مجلات > قرآن و حدیث > بشارت > خرداد و تیر 1382، شماره 36


حیوانات در قرآن(قسمت اول)

پدید آورنده : اشرف بیان زاده ، صفحه 16

در این نوشتار، حیواناتی که قرآن از آن ها نام برده است اعم از پستاندار، پرنده و خزنده به ترتیب حروف الفبا، جمع آوری و ابتدا معنی لغوی آن آمده است. سپس آیه یا آیه هایی که این کلمه در آن آمده است، آورده شده و آن گاه با مراجعه به کتاب ها و تفسیرهای گوناگون، درباره ی هر یک توضیح هایی بیان شده است.

1. أبابیل: پرندگان کوچک شبیه به چلچله و پرستو: وأرْسَلَ عَلَیهمْ طَیراً أبابیل.1

بر سرآن ها پرندگانی فوج فوج فرستاد.

به طوری که گفته اند کلمه ی ابابیل به معنای جماعت هایی پراکنده و دسته دسته است و معنای آن این است که خدای تعالی، جماعت هایی پراکنده. از مرغان را بر بالای سرآنان فرستاد.2

أبابیل: دسته ها و گروه پراکنده به قول کسائی، مفرد آن اَبُول است. راغب می نویسد: مفرد آن أبیل است و گفته اند اسم جمع است و از خود مفرد ندارد.3

قرآن در این سوره، به داستان اصحاب فیل اشاره می کند که برای ویران کردن کعبه از دیار خود حرکت کردند. خدای تعالی نیز با فرستادن مرغ ابابیل و باریدن کلوخ های سنگی بر سر آنان هلاکشان کرد و آنان را به صورت گوشت جویده درآورد. این قصّه از آیات و معجزه های بزرگ الهی است.4

در تفسیر برهان از امام باقر (ع) نقل شده است که هر پرنده سه سنگ در چنگال و منقار خود داشت.آن ها سنگ ها را روی لشکریان ابرهه ریختند که براثر آن، بیماری آبله میان آنان پدید آمد و پرندگان بدان وسیله هلاکشان کردند. پیش از آن آبله در آن جا دیده نشده بود.5

ابن عبّاس می گوید: «برای آن ها منقارهایی بود مثل منقار پرندگان و پنجه هایی مانند پنجه سگ ها. به گفته ربیع، دندان هایی مانند دندان های درندگان داشتند و به گفته ی سعید بن جبیر، پرندگان سبزی بودند که منقار زردی داشتند. به گفته ی عبید اللّه بن عمیر و قتاده، پرندگان سیاه دریایی بودند که در منقار و پنجه هاشان سنگ ریزه داشتند و بعضی سبز و بعضی سیاه بوده اند».6

2. اِبِل: مطلق شتر (اعم از نر و ماده)

وَمِنَ الإبِل وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَینِ قُلْ الذَّکَرَینِ حَرَّمَ اَمِ الأنْثَیینِ.7

و از شتر نر و ماده و از گاو نر و ماده، بگو: آیا آن دو نر را حرام کرده است یا آن دو ماده را…؟

أفَلا ینْظُرونَ إلی الإبِلِ کَیفَ خُلِقَتْ.8

آیا به شتر نمی نگرند که چگونه آفریده شده است.

اِبل به معنی مطلق شتر است اعمّ از نر و ماده از هر جنس که باشد. لفظ آن مفرد است و دلالت برجنس دارد. اِبِل فقط دوبار در قرآن مجید آمده است.9 با توجه به این که مطلق شتر است، بعضی درباره این آیات10 گفته اند که معنای اثنین، اهلی و وحشی است، نه نر و ماده.11

خداوند متعال در سوره ی غاشیه، نخست منکران ربوبیت را دعوت می کند تا در کیفیت خلقت شتر دقت کنند که چگونه خلق شده و چگونه آن را از زمینی مرده و به این صورت عجیب درآورده است؛ صورتی که نه تنها خودش عجیب است، بلکه اعضا و قوا و افعالش نیز عجیب است. چگونه این هیکل درشت را مسخّر انسان ها کرده است؟ (یک کودک انسان می تواند افسارش را بکشد و هرجا بخواهد ببرد). انسان ها نیز می توانند از سواری، بارکشی، گوشت، شیر، پوست، کرک و حتّی بول و پشکلش استفاده کنند. آیا هیچ انسان عاقلی به خود اجازه می دهد احتمال معقول بدهد شتر و این فواید آن به خودی خود پدید آمده باشد و در خلقت او برای انسان ها هیچ غرضی در کار نبوده و انسان هیچ مسؤولیتی در برابر آن و دیگر نعمت ها نداشته باشد؟

اگر در بین همه تدبیرهای الهی و نعمت هایش، تدبیر در خلقت شتر را آورده، بدین جهت است که سوره ی مورد بحث در مکه نازل شده و در شمار اولین سوره هایی است که به گوش مردم عرب خورده است. گفتنی است در مکّه آن ایام، شتر یکی از ارکان گذران زندگی اعراب بوده است.12

1. فیل، 3.

2. المیزان، سید محمد حسین طباطبایی، ترجمه: سید محمد باقر موسوی همدانی، ج40، ص391.

3. قاموس قرآن، سید علی اکبر قرشی، ج1، ص19.

4. المیزان، ج40، ص390.

5. قاموس قرآن، ج1، ص19

6. مجمع البیان، طبرسی، ترجمه: محمد رازی، ج 27، ص287.

7. انعام، 144.

8. غاشیه، 17.

9. قاموس قرآن، ج1، ص19.

10. منظور آیات 143و 144سوره ی انعام است.

11. المیزان، ج14، ص242.

12. همان، ج40، صص205 و206.