مجلات > پژوهشی > نامه قم > پاییز و زمستان 1380 - شماره 15 و 16


وضعیت مطالعه غیر دری دانش آموزان

پدید آورنده : پژوهشگر: سیدابوالفضل یوسفی ، صفحه 83

چکیده مقاله

این پژوهش به منظور «بررسی وضعیت (میزان) مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان دوره متوسطه استان قم» انجام شده است و هدف از اجرای آن ارائه تصویری از وضعیت و میزان مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان دوره متوسطه به منظور فراهم کردن زمینه لازم جهت برنامه‏ریزی فرهنگی برای دانش‏آموزان پسر و دختر دوره مذکور بوده است. برای تحقق این هدف سوال‏هایی در خصوص ابعاد کیفی و کمّی مطالعه غیردرسی مطرح و به بررسی نظر دانش‏آموزان در مورد آنها پرداخته شد.

* * *

امروزه مطالعه یا خواندن، یکی از مهم‏ترین ابزارهای ارتباط انسان با جهان پیرامون و به ویژه آثار به جا مانده از دیگران است. نظامهای آموزشی جوامع پیشرفته علاوه بر تشویق دانش‏آموزان به مطالعه کتابهای درسی، آنها را به مطالعه منابع غیردرسی نیز هدایت می‏کنند و از این طریق به ایجاد عادت مطالعه در افراد همت می‏گمارند. از این رو در این جوامع مطالعه به یک عادت درونی شده تبدیل می‏شود و افراد حتی پس از پایان تحصیلات مدرسه‏ای یا دانشگاهی مطالعه را یکی از نیازهای اساسی خود احساس می‏کنند. این در حالی است که به اعتقاد بسیاری از صاحب‏نظران مسایل تعلیم و تربیت آنچه از گذشته تا به امروز در فرایند آموزش، تدریس و امتحان در مدارس ما مطرح گردیده، صرفا افزایش سطح محفوظات و بازپس دادن آن بوده است. از این رو از مطالعه تنها به عنوان وسیله‏ای (در یک مقطع زمانی خاص) جهت نفوذ بر سدّی به نام «امتحان» استفاده شده است. به همین سبب مطالعه مستمر و به ویژه مطالعه غیردرسی در برنامه زندگی افراد جایگاه واقعی خود را پیدا نمی‏کند و به تدریج به ایجاد این باور منجر می‏شود که مطالعه همانا خواندن دروس مدرسه یا دانشگاه به منظور موفقیت در امتحان است. به نظر می‏رسد قبل از شناسایی عوامل مؤثر بر میزان مطالعه غیردرسی افراد، «وضعیت موجود شناسایی و ترسیم» شود. پژوهش حاضر با قبول این نکته، به بررسی وضعیت مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان دوره متوسطه استان قم پرداخته است.

مسأله پژوهش

آموزش و پرورش به عنوان یکی از مهم‏ترین نهادهای اجتماعی در زندگی بشری، از دیرباز وظیفه مهم توانا ساختن انسان برای انطباق با محیط پیرامونش را به عهده داشته است. شوق آموختن سابقه‏ای به اندازه عمر جوامع دارد. جوامع به این نیاز به دو گونه پاسخ داده‏اند: آموزش به شیوه‏ای سنّتی یا غیر رسمی از طریق خانواده، بزرگسالان، ریش‏سپیدان و... و دیگر آموزش و پرورش رسمی. جامعه برای حفظ موجودیت خود به کمک این دو شیوه به اجتماعی کردن افراد خود پرداخته است.

آموزش و پرورش رسمی، آموزشی است که عمدتا در مدارس و سایر مؤسسات آموزشی با یک هدف و برنامه از پیش تعیین شده انجام می‏شود. در حالی که آموزش غیر رسمی،فرایند همیشگی‏آموزش‏و پرورشِ فرد در جامعه‏به منظور انطباق او با زندگی اجتماعی است. چنین آموزشی علاوه بر افزایش اطلاعات فرد در حوزه آموزش رسمی به توسعه بینش، استعدادها و مهارتهای او در بیشترِ زمینه‏های فردی و اجتماعی منجر می‏شود.

تجربه کشورهای پیشرفته جهان معاصر نشان داده است که آموزش و پرورش در این کشورها علاوه بر تأکید بر آموزشهای برنامه‏ای، تشویق دانش‏آموزان به مطالعه و تحقیق را سرلوحه اهداف خود قرار داده‏اند و برای این مهم هر ساله سهم عظیمی از بودجه خود را به تحقیقات علمی و استفاده از علوم روز و بهره‏مندی از آخرین دستاوردهای علمی بشری اختصاص داده‏اند.

قرن حاضر به ما نشان داد؛ دانش بشری طی دوره‏های کوتاه، یعنی هر چهار یا پنج سال، دو برابر می‏شود. آیا مشغول کردن دانش‏آموزان، این ذخیره‏های غنی و ارزشمند آینده، به بخش کوچکی از اطلاعات و وادار کردن آنان به حفظ مطالب کتابهای درسی، می‏تواند متناسب با نیازهای روز افزون جامعه ما باشد؟ آیا نظام اجتماعی (خانواده، مدرسه، رسانه‏ها و...) توانسته است دانش‏آموزان را به آموختن فراتر از آنچه در مدارس یاد می‏گیرند، سوق دهد؟ چه عواملی موجب گرایش دانش‏آموزان به مطالعه مستمر می‏شود؟ و اساسا وضعیت مطالعه آنها (به ویژه مطالعه غیردرسی) چگونه است؟

پاسخ این پرسشها را در جاهای مختلف می‏توان جست‏وجو کرد: خانواده، اجتماع، مطبوعات، رادیو و تلویزیون،... و مهم‏تر از همه مدارس.

مدارس کشور بهترین و مناسب‏ترین مکان برای ترویج مطالعه می‏باشند. در این محیط، بسیاری از کودکان و نوجوانان زیر پوشش قرار می‏گیرند. مدارس ضمن اینکه انتقال معلومات و دانش را به فراگیران به عهده دارند، در بارور کردن استعدادهای ذهنی و جامعه‏پذیری دانش‏آموزان نقش مهمی ایفا می‏کنند.

متأسفانه دانش‏آموزان مدارس ما معمولاً رغبتی به مطالعه غیردرسی از خود نشان نمی‏دهند. به نظر می‏رسد این رسم غلط از گذشته تا به امروز در مدارس ما شکل گرفته است که دانش‏آموز تنها موظف است کتابهای درسی‏اش را بخواند، سپس امتحان بدهد و نتیجه تلاش او نمره‏ای باشد که در برگه‏ای به نام کارنامه درج گردد. آموزش و پرورش با وجود استفاده از بیشترین منابع مادی و برخورداری از غنی‏ترین منابع انسانی جامعه نتوانسته است ضرورت و اهمیّت مطالعه غیردرسی را برای دانش‏آموزان به یک ارزش درونی شده تبدیل نماید. به همین دلیل است که (به اعتقاد بسیاری از صاحب‏نظران) در سطوح بالاتر هم دانش‏آموزان صرفا به مطالعه کتابهای درسی می‏پردازند.

ارائه راه‏حل برای این مشکل، قبل از هر چیز مقتضی شناسایی دقیق وضعیت موجود مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان دوره مورد نظر است. بنابراین مسأله اصلی پژوهش حاضر عبارت است از:

«نبودن اطلاعات لازم در مورد وضعیت و میزان مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان دوره متوسطه نظری نقاط شهری استان قم»

اهداف پژوهش

هدف اصلی پژوهش حاضر عبارت است از:

«ارائه تصویری از وضعیت و میزان مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان دوره متوسطه مناطق شهری استان قم به منظور فراهم کردن زمینه لازم جهت برنامه‏ریزی فرهنگی برای دانش‏آموزان پسر و دختر دوره مذکور».

هدف فوق به اهداف اختصاصی زیر محدود می‏شود:

هدف اول بررسی وضعیت مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان در ابعاد کیفی

برای رسیدن به این هدف، موارد زیر بررسی شده است:

موضوعات مطالعه غیردرسی، راههای تأمین منابع مطالعه غیردرسی، جهت‏دار بودن مطالعه غیردرسی، میزان کاربرد روشهای مطالعه از سوی دانش‏آموز و راهنمای مطالعه غیردرسی.

هدف دوم بررسی وضعیت مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان در ابعاد کمّی

برای رسیدن به این هدف، موارد زیر بررسی شده است:

زمان مطالعه؛ مکان؛ امکانات و تجهیزات مطالعه؛ میزان مطالعه؛ نوع منابع مطالعه؛ و هزینه تأمین منابع مطالعه.

سؤال‏های پژوهشی

سؤالهای پژوهشی که براساس اهداف اختصاصی پژوهش تعیین شده عبارتند از:

الف. سؤالهای مربوط به هدف (بررسی وضعیت مطالعه غیردرسی در ابعاد کیفی)

1. موضوعات مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان به ترتیب‏بیشترین میزان‏استفاده کدامند؟

2. راههای تأمین منابع مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان کدامند؟

3. راهنمایان و مشوّقهای مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان چه افرادی هستند؟

4. موضوعات‏مطالعه غیردرسی‏دانش‏آموزان‏در جهت خاصی‏است یا به صورت‏پراکنده‏است؟

5 میزان‏استفاده‏دانش‏آموزان از روشهای‏مختلف مطالعه در مطالعه غیردرسی،چقدر است؟

ب. سؤال‏های مربوط به هدف (بررسی وضعیت مطالعه غیردرسی در ابعاد کمّی)

1. مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان در طول روز، هفته و ماه چند دقیقه است؟

2. مطالعه غیردرسی‏دانش‏آموزان در طول شبانه‏روز،بیشتر در چه زمانی انجام می‏شود؟

3. مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان در طول سال، بیشتر در چه فصلی انجام می‏شود؟

4. سهم هریک از منابع مطالعه غیردرسی در هزینه‏های دانش‏آموزان چقدر است؟

5 منابع مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان به ترتیب بیشترین میزان استفاده کدامند؟

6. مطالعه غیردرسی، اولویت چندم فعالیّت‏های زمان فراغت دانش‏آموزان است؟

7. وضعیت امکانات در اختیار دانش‏آموزان (مکان، تجهیزات و...) برای مطالعه غیردرسی چگونه است؟

یافته‏های پژوهش

یافته‏های پژوهش شامل سه بخش است: بخش اول به ویژگی‏های جمعیت شناسانه، بخش دوم به ابعاد کیفی مطالعه و بخش سوم نیز به ابعاد کمّی مطالعه می‏پردازد.

الف. یافته‏های مربوط به ویژگی‏های جمعیت شناسانه گروه نمونه و رابطه آن با وضعیت مطالعه غیردرسی

1. پایه تحصیلی: دانش‏آموزان پایه اول 42 درصد، پایه دوم 30 درصد و پایه سوم 28 درصد از حجم نمونه پژوهش را تشکیل داده‏اند. از نظر میانگین میزان مطالعه دانش‏آموزان در پایه‏های مختلف تحصیلی (اول، دوم، سوم)، اگرچه تفاوت معناداری مشاهده نشده است، اما به ترتیب دانش‏آموزان پایه دوم (32/14 دقیقه)، دانش‏آموزان پایه اول (15/13 دقیقه) و دانش‏آموزان پایه سوم (58/12 دقیقه)، بیشترین تا کمترین میزان مطالعه روزانه را داشته‏اند.

2. رشته تحصیلی: دانش‏آموزان رشته علوم انسانی 49 درصد، علوم تجربی 33 درصد و ریاضی فیزیک 18 درصد از حجم نمونه پژوهش را (بدون احتساب دانش‏آموزان پایه اول) تشکیل داده‏اند. از نظر میانگین میزان مطالعه دانش‏آموزان در رشته‏های مختلف (علوم انسانی، علوم تجربی و ریاضی فیزیک) اگرچه تفاوت معناداری مشاهده نشده است، اما دانش‏آموزان رشته‏های علوم تجربی (86/14 دقیقه)، ریاضی فیزیک (56/12 دقیقه) و علوم انسانی (55/12 دقیقه)، به ترتیب بیشترین تا کمترین میزان مطالعه را داشته‏اند.

3. میزان تحصیلات والدین: بیش از 17 درصد از پدران و 36 درصد از مادرانِ گروه نمونه «بی‏سواد»، حدود 34 درصد دارای «تحصیلات دوره ابتدایی»، 17 درصد دارای «تحصیلات دوره راهنمایی» و تنها حدود 27 درصد از مادران دارای تحصیلات بیشتر از «دوره راهنمایی» بوده‏اند. با توجه به این ارقام، میانه تحصیلات والدین گروه نمونه در طبقه بی‏سواد و تحصیلات دوره ابتدایی قرار می‏گیرد. (یعنی بیش از نیمی از والدین دارای تحصیلات ابتدایی یا بی‏سواد بوده‏اند). با توجه به رابطه مثبت میان سطح تحصیلات والدین و میزان مطالعه فرزندان و نیز با توجه به این که مطالعه، اساسا در برنامه زندگی این گروه از والدین جایگاهی ندارد، بین میزان مطالعه فرزندانی که پدرانشان دارای سطح تحصیلات فوق دیپلم، دیپلم، راهنمایی و فوق لیسانس و بالاتر بوده‏اند با میزان مطالعه فرزندانی که پدرانشان در سایر سطوح تحصیلات بوده‏اند، تفاوت معنادار مشاهده شده است. بدین معنی که میزان مطالعه روزانه دانش‏آموزان در گروههای مذکور بیش از سایر گروهها بوده است. البته نکته قابل توجه در این پژوهش این است که بین میزان مطالعه فرزندان با میزان تحصیلات پدران یک رابطه مستقیم منظم مشاهده نشده است. به عنوان مثال میزان مطالعه فرزندانی که پدرانشان دارای سطح تحصیلات لیسانس بوده‏اند کمتر از دانش‏آموزانی است که پدرانشان دارای سطوح تحصیلات متوسطه، ابتدایی، راهنمایی، دیپلم و فوق دیپلم بوده‏اند. امّا به طور کلی افزایش میزان تحصیلات پدران، افزایش میزان مطالعه فرزندان را به دنبال داشته است.

4. نوع شغل والدین: پدران به ترتیب دارای «مشاغل آزاد» (41 درصد)، «کارگر یا کشاورز» (17 درصد)، «کارمند» (12 درصد)، «روحانی» (8 درصد)، «فرهنگی» (3 درصد)، و «نظامی» (3 درصد) بوده‏اند. حدود 15 درصد از پاسخ‏گویان نیز اظهار داشته‏اند پدرانشان «بیکار» یا «بازنشسته» بوده‏اند. همچنین بیش از 91 درصد از مادران «خانه‏دار» و بقیه نیز «شاغل» بوده‏اند. اگر چه میان شغل پدران و میزان مطالعه فرزندان رابطه معنادار مشاهده نشده است، اما بیشترین میزان مطالعه روزانه را فرزندانِ «فرهنگیان» (31/14 دقیقه) داشته‏اند و در مقابل دانش‏آموزانی که اظهار داشته‏اند پدرانشان «بیکار» بوده‏اند، کمترین میزان مطالعه روزانه را داشته‏اند (18/7 دقیقه).

ب.یافته‏های‏حاصل‏ازبررسی‏سؤالهای‏مربوط‏به«وضعیت‏مطالعه‏غیردرسی‏درابعادکیفی»

در این بخش به یافته‏های حاصل از بررسی توصیفی و استنباطی اطلاعات به دست آمده از سؤالهای مربوط به وضعیت مطالعه غیردرسی از نظر نوع موضوعات، راههای تأمین منابع، جهت و برنامه، استفاده از روشهای مطالعه و راهنمای مطالعه غیردرسی اشاره می‏شود:

1. موضوعات مطالعه غیردرسی: بررسی داده‏های مربوط در این خصوص نشان داد: «موضوعات داستانی» بیشتر و «موضوعات هنری» کمتر از سایر موضوعات مورد مطالعه دانش‏آموزان قرار گرفته است. در مورد تفاوت موضوعات مورد مطالعه میان دو جنس، پسران بیش از دختران «موضوعات ورزشی سرگرمی» و دختران بیش از پسران «موضوعات داستانی» مطالعه می‏کنند. در خصوص «موضوعات علمی» اگرچه تفاوت معناداری میان دو جنس مشاهده نشده است؛ اما پسران بیش از دختران به مطالعه موضوعات علمی پرداخته‏اند. همچنین سایر موضوعات (مذهبی، اجتماعی و هنری) کمترین میزان مطالعه را از سوی دو جنس به خود اختصاص داده‏اند.

2. راههای تأمین منابع مطالعه غیردرسی: داده‏های بررسی شده در این خصوص نشان داد: «امانت از کتابخانه» بیش از سایرموارد (54 درصد) به عنوان راه تأمین منابع مطالعه غیردرسی انتخاب شده است و در مقابل «هدیه گرفتن» کمتر از سایر موارد (19 درصد) از سوی دانش‏آموزان انتخاب شده است. پسران به طور معناداری از دختران از طریق «امانت از کتابخانه» و دختران به طور معناداری بیش از پسران از طریق «امانت از دوستان» منابع مطالعه خود را تهیه کرده‏اند.

جدول (2) توزیع درصد فراوانی راه‏های تأمین منابع مطالعه غیردرسی توسط دانش‏آموزان

راه‏های تأمین پسر دختر کل
امانت از کتابخانه 65 50 54
امانت از دوستان 54 57 56
خریدن 47 57 53
هدیه گرفتن 16 23 19

3. در مورد جهت و هدف مطالعه غیردرسی، داده‏های پژوهش نشان داد: مطالعه با هدف «افزایش اطلاعات عمومی» بیشتر از سایر موارد از سوی دانش‏آموزان انتخاب شده است. در مقابل «کسب محبوبیت بین مردم» کمتر از سایر موارد به عنوان هدف مطالعه غیردرسی اظهار شده است.

در مورد تفاوت میان پسران و دختران در خصوص اهداف مطالعه، دختران بیش از پسران، مطالعه را به منظور «افزایش اطلاعات عمومی»، «کمک به فهم مطلب درسی»، و «کسب محبوبیت بین مردم» و در مقابل پسران بیش از دختران مطالعه را با هدف «سرگرمی» انجام داده‏اند. همچنین مطالعه با هدف «شرکت در مسابقات» از سوی پسران و دختران به طور یکسان انتخاب شده است.

با توجه به اینکه یکی از عوامل مهم در تعیین کیفیت مطالعه، «جهت‏دار بودن» آن است و از این نظر مطالعه‏گران به دو گروه، مطالعه‏گران «جهت‏دار» و مطالعه‏گران «بی‏جهت» تقسیم‏بندی می‏شوند، داده‏های این پژوهش نشان داد که تنها 29 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند موضوعات در مورد مطالعه خود، دارای «جهت مشخصی» می‏باشند و بقیه (71 درصد) با مطالعه موضوعات متفاوت، در گروه «مطالعه‏گران بی جهت» قرار گرفته‏اند. همچنین بین پسران و دختران در این مورد تفاوت معناداری مشاهده نشده است.

عامل دیگری که بر کیفیت مطالعه تأثیر می‏گذارد «برخورداری از برنامه مشخص» برای مطالعه می‏باشد. نتایج این پژوهش نشان داد که حدود 71 درصد از افراد نمونه مورد بررسی «فاقد برنامه مشخص» و تنها 29 درصد «دارای برنامه مشخص» در مطالعه غیردرسی بوده‏اند. در خصوص تفاوت میان دو جنس، دختران بیش از پسران (به طور معنادار) از «برنامه مشخص» در مطالعه غیردرسی پیروی کرده‏اند.

«داشتن سؤال قبل از مطالعه » از دیگر عوامل مهم در تعیین کیفیت مطالعه است. یافته‏های پژوهش حاضر نشان داد تنها 36 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند که قبل از مطالعه غیردرسی سؤالاتی در ذهن خود دارند که با مطالعه می‏خواهند به جواب آنها برسند. اگر چه تفاوت معناداری میان پاسخهای پسران و دختران در این خصوص مشاهده نشده است، اما دختران بیش از پسران به «داشتن سؤال قبل از مطالعه» اشاره کرده‏اند.

4. میزان استفاده از روشهای مطالعه: استفاده مناسب و بهنگام از روشهای مطالعه از جمله عواملی است که می‏تواند بر انگیزه مطالعه و استمرار آن تأثیر گذارد. میزان استفاده از روشهای مطالعه توسط دانش‏آموزان پسر و دختر در پژوهش حاضر، متفاوت بوده است. به طور کلی، بیشترین میزان استفاده از روشهای مطالعه به «روش خواندن برای درک زیبایی و جنبه‏های هنری مطلب» (76 درصد) و کمترین آن به روش «عبارت‏خوانی» (31 درصد) مربوط می‏شود. به جز دو روش «خواندن اجمالی» و «عبارت‏خوانی» در استفاده از سایر روشهای مطالعه یعنی «روش تندخوانی»، «دقیق‏خوانی»، «خواندن تجسّسی»، «روش خواندن انتقادی» و «روش خواندن برای درک زیبایی و جنبه‏های هنری مطلب، تفاوت میان پسران و دختران معنادار بوده، بدین ترتیب که دختران بیش از پسران از روشهای مذکور استفاده کرده‏اند.

ج.یافته‏های‏حاصل‏ازبررسی‏سؤالهای‏مربوط‏به«وضعیت‏مطالعه‏غیردرسی‏درابعادکمّی»

در این بخش به یافته‏های حاصل از بررسی توصیفی و استنباطی اطلاعات به دست آمده از سؤالات مطرح شده در زمینه وضعیت مطالعه غیردرسی از نظر زمان، میزان، مکان، منابع، امکانات و تجهیزات و هزینه تأمین منابع مطالعه غیردرسی اشاره می‏شود.

1. زمان مطالعه غیردرسی: یکی از عومل اثرگذار بر نحوه و میزان مطالعه افراد، زمان مطالعه است. زمان مطالعه دارای جهات متفاوتی است؛ گاهی زمان مطالعه در اوقات شبانه‏روز مورد توجه است و گاهی این زمان مربوط به روزهای هفته، ماه و یا فصول سال می‏شود. در پژوهش حاضر زمان مطالعه در طول شبانه‏روز و در فصول سال بررسی شده است. نتایج حاصل از بررسی سؤالات مربوط به زمان مطالعه نشان داد: در طول فصول سال، بیشترین و کمترین میزان مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان به ترتیب در فصل «تابستان» و در فصل «زمستان» بوده است. از نظر تفاوت میان دو جنس، پسران از سایر فصول یعنی «بهار» و «پائیز» و «زمستان» (به طور معنادار) بیش از دختران برای مطالعه غیردرسی استفاده می‏کنند. در مقابل، دختران (به طور معنادار) از فصل «تابستان» بیشتر از پسران برای مطالعه غیردرسی استفاده می‏کنند. از نظر زمان اختصاص یافته به مطالعه غیردرسی در طول شبانه روز تفاوت معناداری میان زمان مطالعه پسران و دختران مشاهده شده است. بدین ترتیب که پسران از اوقات «میان روز (قبل از ظهر)» و «ساعات آغاز شب» بیش از دختران و در مقابل، دختران از زمان «عصر» و «ساعات پایان شب» بیش از پسران، برای مطالعه غیردرسی استفاده می‏کنند.

2. سهم مطالعه غیردرسی در فعالیّت‏های اوقات فراغت: انتخاب فعالیّت‏های زمان فراغت از سوی افراد معمولاً به طور آزادانه و با توجه به امکانات مورد نیاز انجام می‏شود. بنابراین «مطالعه غیردرسی» می‏تواند سهمی از «اوقات فراغت» دانش‏آموزان را به خود اختصاص دهد. پرداختن به مطالعه غیردرسی تابع عواملی چون فرهنگ، عادات اجتماعی، نگرشهای افراد، میزان پیشرفت یا عقب‏ماندگی جوامع و... می‏باشد. در جوامع پیشرفته، مطالعه به عنوان یک نیاز اجتماعی ممکن است در هر زمانی (کار، تحصیل، فراغت و...) از سوی افراد انجام شود. در حالی که در کشور ما به دلیل نبود فرهنگ مطالعه (که اکثر پژوهشهای پیشین به این مورد اشاره کرده‏اند)، تنها می‏توان انتظار داشت مطالعه غیردرسی در اوقات فراغت انجام گیرد. یافته‏های حاصل از پژوهش حاضر در این خصوص نشان داد که از میان چهار فعالیّت عمده زمان فراغت، «مطالعه غیردرسی» در مرتبه آخر قرار گرفته است. استفاده از «رادیو و تلویزیون»، «ورزش» «تفریح »و «مطالعه غیردرسی» به ترتیب بیشترین تا کمترین سهم را در اوقات فراغت دانش‏آموزان به خود اختصاص داده است. از نظر تفاوت میان دو جنس، دختران در مقایسه با پسران‏به طورمعنادار وقت بیشتری را به استفاده از «رادیو و تلویزیون» اختصاص داده‏اند. در مقابل، پسران بیش از دختران به فعالیّت‏های «ورزشی» پرداخته‏اند. در مورد زمان اختصاص یافته به «مطالعه غیردرسی»، دختران در مقایسه با پسران به طور معنادار زمان بیشتری را صرف «مطالعه غیردرسی» کرده‏اند.

3. میزان مطالعه غیردرسی، میزان وقت اختصاص یافته (روزانه، هفتگی، ماهانه و...) به مطالعه هریک از منابع روزنامه، مجله و کتب غیردرسی می‏باشد. بر اساس داده‏های پژوهش حاضر، میانگین میزان مطالعه روزانه دانش‏آموزان دوره متوسطه به طور کلی «12/12 دقیقه» بوده است. مقایسه داده‏ها نشان داد که میانگین مطالعه روزانه دختران تقریبا در تمام نواحی آموزش و پرورش (به طور معنادار) بیش از پسران بوده است.

میانگین میزان مطالعه هفتگی «کتاب غیردرسی» توسط دانش‏آموزان حدود «31/24 دقیقه» بوده است. بررسی داده‏های مربوط به میزان مطالعه کتاب غیردرسی نشان داد میزان مطالعه کتاب غیردرسی توسط دختران در تمام نواحی آموزش و پرورش در مقایسه با پسران (به طور معنادار) بیشتر بوده است.

میانگین میزان مطالعه هفتگی «مجلّه» توسط دانش‏آموزان حدود «18/20 دقیقه» بوده است. که در این خصوص میزان مطالعه دختران در مقایسه با پسران به طور معنادار بیشتر است. بدین معنی که دختران وقت بیشتری را در طول هفته به مطالعه مجلّه اختصاص داده‏اند.

میانگین میزان مطالعه هفتگی «روزنامه» توسط دانش‏آموزان حدود «47/19 دقیقه» بوده است. بررسی داده‏های مربوط به میزان مطالعه روزنامه نشان داد: اگر چه تفاوت‏معناداری میان میزان‏مطالعه‏پسران‏ودختران‏و دانش‏آموزان‏نواحی مختلف مشاهده نشده است، اما میزان مطالعه هفتگی روزنامه توسط دختران بیش از پسران‏بوده است.

4. مکان، منابع، امکانات و تجهیزات مطالعه: از جمله عوامل مهم که در مسیر مطالعه و میزان بازدهی آن نقش دارد، مکان مطالعه است. مکان مطالعه از جهات مختلف مورد مقایسه است. از یک سو نوع مکانی که برای مطالعه انتخاب می‏شود (منزل، کتابخانه، مدرسه، پارک و...) و از سوی دیگر ویژگی ها و شرایط مکان انتخاب شده برای مطالعه، در پژوهش حاضر مکان مطالعه از نظر نوع، شرایط عضویّت، امکانات، منابع و میزان استفاده از هریک از مکان‏ها، بررسی شده است.

در مورد نوع مکان مطالعه از بین مکان‏های مورد نظر برای مطالعه (منزل، مدرسه، پارک، کتابخانه عمومی، کتابخانه مسجد و کتابخانه مدرسه)، به ترتیب بیشترین میزان استفاده، مربوط به «منزل» (89 درصد) و کمترین میزان استفاده مربوط به «کتابخانه مسجد» (5 درصد) بوده است. بررسی داده‏های مربوط نشان داد: در استفاده از پنج مکان منزل، مدرسه، پارک، کتابخانه عمومی و کتابخانه مسجد بین پسران و دختران تفاوت معنادار مشاهده نشده است، اما در خصوص استفاده از «کتابخانه مدرسه»، دختران به طور معنادار بیش از پسران از این مکان برای مطالعه غیردرسی استفاده می‏کنند.

جدول (3) توزیع درصد فراوانی مکان‏های مورد استفاده دانش‏آموزان برای مطالعه غیردرسی

مکان پسر دختر کل
منزل 85 95 89
مدرسه 33 43 38
پارک 18 28 22
کتابخانه مدرسه 10 16 14
کتابخانه عمومی 15 13 14
کتابخانه مسجد 8 3 5

براساس تحقیقات به عمل آمده، میزان برخورداری دانش‏آموزان از کتابخانه (عمومی، آموزشگاهی و اختصاصی) به طور قابل توجهی بر میزان و کیفیت مطالعه آنان اثر می‏گذارد. در خصوص «وجود کتابخانه در نزدیکی محل سکونت» بیش از 35 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند هیچ یک از انواع کتابخانه‏ها در نزدیکی منزل آنها وجود ندارد. در مورد استفاده از کتابخانه‏های عمومی و مساجد، داده‏های بررسی شده نشان می‏دهد که بیش از 63 درصد از دانش‏آموزان از هیچ یک از کتابخانه‏های مذکور استفاده نمی‏کنند. همچنین میزان عدم استفاده دانش‏آموزان دختر از این کتابخانه‏ها به طور معنادار بیش از پسران بوده است.

در مورد برخورداری از «مکان مشخص (اتاق و...) برای مطالعه در منزل»، بیش از 47 درصد از دانش‏آموزان‏اظهار داشته‏اند«فاقدمکان مشخص»برای مطالعه‏در منزل می‏باشند. در این خصوص میزان برخورداری دختران به طور معنادار بیش از پسران بوده است.

در خصوص «برخورداری از کتابخانه شخصی در منزل» تنها 24 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند که در منزلشان «کتابخانه شخصی» وجود دارد. در این مورد تفاوت معناداری میان پاسخ‏های پسران و دختران و نیز دانش‏آموزان نواحی مختلف مشاهده نشده است.

بررسی‏ها نشان می‏دهد که بین میزان برخورداری از امکانات مطالعه با میزان و کیفیت مطالعه افراد ارتباط مستقیم وجود دارد. براساس داده‏های پژوهش حاضر بیش از 65 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند که «فاقد امکانات مطالعه در منزل» بوده‏اند. از این نظر میان پاسخهای دانش‏آموزان نواحی مختلف تفاوت معناداری مشاهده نشده است، اما میزان برخورداری دختران از امکانات مطالعه در منزل (به طور معنادار) بیش از پسران بوده است.

«کتابخانه‏های آموزشگاهی» به دلیل داشتن توانایی در فراهم کردن منابع مطالعاتی مورد نیاز دانش‏آموزان در بین سایر مکانها از اهمیّت بیشتری برخوردارند. کتابخانه‏های مدارس در پرورش عادت مطالعه در نوجوانان و جوانان هم به منظور سرگرمی و هم به منظور گردآوری اطلاعات نقش مهمی ایفا می‏کنند. براساس داده‏های پژوهش حاضر، بیش از 95 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند که در مدرسه‏شان کتابخانه وجود دارد، که از این نظر میزان برخورداری مدارس دخترانه از کتابخانه بیشتر از مدارس پسرانه است. در خصوص «زمان فعالیّت کتابخانه مدرسه»، 13 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند که کتابخانه مدرسه‏شان در «هیچ زمانی فعالیّت نداشته است» و 38 درصد نیز زمان فعالیّت آن را فقط در «زنگهای تفریح» اعلام کرده‏اند.

جدول (4) توزیع درصد فراوانی برخورداری دانش‏آموزان از کتابخانه و امکانات مطالعه

محتوا پسر دختر کل
برخورداری از مکان مشخص‏برای‏مطالعه‏درمنزل 57 51 53
برخورداری از کتابخانه شخصی در منزل 24 25 24
برخوداری از امکانات مطالعه در منزل 24 44 35
برخوداری از کتابخانه در مدرسه 93 97 95

در خصوص «میزان استفاده از کتابخانه مدرسه» بیش از 67 درصد از دانش‏آموزان اظهار کرده‏اند که اصلاً از کتابخانه مدرسه استفاده نکرده‏اند، از نظر تفاوت میان دو جنس، دختران به طور معنادار بیش از پسران از کتابخانه مدرسه خود استفاده کرده‏اند.

در خصوص «وجود کتابهای غیردرسی و مجلاّت علمی و فرهنگی در کتابخانه مدرسه»، بیش از 78 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند کتابخانه مدرسه‏شان «فاقد منابع غیردرسی مورد نیاز آنها» بوده است.

5 یکی از مهم‏ترین عوامل مؤثر بر میزان و کیفیت مطالعه افراد «هزینه‏های مربوط به تهیه منابع مطالعه» است. پژوهش حاضر، میزان هزینه اختصاص یافته از سوی دانش‏آموز (یا خانواده او) به هریک از منابع غیردرسی (کتاب، روزنامه، مجله، هفته‏نامه، ماهنامه، حقّ عضویت کتابخانه، حقّ اشتراک روزنامه یا مجلّه) و نیز «تعداد کتابهای خریداری شده» توسط دانش‏آموزان در طول یک سال را مورد بررسی قرار داده است. براساس داده‏های بررسی شده میانگین هزینه اختصاص یافته به هر یک از منابع مطالعه غیردرسی در طول ماه به ترتیب عبارت است از: «روزنامه، 132 ریال»، «مجلّه، هفته‏نامه و ماهنامه: 100 ریال»، «کتاب غیردرسی: 100 ریال»، «حقّ عضویّت کتابخانه: 59 ریال» و «حق اشتراک روزنامه یا مجله 33 ریال».

جدول (5) توزیع فراوانی میزان هزینه اختصاص یافته به تأمین هریک از منابع مطالعه غیردرسی دانش‏آموزان(هزینه در ماه‏به تومان)

جنس کتاب‏غیردرسی روزنامه مجله،هفته‏نامه،ماهنامه حق‏عضویت‏کتابخانه حق‏اشتراک‏روزنامه
میانگین انحراف‏معیار میانگین انحراف‏معیار میانگین انحراف‏معیار میانگین انحراف‏معیار میانگین انحراف‏معیار
پسر 67 115 124 159 68 120 56 109 18 67
دختر 121 152 138 164 128 163 57 84 45 113
کل 100 135 132 162 100 142 59 97 33 91

در خصوص تفاوت میان دو جنس در اختصاص هزینه به هر یک از منابع مطالعه، داده‏ها نشان می‏دهند که در مورد کتاب غیردرسی، روزنامه، مجله و حق اشتراک روزنامه و مجلات، دختران به طور معنی‏داری بیش از پسران برای تأمین این منابع هزینه بیشتری اختصاص داده‏اند.

در خصوص «تعداد کتابهای خریداری شده در طول سال»، بیش از 22 درصد از دانش‏آموزان اظهار داشته‏اند که در طول سال «اصلاً کتاب غیردرسی نخریده‏اند». حدود 25 درصد بین «1 تا 2 جلد»، 28 درصد بین «3 تا 4 جلد»، 19 درصد بین «5 تا 6 جلد»، 4 درصد بین «7 تا 8 جلد»و تنها 2 درصد، «9 جلد» و بیشتر کتاب غیردرسی خریده‏اند. از نظر تفاوت میان دو جنس، دختران (به طور معنادار) بیش از پسران در طول سال اقدام به خرید کتاب غیردرسی کرده‏اند.

پیشنهادهای پژوهش

براساس یافته‏های پژوهش حاضر پیشنهادهایی به شرح ذیل ارائه می‏شود:

1. با توجه به یافته‏های پژوهش حاضر مبنی بر «پایین بودن میزان مطالعه دانش‏آموزان » از یک سو و «عدم راهنمایی آنها از طرف مدرسه» از سوی دیگر، پیشنهاد می‏شود:

در برنامه‏های توجیهی به دبیران، مربیان و سایر مسؤولان مدرسه توصیه شود در خصوص تشویق دانش‏آموزان به مطالعه غیردرسی نقشی فعالتر به عهده گیرند.

2. یافته‏های پژوهش حاضر نشان داد بیشتر دانش‏آموزان از داشتن «امکانات مناسب مطالعه در منزل، مدرسه و اجتماع محروم بوده‏اند». بنابراین پیشنهاد می‏شود:

«کتابخانه‏های مدارس از نظر امکانات، وسایل و منابع مطالعه به نحو قابل قبول تجهیز شده و زمان فعالیّت آنها متناسب با نیاز دانش‏آموزان » باشد. چنانچه تجهیز کتابخانه‏های تمام مدارس امکان‏پذیر نیست در هر منطقه آموزشی، کتابخانه و سالن مطالعه مدارسی که مرکزیت بیشتری در آن منطقه دارند، تجهیز شده و تمهیدات لازم برای استفاده همه دانش‏آموزان آن منطقه از این نوع کتابخانه‏ها به کار گرفته شود.

3. با توجه به «جهت‏دار نبودن موضوعات مورد مطالعه بیشتر دانش‏آموزان» از یک سو و نقش ضعیف «مسابقات کتابخوانی» در تشویق دانش‏آموزان به مطالعه، پیشنهاد می‏شود:

مسئولین فرهنگی در طول سال و مناسبت‏های مختلف اقدام به «برگزاری این نوع مسابقات کرده و به جهت دادن موضوعات مورد مطالعه دانش‏آموزان همت گماشته و موجبات افزایش میزان مطالعه جهت‏دار در آنان» را فراهم‏آورند.

4. بر اساس یافته‏های پژوهش حاضر، بیشتر دانش‏آموزان با «روشهای مطالعه آشنایی نداشته‏اند». بنابراین پیشنهاد می‏شود:

نسبت به آشنا کردن دانش‏آموزان با « روشهای مطالعه از طریق انتشار جزوات (و دیگر وسایل ارتباطی) یا برگزاری دوره‏های آموزشی » اقدام شود. پیشنهاد ویژه در این خصوص، «برگزاری کارگاههای آموزشی مطالعه و کتابخوانی در مناطق آموزشی » می‏باشد.

5 با توجه به «پایین بودن درآمد اکثر خانواده‏های دانش‏آموزان» مورد بررسی در پژوهش حاضر (که امکان اختصاص هزینه برای تأمین منابع مطالعه را کاهش می‏دهد)، «عدم تکافوی کتابخانه‏های عمومی» و «سخت بودن شرایط عضویت» در آنها، ضمن تأکید مجدد بر پیشنهاد شماره 2، به مسؤولان فرهنگی پیشنهاد می‏شود:

نسبت به «افزایش تعداد این نوع کتابخانه‏ها» اقدام نمایند. چنانچه انجام این مهم در زمان کوتاه امکان‏پذیر نیست، از طریق «برنامه‏های ارشادی و تبلیغی» مردم را به ایجاد و تجهیز کتابخانه‏های مساجد محل تشویق و ترغیب نمایند و تدابیر لازم جهت جذب دانش‏آموزان (به ویژه دختران) را به این مراکز به کار برند.