آیة الله غروی اصفهانی / صحتی سردرودی، محمد
منابع : گلشن ابرار، ج 2 | تاریخ درج : ‎1385/5/4 | بازدید : 1913
کلید واژه ها :

از نخجوان تا نجف

(())(())(())(1)

(())
(())(2)
مولود کاظمین

(())
حدیث اشتیاق



((
(3)

استادان و سرچشمه های نور







(())




(4)

(5)
روایت یاران

تو اول بگو با کیان زیستی

من آنگه بگویم که تو کیستی

اما از یاران علامه غروی چیزی ننگاشته اند تنها از چند شخصیت یادی شده است که نام می بریم :
1. بزرگ عارف معاصر آیة الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی .
2. میرزا علی اصغر ملکی تبریزی .
3. میرزا حبیب ملکی تبریزی .
میرزا علی اصغر و میرزا حبیب دو برادر و پسر عموهای میرزا جواد آقا ملکی تبریزی بودند.
آیة الله غروی با هر سه بزرگوار رفت و آمد داشت اما بیش از همه با میرزا علی اصغر ماءنوس بود(6)... رفاقت و مصاحبت با عارف واصل میرزا جواد آقا ملکی هم از دیر باز برقرار بود. علامه غروی و میرزا جواد آقا هر دو از شاگردان حاج آقا رضا همدانی بودند و تا سال 1320 ق که میرزا جواد آقا از نجف به ایران بازگشت با هم ماءنوس بودند. پس از آن نیز توسط نامه از حال همدیگر با خبر می شدند.(7)
4. فقیه اصولی میرزا محمد حسین نایینی (1277 - 1355 ق .)
میرزای نایینی و غروی اصفهانی ارتباط تنگاتنگی با هم داشتند و در مواقع دشوار یاور و یاور یکدیگر بودند.
5. آیة الله سید احمد کربلایی تهرانی (م 1322 ق .)
مشایخ
بزرگان بسیاری برای علامه غروی اجازه نامه روایتی نوشته اند که برای نمونه دانشمندان و اندیشوران زیر را می توان نام برد:
1. بزرگ محدث معاصر حاج میرزا حسین نوری طبرسی ، گردآورنده مجموعه روایتی شیعه ، مستدرک الوسائل (8)
2. آیة الله سید حسن صدرالدین موسوی معروف به صدر کاظمی نویسنده کتاب تاءسیس الشیعه و...(9)
3. میرزا محمد باقر اصطهباناتی شیرازی
4. شیخ احمد شیرازی مشهور به ((شانه ساز))
5. شیخ الشریعه اصفهانی .(10)
در آسمان آثار و ابتکار
مهم ترین امتیازی که در آثار نابغه نجف دیده می شود استدلالی و ابتکاری بودن آنهاست که حکایت از ژرف نگری و دقت نظر او می کند و همین است که او را یکی از استوانه های علم اصول و حکیم ژرف اندیش و عارف پارسا و زاهد شب زنده دار، مشهور و پرآوازه کرده است و این همه را آثار او و به زبان رسا حکایتگرند. حال بخشی از آثار ماندگار او را در اینجا می آوریم :
الف - علم اصول
1. الاجتهاد والتقلید والعداله (11)
2. الاصول علی النهج الحدیث #
3. الطلب والارادة عندالامامیة والمعتزلة والاشاعرة#
این سه کتاب در یک مجلد بزرگ با نام (( بحوث فی الاصول )) چاپ شده است .
4. چندین رساله در مباحث مختلف اصولی
5. حاشیه بر رساله قطع شیخ انصاری
6. نهایة الدرآیة فی شرح الفایة ، در چهار جلد#
در مورد این کتاب که بزرگترین اثر علامه غروی در علم اصول است تجلیل و تعظیم بسیار شده است . به راستی که این شرح ، نهایت درایت را داراست و اگر برتر از کتاب کفایه نباشد کمتر از آن نیست .(12)
ب - علم فقه
7. کتاب الاجارة#
8. صلاة الجماعة#
9.صلاة المسافر#
این سه کتاب هم بتازگی در یک مجلد با نام ((بحوث فی الفقه )) انتشار یافته است .
10. حاشیة کتاب المکاسب #
حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری ، معروف ترین اثر فقهی علامه غروی است که پس از گذشت دو سال از وفاتش در دو جلد بزرگ به قطع رحلی انتشار یافت .
11. حاشیه بر کتاب الطهاره شیخ اعظم انصاری .
12. چندین رساله فقهی
13. سه منظومه درباره اعتکاف ، روزه و نماز جماعت #
14. الوسیلة توضیح الماسئل به زبان عربی#
15. ذخیرة العباد. توضیح المسائل فارسی#
ج - فلسفه و حکمت
16. تحفة الحکیم . منظومه ای است به سبک منظومه حکیم سبزواری در حکمت متعالیه .
تحفه حکیم از همان روزهای نخستین انتشارش مورد توجه اهل فن بوده و بعضی از حکما و نویسندگان به شرح آن دست زده اند.
17. رسالة فی اثبات المعادالجسمانی#
18. حاشیه بر اسفار ملاصدرا.
19. مکاتبات فلسفی و عرفانی#
مجموعه ای است از 14 نامه در شرح و تحلیل دو بیت شعر از عطار نیشابوری آنجا که می گوید:

دائما او پادشاه مطلق است

در کمال عز خود مستغرق است

او بسر ناید زخود آنجا که اوست

کی رسد عقل وجود آنجا که اوست

نیمی از نامه ها از حکیم غروی اصفهانی و نیمی دیگر از عارف معروف سید احمد کربلایی است که دیدگاه یکدیگر را به نقد و بررسی نشسته اند. حاصل آن مناظرات علمی این اثر جاوید گشته است .
20. تفسیر قرآن این تفسیر که گویا نیمه تمام مانده تاکنون چاپ نشده است .
21. الانوارالقدسیه# مجموعه دل انگیزی از اشعار عربی آیة الله غروی است
22. دیوان مفتقر# این کتاب که شعرهای فارسی حکیم غروی را در خود گردآورده است با نام نامناسبی که هیچ برازنده ایشان نیست دهها بار چاپ شده و انتشار یافته است و این اشتباه از آنجا ناشی شده است که پدر شاعر حکیم و عارف حوزه نجف حاج محمد حسن اصفهانی معروف به معین التجارک کمپانی یعنی شرکت راه آهن بغداد - کاظمین را به عهده داشت و او بود که برای نخستین بار بانی این کار خیر گشت . از اینجا و تنها به همین علت است که دیوان اشعار فرزندش با نام ((دیوان کمپانی )) و نام آن حکیم الهی به نام ((آیة الله کمپانی ))! معروف گشت . ولی چنانکه شماری نقل کرده اند او از این اسم ناراضی بود و از شنیدن این کلمه بیگانه به سختی ناراحت می شد.
23. دیوان غزلیات یا مجموعه عارفانه ها#(13)
شاگردان
مکتب علامه غروی را چه در علم اصول و فقه و چه در حکمت و فلسفه باید از مکتبهای بسیار پربرکت شیعه به حساب آورد. بر طبق تحقیقی حدود یکصد و پنجاه بزرگوار افتخار شاگردی در مکتب علامه غروی را داشته اند. عجیب اینکه در میان شاگردان ، از مرجع تقلید و فقیه و فیلسوف گرفته تا مفسر و محدث و متفکمر و نویسنده و عارف و واعظ و... را می توان دید که همگی به نوعی به شاگردی غروی اصفهانی مباهات می کرده اند. اکنون ما تنها از بعضی از آنان نام می بریم ،(14) حضرات آیات :
سید محمد حجت کوه کمری (1310 - 1372 ق )،
سید حسین طباطبایی بروجردی (1292 - 1380 ق )،
سید محمد هادی میلانی (1313 - 1395 ق )،
سید ابوالقاسم خویی (1317 - 1413 ق )،
سید عبدالاعلی سبزواری 1328 - 1414 ق )،
سید محمد کاظم موسوی حسینی (1322 - 1405 ق )،
شیخ سلمان خاقانی (1331 - 1408 ق )،
شیخ محمد تقی بهجت فومنی رشتی (متولد 1332 ق )،
سید محمد باقر طباطبایی سلطانی بروجردی (متولد 1332 ق )،
شیخ ابوالفضل خوانساری (متولد 1334 ق )،
سید علی بهشتی بابلی (متولد 1324 ق )،
میرزا غلامحسین جعفری همدانی (1324 - 1416 ق )،
شیخ علی خوزانی اصفهانی معروف به ((آیة الله مشکات ))،
حاج شیخ علی محمد بروجردی (1315 - 1395 ق )،
شیخ عبداللطیف سمامی حائری (1330 - 1400 ق )،
شیخ ابوالحسن شیرازی ،
آقا میرزا کاظم دینوری تبریزی (1320 - 1416 ق )،
سید مهدی اشکوری نجفی (متولد 1336 ق )،
شیخ احمد اهری (1305 - 1388 ق )،
علامه سید محمد حسین طباطبایی (1321 - 1402 ق )(15)
سید محمد حسن الهی طباطبایی (16)
علامه شیخ عبدالحسین امینی تبریزی (1320 - 1390 ق )،
محمد علی اردوبادی (1312 - 1380 ق )،
شیخ محمد رضا مظفر (1322 - 1384 ق )،
شیخ محمد حسین مظفر (1312 - 1381 ق )،
میرزا شیخ نجم الدین جعفر عسکری (1313 - 1381 ق )،
سید عبدالحسین طیب (1312 - 1412 ق )،
سید محمد حسینی همدانی (1322 - 1417 ق )،
شیخ محمد حسین اعلمی (1320 - 1393 ق )،
سید میرزا محمود موسوی زنجانی (1309 - 1374 ق )،
سید امیر محمد کاظمی قزوینی (1335 - 1414 ق )،
شیخ محمد جواد یثری (1330 - 1415 ق )،
سید محمد تقی آل بحرالعلوم (1318 - 1393 ق )،
شیخ عبدالرحیم سامت قزوینی (متولد 1281 ش )،
شیخ محمود شریعت مهدوی (متولد 1335 ق )،
شیخ محمد رضا غراوی (1303 - 1385 ق )،
سید نورالدین میلانی حائری (متولد 1336 ق )،
سید صدرالدین شوشتری جزایری (1313 - 1385 ق )،
سید محمد شبر (متولد 1330 ق )،
محمد طاهر آل شیخ راضی (1322 - 1400 ق )،
شیخ کاتب طریحی (1303 - 1390 ق )،
محمد طه کرمی هویزی (1317 - 1388 ق )،
شیخ محمد امین زین العابدین بصری (متولد 1333 ق )،
شیخ عبدالمهدی مطر (1318 - پس از 1390 ق )،
حاج شیخ حسین انواری همدانی ، توسلی شیرازی ،
سید سجاد علوی گرگانی (1322 - 1407 ق )،
حاج سید علی مولانا تبریزی (1320 - 1392 ق )،
حاج شیخ نصرالله شبستری (متولد 1330 - ق ) و...
شاگردان برگزیده عرفان
حکیم غروی اصفهانی ، مدت زمان طولانی حوزه درس عرفانی خصوصی داشتند که در خانه خود برگزار می کرد. بزرگمردانی که در این حلقه حال و اشراق ، گرد هم می آمدند، عبارت بودند از:
1. علامه سید محمد حسین طباطبایی تبریزی
2. آیة الله سید محمد هادی میلانی
3. آیة الله سید ابوالقاسم خویی
4. آیة الله میرزا یوسف ایروانی
5. آیة الله امام زنجانی
6. آیة الله اعتماد رشتی (17)
از دیدگاه دیده وران
در تجلیل و تمجید از مقام علمی و معنوی آیة الله غروی اصفهانی داستانهای گویا و سخنان رسایی از بزرگان و صاحبنظران نقل شده است که همه حاکی از اخلاص و نبوغ فکری اوست . اینک برای نمونه به چند سخن توجه می کنیم : 1. آیة الله سید محمد هادی میلانی :
((شیعه در دویست سال اخیر، فردی به جامعیت مرحوم (غروی ) اصفهانی به خود ندیده است .))(18)
پس از وفات میرزای نایینی اعلامیه ای به امضای مرحوم ملکی (میرزا جواد آقا ملکی تبریزی ) و حضرات آیات آقای میلانی و آقای خویی به این مضمون انتشار یافت که :
((بعد از مرحوم شیخ انصاری در این اواخر نظیر آیة الله غروی اصفهانی در روحانیت تشیع پیدا نشده و در حوزه نجف اشرف نظیر ایشان نیست ...))(19)
2. علامه سید محمد حسین طباطبایی :
((استاد بزرگ ، حکیم خداشناس و فقیه پارسا و دایرمدار آسمان پژوهش و تحقیق ، و سالک و مرزبان سرزمین دانش و تدقیق ، شیخ محمد حسین اصفهانی غروی است که خدا مقام بلندش را بلندتر سازد.))(20)
3. علامه ادیب محمد علی اردوبادی :
((... استاد بزرگ ما، یکه سوار هر میدان بود از هر نظر بی نظیر می نمود. و نسبت به هر فضیلت به او مانند نسبت دندانه های شانه به شانه است ... .
او در هر یک از دانشهای حکمت ، کلام ، فقه ، اصول ، تفسیر، حدیث ، شعر و ادب ، تاریخ ، معارف ، اخلاق و عرفان به طور مساوی وارد بود و در هر کدام از ملکات برتری بخش و روحیات کریمانه و کارهای نیکو و گسترده و فضیلتهای توصیف شده ، از جدیت شدید در عبادت و خطر کردن در زهد، و شب زنده داری گرفته تا سجده های طول و دراز و ریاضت و تهذیب و محاسبه نفس ، همه و همه برای او یکی و مساوی بود... و به هیچ وجه برای خدا، مشکل نیست که جهان را در یک فرد جمع کند و حکمت نوری است که خدا در دل هر کس که سزاوار باشد می اندازد...))(21)
4. استاد و محقق بزرگوار علامه سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی .
((من در تاریخ تشیع ، فیلسوفی متعبدتر از آیة الله شیخ محمد حسین اصفهانی نمی شناسم . او عاشق دعا و عبادت و شیفته نماز و زیارت بود. به اهل بیت اطهار علیهم السلام ارادت ویژه ای داشت ...))(22)
5. متفکر شهید استاد مرتضی مطهری :
((حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی ، در تقوا و علم منقولا و معقولا یگانه بود... و اندیشه اش هم اکنون جزو اندیشه های زنده ای است که در میان علما و فضلای حوزه های درس فقه و اصول مطرح است ...))(23)
فصل فراق و هجران
پنجم ماه ذیحجه سال 1361 ق . روز دوشنبه بود که از فراز بارگاه قدس مولا علی علیه السلامخبر وفات بزرگ استاد نجف به گوش همگان رسید. این خبر چنان نابهنگام بود که فضلا و دانشوران حوزوی را دچار تحیر غمبار کرد. بزرگ ادیب شیعی ، علامه اردوبادی ، سوگ سروده ای را که در گرامیداشت استادش گفته بود ورد زبان همگان ساخت مردم بویژه شاگردان و یاران و نزدیکان استاد که سخت از این فاجعه اندوهبار، آزرده و آشفته بودند بیتی از آن سوگواره دلسوز را به هم می خواندند و ناله می کردند. ادیب اردوبادی در آن بیت گفته بود:
حق ان تبکی من بعدالحسین آری تشییع پیکر نابغه نجف و خادم صادق امام حسین علیه السلام با نام و یاد حسین علیه السلام برگزار شد و در آستان قدس علوی ، زیر ایوان طلای مولا جنب مناره شمالی مقبره کوچکی در کنار مقبره علامه حلی به خاک سپرده شد.(24)

عاکفان حرمت قبله اهل کرمند

واقف از نکته سربسته لوح و قلمند

خاکساران تو ماه فلک ملک حدوث

جان نثاران تو شاه ملکوت قدمند

((مفتقر)) دست تو و دامن آنان که همه

خضر جانند و مسیحا نفس و روح دمند

پینوشتها:

1- حاشیه محقق اصفهانی بر مکاسب ، مقدمه ، ص اول به قلم علامه شیخ محمد رضا مظفر، چاپ قدیم رحلی ، سنگی .
2- علماء معاصرین ، واعظ خیابانی تبریزی ، ص 190، چاپ تبریز، 1366 ق .
3- ما این روایت تاریخی را از استاد بزرگوار علامه سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی (قدس سره ) شنیدم و ایشان از فرزند آیة الله غروی اصفهانی ، شیخ محمد غروی و او هم از پذرش آیة الله غروی نقل می کردند که پدرم از این توسل که نقشی بسیار حیاتی در زندگانی ایشان داشت ، بارها به مناسبتهای مختلفی سخن به میان می آورد و خود را همیشه مدیون این لطف حضرت امام موسی بن جعفر علیه السلاممی دانست .
4- درباره زندگینامه استادان علامه غروی به ترتیب نگاه کنید به : نقباءالبشر، ج 1، ص 212 و 365؛ الرسائل الفشارکیه ، ص 5 - 11، چاپ جامعه مدرسین قم ، علماء معاصرین ، ص 75؛ دائرة المعارف تشیع ، ج 2، ص 215 و سیمای سامراء، سینای سه موسی از نگارنده این سطور.
5- مسلسلات ، آیة الله سید شهاب الدین مرعشی نجفی ، ج آیة الله مرعشی . تنها در اینجاست که از این استاد علامه غروی نام برده شده است .
6- به نقل از آیة الله سید هادی خسرو شاهی در مصاحبه نگارنده با وی .
7- یکی از این نامه های پربار که توسط میرزا جواد آقا ملکی تبریزی نگاشته شده است در مجله حوزه ، شماره 4، ص 65، (اردیبهشت 1363) چاپ شده است .
8- زندگینامه این محدث متقی در کتاب مستقلی نوشته ایم و با نام ((محدث نوری ، رویات نور)) انتشار یافته است .
9- متن اجازه نامه ای که آیة الله صدر کاظمی نوشته اند داراءی مطالب سودمند و مهمی است که در شش صفحه و در آخر کتاب ((غروی اصفهانی غدیر اندیشه )) که این مثاله تلخیص آن است ، آورده شده است .
10- مسلسلات ، آیة الله مرعشی نجفی ، ج 2، ص 363.
11- این کتابها (که با علامت # مشخص گردیده ) چاپ و منتشر شده اند.
12- بنگرید به نور علم ، دوره ششم ، ش 5، ص 213، (شماره مسلسل 32).
13- در مورد آثار علامه غروی مراجعه شود به : حاشیه علامه غروی بر مکاسب ، مقدمه ، به قلم علامه مظف ؛ بحوث فی الاصول ، غروی اصفهانی ، چاپ دوّم قم ، جامعه مدرسین ، 1416 ق ؛ نور علم ، ش 4، از دوره چهارم (40) ص 53 و ش 5 از دوره ششم (22) ص 213؛ نهایة الدرآیة فی شرح الکفایه ، غروی اصفهانی ، مقدمه ، مجله الموسم ، ش 16، ص 241 - 257، چاپ هلند، 1414 ق و...
14- در اصل کتاب غروی اصفهانی از یکصدوده شاگرد حکیم غروی نام برده ایم .
15- کیهان اندیشه ، دروه پنجم ، ش 26، ص 10 به نقل از استاد آیة الله حسن زاده آملی ؛ نگاه حوه ، ش 9 - 8، ص 34، (ویژه نامه وحدت حوزه و دانشگاه ).
16- کیهان اندیشه ، دوره پنجم ، ش 26، ص 7 - 8 (مهر و آبان 1368).
17- گنجینه دانشمندان ، ج 5، ص 236؛ عرفان اسلامی ، شیخ حسین انصاریان ، ج 5، ص 166.
18- نور علم ، دوره چهرام ، ش 4، ص 57.
19- همان ، به نقل از آیة الله سید هادی خسروشاهی .
20- رساله محاکمات ، علامه طباطبایی ، (ضمن یادنامه شهید آیة الله قدوسی )، ص 271.
21- دیوان مفتقر، مقدمه ؛ و الانوارالقدسیه ، مقدمه .
22- نوار مصاحبه با حضرت ایشان در پیش نگارنده موجود است .
23- خدمات متقابل اسلام و ایران ، ص 617، چاپ نهم ، انتشارات صدرا، قم ، 1357 ش ؛ مجموعه آثار، ج 14.
24- نوار مصاحبه با استاد علامه سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی (قدس سره ).

ارسال نظر