این سه بخش، یعنی جهاد بین خیال و وهم از یک سو و عقل اندیشمند از سوی دیگر در جبهه ادراک، و جهاد بین خواسته های نفسانی و عقل عملی از سوی دوم و جهاد بین خواسته های جهاز هاضمه و خواسته های ذائقه، لامسه و... از سوی سوم این است که قرآن کریم می فرماید: «وعسی ان تکرهوا شیئا وهو خیر لکم وعسی ان تحبوا شیئا وهو شر لکم» (4)بسا چیزی که محبوب شما ولی برای شما

[164]

زیانبار باشد و بر عکس، ممکن است چیزی را خوش نداشته باشید ولی به حال شما سودمند باشد؛ و انسان عاقل متشرع، در هر سه صحنه، پیروز است از این رو غذایی که زیانبار است، هم عقلا و هم نقلا حرام است و او هم نمی خورد ولی دارویی که برای شفا و تامین سلامتی او، سودمند است مصرف می کند؛ زیرا عقلا واجب و نیز مورد تایید نقل است.

در بخشهای عقل نظری اگر انسان بخواهد به علوم و معارف توحیدی بار یابد، پرهیز از دخالت بیجای خیال و وهم واجب و خود، تقوای علمی است؛ چنانکه در بخشهای اخلاق، اگر انسان بخواهد به اخلاق الهی متخلق بشود، پرهیز از خواسته های آز و حرص و طمع و مانند آن لازم است، و تقوای عملی به حساب می آید که بر او واجب است چنان که پرهیز از غذای مضر، تقوای عملی و واجب است. اینها را ذات اقدس اله در قرآن کریم در ابعاد گوناگون بیان کرده است؛ وقتی انسان متخلق به اخلاق خدا می شود که اصل و فرع را از هم باز شناسد.

قوه واهمه از پیروزیهای کاذب، لذت می برد ولی عقل آن را تنظیم می کند؛ چنانکه ذائقه، از غذاهایی که لذت کاذب در بر دارند طرفی می بندد ولی عاقله آن راتنظیم می کند. از این رو اراده غیر از اشتهاست. بزرگانی که بین «اراده» و «شوق» فرق گذاشته اند، از همین جا پایه و مایه علمی آن را تامین کرده گفته اند انسان، اراده بعضی از چیزها را دارد ولی به آنها اشتیاق ندارد، مانند بیماری که اراده می کند داروی تلخی را مصرف کند ولی اشتهایی به آن ندارد یا ممکن است علاقمند به غذایی گوارا باشد که اشتها دارد ولی آن را اراده نمی کند و از آن پرهیز می کند، مانند کسی که در حال روزه داری از مشتهیات، پرهیز می کند. که همان حکومت عقل بر شهوات است، نیروهای اشتهایی در انسان از غذا خوردن و آب نوشیدن در حال گرسنگی و تشنگی، لذت می برند ولی عقل به تحمل گرسنگی و تشنگی فتوا می دهد و نقل هم بدان حکم می کند.

[165]

از این رو در بیانات امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمده است:

«رب شهوة ساعة اورثت حزنا طویلا» (5)

این بیان هر سه بخش یاد شده را شامل می شود و بارزترین مصداق آن است که خوردن غذای مضر، دارای لذتی زودگذر است ولی حزنی طولانی در بر دارد.

در بخشهای نظری هم چنین است؛ واهمه و یا خیال از این که در دستگاه عالمانه عقل دخالت کند لذت می برد؛ ولی این دخالت، حسرت دائمی عقل را به همراه دارد؛ و یا اگر قدرت شهوی یا غضبی در کارهای عقل عملی دخالت کنند، لذت زودگذری می برند و انسان، احساس تشفی می کند؛ ولی او در حقیقت، عقلش را مریض کرده است؛ به عنوان مثال، اگر کسی با دوستش در افتد و قدرت غضبیه او نظر بدهد که او را از پا در بیاورد، گرچه این عمل برای قوه غضبیه لذت آنی دارد اما برای قوه عقل عملی افسوس می آورد.

فرمایش حضرت امیر (علیه السلام) اختصاص به شهوت ندارد و در مسئله غضب هم هست و در حقیقت باید گفت: «رب شوق ساعة اورث حزنا طویلا» و شوق، غیر از شهوت است؛ زیرا قوه شوقیه را به قوه غضبیه و شهویه تقسیم می کنند؛ قوه غضبیه، شایق به درندگی و قوه شهویه، شایق به چریدن است، و منشا مشترک قوه شهوت وغضب، شوق است و شوق یک لحظه، گاهی حزن فراوانی را در بر دارد.

4. سوره بقره، آیه 216.5. بحار، ج 67، ص 321، ح 38.