مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > گلبرگ > شهریور 1387، شماره 101


گلبرگ نوآوری و شکوفایی

پدید آورنده : ، صفحه 25

نوآوری های پزشکی جمهوری اسلامی ایران(1)

مریم فیروزعلیزاده

اشاره

نوآوری در عرصه های گوناگون، یکی از ویژگی های برجسته ایرانیان است و این هدیه ای الهی از خداوند به ایرانیان است. تداوم روند رشد کمّی و کیفی تولیدات علمی کشور در عرصه های گوناگون بین المللی، با موفقیت های باارزشی همراه بوده و چشم اندازهای امیدبخشی را در افق آینده علمی کشورمان و جهان به ارمغان آورده است. بهتر است در این میان به عرصه پزشکی بپردازیم. پیشرفت های پزشکی محققان ایرانی در چند سال اخیر، چنان چشم گیر بوده که به جرئت می توان گفت دنیا را مبهوت نوآوری های خود کرده است. در این مقاله، به مناسبت اول شهریور، روز پزشک، به بخش اوّل نوآوری های دانشمندان و محققان این مرزوبوم در این زمینه می پردازیم.

1. آیمود؛ داروی ایرانی ایدز

این دارو، حاصل تلاش شش ساله یک تیم پزشکی از متخصصان علوم پایه و بالینی و همکاری پانزده مرکز داخلی در کشور است. مطالعات فراوانی در دنیا در زمینه داروهای مؤثّر بر بیماری ایدز انجام شده که نتایج دلگرم کننده ای نداشته است، امّا داروی جدید تولید شده در ایران، با تقویت سیستم ایمنی و افزایش سلول های دفاعی بدن، بیمار را در برابر عوارض عفونت تقویت می کند. در نتیجه، آیمود قادر است بیمار را از مرحله ای که به دلیل نقص ایمنی به شدّت بی دفاع است، بیرون آورد و از عوارض بیماری و مرگ و میر بیماران مبتلا به ایدز پیش گیری کند.

یکی دیگر از نکات مهم در مورد داروی ایرانی ایدز، اساس گیاهی آن است. آیمود از سه گیاه و دو مادّه شیمیایی که اثر آنها در تقویت سیستم ایمنی بدن به اثبات رسیده، ساخته شده است. گیاهان مورد استفاده در این دارو، پیش از این نیز در طبّ سنّتی ایران و جهان کاربرد داشته اند، امّا تأثیر جدید آنها در این دارو، برای نخستین بار شناخته شده است.

این دارو باید به صورت تزریق وریدی و در یک دوره نود روزه مصرف شود. تحقیقات نشان داده است که حتی تا دو سال پس از اتمام این دوره نود روزه و قطع دارو نیز اثرات تقویت سیستم ایمنی باقی می ماند.

از آنجا که آیمود اساس گیاهی دارد، برخلاف تمام داروهای پیشین، عوارض مهمی در آن دیده نمی شود. این دارو می تواند به عنوان داروی همراه در کنار داروهای ضد ویروس ایدز، تحول مهمی در درمان بیماری ایدز، به ویژه در مرحله علامت دار شدن بیماری ایجاد کند و سال های عمر طولانی تری را برای بیمار رقم بزند.

2. داروی ایرانی ام اس (MS)

جمهوری اسلامی ایران، هم اکنون به عنوان دومین تولید کننده پرمصرف ترین داروی ام اس در جهان شناخته می شود. محققان و دانشمندان ایرانی پس از پنج سال تحقیق و مطالعه، با همکاری پزشکان و محققان آلمانی، موفق به تولید دارویی استاندارد برای بیماران ام اس شده اند. داروی ایرانی «سینوکس» که مشابه خارجی «آوانکس» است، تنها در ایران تولید می شود و از این جهت رقیبی برای کشور تولید کننده آوانکس (امریکا) به شمار می آید. نکته جالب توجه آنکه هیچ عارضه ای از مصرف این دارو متوجّه بیماران نیست. سینوکس، شدّت حملات بیماری را کاهش می دهد و گسترش این بیماری عصبی را که تاکنون غیرقابل درمان بوده است، کند می کند. قیمت سینوکس نیز با نوع خارجی اش به هیچ عنوان قابل قیاس نیست و بیماران از آن راضی هستند؛ زیرا در حدود یک پنجم قیمت داروی آوانکس امریکایی است.

اعلام خبر تولید موفقیت آمیز داروی بیماری ام اس در ایران، در مطبوعات و رسانه های معتبر دنیا بازتاب های گسترده ای داشت؛ به گونه ای که پس از آن، سهام شرکت بیوژن امریکا، که تنها تولیدکننده داروی ام اس در جهان بود، پنج درصد کاهش یافت.

3. نخستین نای مصنوعی جهان در ایران

محققان دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، برای نخستین بار در جهان موفق به تولید نای مصنوعی به کمک مهندسی بافت شدند. این موفقیّت در پی ده سال تلاش محققان این مرکز به دست آمده است. در این روش، قالبی شبیه به نای با عاریه گرفتن از دیگر بافت های بدن بیمار ساخته می شود. سلول های غضروفی مورد نظر از گوش، بینی یا نای آسیب دیده شخص به قالب تزریق می شود و بدین ترتیب، قالب شروع به رشد و تکامل می کند. سلول های غضروفی باید از خود شخص باشد تا مشکل پس زدن نای مصنوعی به عضو پیوندی به وجود نیاید. نای مصنوعی پس از شش ماه به طول ده سانتی متر شکل می گیرد. پس از شکل گیری، نای مصنوعی از بدن خارج و به همان شخص پیوند زده می شود. این نای مصنوعی برای کودکانی که دچار آسیب دیدگی نای شده اند یا جانبازان شیمیایی کاربرد دارد.

این روش برای نخستین بار در دنیا در ایران انجام می شود و به یقین تولید نای مصنوعی از طریق کشت سلول های بنیادی، نوآوری بومی دانشمندان ایرانی است.

4. داروی ایرانی «زخم پای دیابتی»

پس از هفت سال تلاش پزشکان و محققان ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران، داروی زخم پای دیابتی برای نخستین بار در جهان در کشورمان ساخته شده است. این دارو «آنژی پارس» نامیده می شود و در سه نوع کپسول، آمپول و پماد عرضه می گردد. کارآزمایی های بالینی این دارو نشان داده است که مصرف آن در یک دوره دو ماهه، بین 57 تا 88 درصد بهبود زخم های دیابتی را باعث می شود. گفتنی است شایع ترین قطع عضو در سالمندان مبتلا به دیابت، قطع پاست که با تهیه این دارو در داخل کشور، از مشکلات آنان کاسته خواهد شد.

5. روش اختصاصی ایران در درمان ضایعات نخاعی

تحقیقات در زمینه درمان ضایعات نخاعی، حدود شش سال در ایران به طول انجامید. فاز آزمایش های حیوانی نیز نزدیک به چهار سال ادامه داشت و بسیار خوب پیش رفت تا اینکه توانست مجوّز تحقیقات بالینی را برای مجریان طرح به ارمغان آورد. بیماران دچار آسیب نخاعی، به دلایل گوناگون، از جمله یک ضربه ناگهانی دچار وضعیتی می شوند که سیگنال های عصبی دیگر از نخاع آنها عبور نمی کند و به همین علت، دچار نوعی فلج و بی تحرکی می شوند و حتی توانایی دفع ادارار و مدفوع خود را از دست می دهند. نحوه درمان ضایعات نخاعی، با کمک تزریق سلول های شوان عصب سورالِ پشت پای خود بیمار انجام می گیرد. در روش جدیدِ تزریقِ سلول های شوان به محل مسدود شده نخاع، که به صورت انحصاری ابتکار دانشمندان ایرانی است، سلول های شوان وارد حفره ای در نخاع که به علت یک ضربه بیرونی به وجود آمده و مانع عبور سیگنال های عصبی شده است، می شوند و رفته رفته به یک طرف آن موضع حرکت می کنند؛ به طوری که ابتدا به اندازه یک خط کوچک راه را برای عبور سیگنال های عصبی بازمی نمایند. به این ترتیب، بیمار می تواند به مرور اندام های بی حس شده خود را حرکت دهد. سلول های شوان به تدریج راه های دیگری را هم برای عبور سیگنال های عصبی باز می کند و با ادامه این روند، اندک اندک بیمار می تواند اندام های خود را حرکت دهد. با دست یافتن دانشمندان ایرانی به این روش منحصر به فرد در ترمیم ضایعات نخاعی، آسیب های نخاعی، دیگر بیماری درمان ناپذیری نیست و مبتلایان به این بیماری می توانند به درمان و ترمیم سلول های نخاعی خود امیدوار باشند.

6. چسب بافتی؛ دوخت زخم بدون نخ و سوزن

با تلاش محققان جراحی پلاستیک، قوی ترین چسب بافتی هوشمند دنیا در ایران ساخته شده است که تحوّل بزرگی در عرصه پزشکی شمرده می شود؛ به طوری که حدود شصت سایت علمی ـ خبری گوناگون دنیا، خبر موفقیّت محققان ایرانی در تولید قوی ترین چسب بافتی هوشمند دنیا را به طور جداگانه گزارش کرده اند.

از این چسب بافتی، به منظور کنار هم قرار دادن بافت های آسیب دیده استفاده می شود. چسبندگی بالا و توانایی تحمّل فشار، از ویژگی های چسبی است که محققان این مرز و بوم بدان دست یافته اند. این چسب با وجود تحمل فشار بالا، اشکالات دیگر چسب های قدیمی، نظیر ایجاد واکنش های حساسیتی را ندارد.

غلظت بالاتر فیبرینوژن در نمونه ایرانی، یکی دیگر از دلایل این موفقیت است. بالاترین غلظت فیبرینوژن که ماده اصلی چسباننده است، در نمونه های دیگر پانزده میلی گرم بوده، حال آنکه در نمونه ایرانی، غلظت فیبرینوژن بین سی تا هفتاد میلی گرم است. افزون بر این، مزیت عمده این چسب این است که دارای غلظت بالایی از فاکتورهای رشد است. مجموع این عوامل، باعث شده که قوی ترین چسب بافتی دنیا، افزون بر اینکه قطعات را کنار هم قرار می دهد، قدرت و سرعت ترمیم را به علت فاکتورهایی که درون خود دارد، افزایش دهد که این مسئله در عرصه پزشکی بسیار ارزشمند است. این چسب توانایی آن را دارد که اگر در مجاورت شریان قرار گیرد، پیش سازهای خاص مربوط به ترمیم شریان را ارائه کند و اگر در مجاورت استخوان قرار گیرد، رفتاری مناسب ترمیم استخوان از خود نشان دهد.

در مورد مراحل تولید آن باید اشاره کرد که اگر موردی برای عمل جرّاحی در نظر گرفته شود، باید شخص روز قبل از عمل، در بیمارستان بستری شود تا خون گیری از بیمار انجام گیرد. فردای آن روز چسب در اختیار جراح قرار خواهد گرفت؛ چرا که تولید چسب بین شش تا هیجده ساعت زمان می برد. همچنین با در نظر گرفتن اینکه چسب برای چه نوع عمل جراحی استفاده شود، ترکیب متفاوتی از آن تولید خواهد شد که ساده ترین ترکیب در شش ساعت و پیچیده ترین ترکیب پس از هیجده ساعت به دست جراح می رسد.

ادامه دارد...

منابع

1. بازتاب تولید داروی ایرانی ضد ایدز در رسانه های خبری جهان؛ گرفته شده از:

http://animalscience.wordpress.com

2. موفقیت پژوهشگران ایرانی در درمان ضایعات نخاعی به کمک سلو ل های بنیادی؛ گرفته شده از:

http://www.aftab.ir/news/2005/nov/06/c3c1131293750 -science - education - medical – science.php

3. تنها چند گام دیگر تا موفقیت. گرفته شده از:

2007/feb/22/c3c1172136616 - science - education – research – ansoline.php http://www.aftab.ir/news/

4. سمیه حسینی، دستاوردهای علمی ایران در سال 86؛ 7/3/1387؛ گرفته شده از:

http://www.dastavardha.com/index.aspx?siteid=1x oageid=144newsview=11938

5. تولید ماده اولیه ضد سرطان در کشور، 27/2/1387؛ گرفته شده از:

http://dastavardha.com/index.aspx?siteid=1padeid=156newsview=10982pro=nobak

6. پیشرفت های پزشکی ایران در چند سال اخیر چشم گیر است، 19/2/1387؛ گرفته شده از:

http://dastavardha.com/index.aspx?siteid=1padeid=140newsview=10338pro=nobak

7. تولید داروهای نو ترکیب برای درمان بیماری های صعب العلاج، 14/2/1387؛ گرفته شده از:

http://dastavardha.com/index.aspx?siteid=1pageid=156newsview=10107pro=nobak

8. ایرانیان چگونه ضایعات نخاعی را درمان می کنند؟ گرفته شده از:

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=850510063

9. صدف کوه کن، این ابداع شایسته نوبل پزشکی است، 14/9/1386؛ گرفته شده از:

http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=40898

10. فرنوش صفوی فر، یک گام به جلو، 23/11/1385؛ گرفته شده از:

http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=16285

11. روش اختصاصی ایران در درمان ضایعات نخاعی، 15/11/1385؛ گرفته شده از:

http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=15612

12. داروی ایرانی برای ایدز، 14/11/1385؛ گرفته شده از:

http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=15522

13. اعظم سادات هاشمی، دوخت زخم بدن نخ و سوزن، 7/9/1386؛ گرفته شده از:

http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=39380

14. نگاهی به دستاوردهای پزشکی ایرانیان؛ گرفته شده از:

http://www.helal.ir/helal/modules.php?name=Newsfile=articlesid=754

15. داروی ایرانی ام اس رقیب جدی آوانکس، 23/12/1386؛ گرفته شده از:

http://www.ksabz.net/fullnews.aspx?id=c5b7f5a5-9402-4125-b01c-ab994a9cfb40

16. داروی گیاهی درمان زخم پای دیابتی توسط محققان ایرانی تولید شد، 13/12/1386؛ گرفته شده از:

http://www.khedmat.ir/news/content/view/1334/5

17. تولید داروی گیاهی درمان زخم پای دیابتی توسط محققان ایرانی، 14/11/1386.

http://old.tebyan.net/teb.aspx?nId=43840

18. داروی ایرانی درمان ایدز به بازار عرضه شد؛ گرفته شده از:

http://www.persianv.com/past/021836.php

19. دستاورد تحقیقاتی در خصوص درمان ضایعه نخاعی؛ گرفته شده از:

http://rcstim.tums.ac.ir/News-research.htm

20. کشف داروی ایدز توسط محققان ایرانی، 16/11/1385؛ گرفته شده از:

http://www.tebyan.net/Index.aspx?pid=32434

21. داروی ایرانی «ام اس» انحصار جهانی امریکایی ها را شکست، 30/2/1386؛ گرفته شده از:

http://salamatnews.ir/viewNews.aspx?ID=3764cat=10

22. ایران دومین تولید کننده داروی MS در جهان، 12/2/1386؛ گرفته شده از:

http://www.topiranian.com/topnewss/archives/2007/05-ms.html

23. موفقیت ایران در درمان ضایعات نخاعی؛ گرفته شده از:

http://www.tebyan.net/Index.aspx?pid=32481

صفحه نوآوری

طیبه چراغی

چیستی نوآوری با توجه به سخنان رهبری

مقدمه

بدون تردید، نام گذاری امسال به نام سال نوآوری و شکوفایی از سوی مقام معظم رهبری، از آن نظر اهمیت دارد که مردم ایران و جوانان غرورآفرین آن، نه تنها در سطح کشورهای اسلامی، بلکه در جهان مسیر ممتاز و بی نظیری را طی کرده اند و این نام گذاری، نشانه تأکید رهبری بر عمیق شدن این افتخارها در عرصه های گوناگون است.

بنابراین، امسال هر ایرانی باید فعالیت ها، روش ها و نوآوری ها را به کار گیرد تا به هدف تعیین شده در چشم انداز بیست ساله نظام برسد. اما روشن است که رسیدن به این هدف، به صورت ناگهانی و تنها با صدور بخش نامه میسر نیست. از این روست که مقام معظم رهبری با طرح موضوع نهضت نرم افزاری و تولید علم و تأکید بر رفع عقب ماندگی، روند رسیدن به این هدف را هموار کردند.

ابعاد نوآوری

نوآوری می تواند در ابعاد گوناگون بروز داشته باشد:

1. زمینه های علمی و فناوری به صورت اختراعات و ابتکارات؛

2. حوزه اندیشه؛

3. حوزه اجتماعی؛

4. مسائل فرهنگی و به ویژه در جوامع ارزشی و دینی؛

5. حوزه اقتصادی. اما آنچه در سال جاری بیش از هر چیز مدنظر است، نوآوری و خلاقیت در بعد اقتصادی در جهت حل مشکلات معیشتی مردم و گشایش در بن بست ها است. مقام معظم رهبری در پیام نوروزی خود فرمودند: «فعالیت هایی که در سال های گذشته انجام گرفته است، کارهایی که دولت کرده است، ... اینها به شکوفایی برسد و مردم نتایج آن را در زندگی خود حس کنند».

ضرورت طرح نوآوری

امروزه، شرایط مطلوبی برای عبور از مرحله سخت و دشوار تکوین انقلاب اسلامی به وجود آمده است؛ به ویژه اینکه این تحول، در آستانه ورود به دهه چهارم تشکیل انقلاب اسلامی رخ می دهد.

در دهه های گذشته، به دلیل مشکلاتی همچون حاکمیت اقتصاد دولتی، نادیده گرفتن عدالت و... ، توسعه اقتصادی رخ نداد و بدین ترتیب، توسعه عدالت محور در دستور کار قرار گرفت و به عنوان نسخه علاج کشور برای دهه چهارم در نظر گرفته شد.

رهبر معظم انقلاب اسلامی در جمع زائران حرم رضوی درباره ضرورت نوآوری و شکوفایی در مقطع کنونی انقلاب اسلامی فرمودند: «ما می خواهیم وارد دهه چهارم بشویم. برای دهه چهارم جمهوری اسلامی، ما باید نگاه کنیم به عرصه زندگی خود و ببینیم کمبودهای ما کجاست. ما کمبودهای زیادی داریم. ... باید شتابمان و نوع حرکتمان را جوری تنظیم بکنیم که بتوانیم به صفوف مقدم برسیم».

ایشان در تبیین افق مطلوب ملت ایران در چهارمین دهه انقلاب اسلامی به پیشرفت همراه با عدالت اشاره کردند و فرمودند: «وقتی نگاه می کنیم برای دهه چهارم ـ برای این ده سالی که پیش روی ماست ـ دو شاخص عمده وجود دارد که باید این دو را حتماً به دست بیاوریم: یکی پیشرفت است، یکی عدالت».

ضرورت دیگر طرح راهبرد نوآوری و شکوفایی در سال جاری، به دلیل نقش و موقعیت حساس ایران در مواجهه با سلطه گری غرب و فشارهای آمریکاست. رهبر معظم انقلاب به این نکته مهم نیز اشاره کردند که «در مقابل زیاده خواهی های دشمنان، راه نجات، تسلیم شدن و عقب نشینی کردن نیست. اگر دشمن زورگویی و زورگیری می کند، باید در مقابل دشمن ایستاد و پیشرفت کرد. علاج ملت ایران در کسب اقتدار است. این اقتدار فقط به معنای اقتدار نظامی نیست؛ باید اقتدار علمی و اقتصادی، قدرت اخلاقی و اجتماعی و بالاتر از همه اینها، اقتدار معنوی و روحی را با هم کسب کنیم».

ایشان در جمع مردم مشهد فرمودند: «انقلاب اسلامی، خود یک نوآوری بزرگ تاریخی بود. در دوره ای که دنیا به دو بخش سلطه گر و سلطه پذیر تقسیم می شود، جمهوری اسلامی آمد این خط کشی باطل و نظام غلط را درهم شکست».

شاخصه های نوآوری

نوآوری مطلوب رهبرمعظم انقلاب، ویژگی ها و مختصات خاصی دارد که با توجه به سخنان ایشان عبارتند از:

1. نوآوری در عرصه فکری و فلسفی باید در طول دین اسلام، و در تعارض با بدعت ها و تحریف ها باشد.

2. نوآوری به عنوان یک هنجار مطرح می شود؛ بنابراین، هنجارشکن و ساختارشکن نیست.

3. نوآوری مطلوب، باید اسلام و انقلاب را زنده و پویا نگه دارد.

4. نوآوری باید در چارچوب سنت ها و ارزش ها صورت گیرد.

5. نوآوری مطلوب باید مکمل نوآوری های گذشته باشد.

الزامات تحقق نوآوری

تلاش برای شکوفاکردن تلاش های گذشته و ایجاد نوآوری در سطح کلان کشور، نیازمند الزامات بسیاری است تا بستر و مقدمات تحقق نوآوری و شکوفایی فراهم آید. برخی از این الزامات با توجه به سخنان مقام معظم رهبری عبارتند از:

1. فضای آرام روانی در صحنه سیاسی؛

2. عزم ملی و اراده جمعی؛

3. مخاطب شناسی در نوآوری؛

4. تناسب نوآوری ها با ظرفیت ها و امکانات موجود؛

5. بازده و مؤثر بودن نوآوری ها در حل مشکلات اجتماعی و معیشتی مردم.

نکته

برخی نوآوری های پیامبر اعظم(ص)

به کوشش: محمدکاظم بدرالدین

زمانی که پیامبراکرم(ص) در مدینه سکونت داشتند، برای ارتباط با برخی جوامع، به چند مترجم نیازمند بودند. بنابراین، به تشویق ایشان «زید بن ثابت» وظیفه یافت دو زبان بیگانه را فرا گیرد.

دین اسلام به مسلمانان دستور می دهد در تجهیزات جنگی برای دفاع از خود، به سبک روز، پیشگام و پیشقدم باشند. پیامبراعظم(ص) باخبر شدند که در یمن، دو نوع اسلحه جدید به کار برده شده است. ازاین رو، به دو نفر هزینه سفر دادند و آنها را به آنجا فرستادند تا درباره این دو نوع اسلحه، تحقیق کنند و در صورت امکان، راه ساختن آن را یاد بگیرند و اگر هم امکان یادگیری نبود، آن را بخرند و با خود به مدینه بیاورند.

پیامبراعظم(ص) در آن زمان که به زنان اهمیت داده نمی شد، برای باسواد کردن همسران خود، از یک خانم تحصیل کرده دعوت کردند.[1]

پژوهش

عوامل مؤثر بر نوآوری جوانان (1)

سهیلا بهشتی

اشاره

جوانی، موهبتی الهی است؛ فرصتی طلایی و تکرارناپذیر برای شکوفاشدن و بهره بردن و بهره دادن. تمایل به ارائه ایده های جدید، ساختن پدیده های نو و طرح های نو درانداختن و نوآوری کردن، همه از اموری است که فکر و خیال و ذهن جوان را به خود مشغول می کند. این ویژگی مثبت و شناخت دقیق و پرورش دادن و تقویت کردن آن، موجب پیشرفت فرد و اجتماع است. اما شایسته است پیش از آنکه از نوآوری جوانان و جوانان نوآوری سخن به میان آوریم، عوامل مؤثر بر نوآوری آنان را بشناسیم. آنچه در پی می آید، بیان عواملی چند و تأثیرگذار بر نوآوری جوانان است.

جوان و نوآوری در فرهنگ اسلامی

دوران جوانی، دوران رشد و شکوفایی، شادابی و کمال، و قوّت و نیرومندی است. از این نظر، جوانی، بهترین فرصت زندگی برای خودسازی و شکوفایی است. در سخنان جامعی که از پیشوایان دین به ما رسیده، بر اهمیت این دوره از عمر انسان تأکید شده است و آن بزرگواران، به نوآوری، شکوفایی و نوجویی جوانان توجه کرده اند.

یکی از صفت های خداوند، «بدیع» است. این واژه را به پدیدآورنده و نوآورنده معنا کرده اند.[2] قرآن کریم می فرماید: او آفریننده آسمان ها و زمین است و چون اراده آفریدن چیزی کند و بگوید موجود باش، آن فوراً موجود می شود.» (بقره: 117) بدیع در تفاسیر به معنای به وجود آوردن چیزی بدون هیچ سابقه ای است و این می رساند که آسمان ها و زمین، بدون هیچ نمونه قبلی به وجود آورده شده است.[3]

امام صادق(ع) نیز فرموده است:«مَن اسْتَوی یَوْماهُ فَهُوَ مَغْبونٌ؛[4] هر که دو روزش با هم برابر باشد، زیان دیده است.» این حدیث بیان می کند که باید هر روز را با ایده و طرح جدید و برتر آغاز کنیم. ادبیات دینی و عرفانی ما که سرشار از آموزه های اسلامی است نیز همواره انسان ها را به تفکر و طرح نو درانداختن و آدم و عالمی دیگر ساختن فراخوانده است. براساس این آموزه ها، رکورد و غیرسیّال بودن افکار و اندیشه های انسان، همچون آب و برکه ای راکد، موجب فسادِ روان و جان او می شود.

جوان کیست؟ نوآوری کدام است؟

واژه جوان یا «برنا» در زبان فارسی به معنای هر چیزی است که از عمر آن چندان نگذشته باشد. قرآن کریم نیز مراحل زندگی انسان را از نظر توانمندی، به سه دوره تقسیم کرده است: کودکی، جوانی و پیری. دوران جوانی، همان دوران قوّت و کمال و نیرومندی است و تا هر زمان که توانمندی انسان تداوم داشته باشد، جوان خواهد بود.[5]

نوآوری، به کارگیری ایده های نوین ناشی از خلاقیت است. نوآوری می تواند محصول جدید، خدمتی جدید یا راهی جدید برای انجام کاری باشد. خلاقیت، توانایی و ایجاد فکر یا ایده جدید و نو است؛ ازاین رو، لازمه نوآوری و بستر رشد و پیدایی آن به شمار می آید. به دیگر سخن، نوآوری، خلق چیز جدیدی است که هدف معیّنی را دنبال می کند و به اجرا می رساند.

عوامل مؤثر بر نوآوری

برای شکوفاییِ نوآوری در جوانان و به ثمر رسیدن آن، شایسته است عوامل تأثیرگذار بر آنان شناخته و تقویت شود. بسیاری از این عوامل می تواند ویژگی های افراد نوآور را به ما نشان دهد. هرچند این عوامل بر نوآوری جوان مؤثر است، ولی ممکن است در یک جوان نوآور، همه این عوامل به عنوان ویژگی های فردی او یافت نشود. در اینجا برخی از عوامل مؤثر بر نوآوری جوانان را برمی شماریم:

1. اراده قوی

یکی از عوامل مؤثر بر نوآوری جوانان، برخورداری از اراده قوی است. اراده قوی، موجب می شود آدمی هر اتفاق ناگهانی و پیش بینی نشده را با متانت بپذیرد و واکنش شتاب زده _ که نتایج نامطلوبی را به بار می آورد _ از او سر نزند.

برخورداری از اراده قوی و ایمان به هدف، مقدمه ای برای پشتکار و مقاومت است و این دو، تضمین کننده پیروزی است.

در تعریف اراده گفته اند: اراده، مرتبه ای از خواستن است که در آن، شخص به کاری از میان کارهای ممکن، آن چنان شوق و تمایل پیدا کند که انجام آن کار برایش قطعی شود. اراده در انسان، فعلی اختیاری است که از منبع عقل و شوق سرچشمه می گیرد.[6]

ازاین رو، جوان نوآور با اراده قوی در راه حل مشکل یا ایجاد ایده ای جدید گام برمی دارد و چنان جدی در این راه می رود که به طور حتم موفق می شود؛ چنان که گفته اند: خواستن، توانستن است. جوان نوآور با اشتیاق به کارها می پردازد و معمولاً دارای اراده ای قوی است. او برای تقویت اراده، از کارهای کوچک و جزئی آغاز می کند و وقتی تصمیم انجام آن کار را گرفت، در آنجام آنها سستی نمی کند و شهامت به خرج می دهد. او همچنین از کارهایی که در نگاه اول مشکل و بزرگ به نظر می رسد، نمی هراسد و آنها را به تأخیر نمی اندازد و با اراده قوی و نیرومندی شروع به انجام آن کار می کند.

در سخنان پیشوایان دینی، عوامل تضعیف و تقویت اراده آمده است که آنها را به عنوان زمینه ای برای رسیدن به موفقیت یا عدم موفقیت بیان کرده اند؛ چنان که امام علی(ع) می فرماید: «تصمیم راسخ و تن پروری با هم جمع نمی شوند. چه بسیار تصمیم های روز را که خوابِ شب می شکند، و چه بسیار تاریکی هایی که یاد همّت های بلند را از خاطر، محو می کند».[7]

2. اعتماد به نفس

اعتماد به نفس، ایمان به توانایی های خویش برای رسیدن به هدف است. این مفهوم، یکی از ویژگی ها و توانایی های جوانانی است که به موفقیت، ابتکار و نوآوری می رسند. این صفت، از دو سازه اصلی سرچشمه می گیرد که عبارت است از: اطمینان به خویش و احترام به خویش.

اعتماد به نفس، موجب اشتیاق در یادگیری و افزایش مهارت های فرد می شود. فردی که اعتماد به نفس دارد، کمتر در ذهن خود از واژه «ناممکن» استفاده می کند؛ زیرا خودباوری و ایمان به پیروزی، هیچ گاه اجازه ناامید شدن به خود را نمی دهد و به جای تسلیم شدن در برابر مشکلات، با اندیشه و تعقل بر مشکلات چیره می شود. جوان، نیروها و توانایی های نهفته ای برای حل مشکلات و ایجاد ایده های جدید و نوآوری در حل مسائل خود و جامعه خود داراست. او می تواند با خودباوری و انتظار و توقع فراوان، از شایستگی های برتر خود به افق ها و راه های جدیدی دست یابد. در آموزه های اسلامی و سخنان پیشوایان دین، واژه اعتماد به نفس از جایگاه ارجمند و والایی برخوردار است و بر جلوه ها و ثمرات آن بسیار تأکید و مؤمنان به کسب آن فراخوانده شده اند. خداوند در قرآن کریم می فرماید: ای نفس دارای اطمینان! خشنود و پسندیده به سوی پروردگارت بازگرد».[8] بنابراین، یکی از ویژگی های مؤمنان، کسب اعتماد به نفس و خودباوری است.

نکته دیگر آنکه افرادی که در زندگی خود به درجات بالای علمی و ایمانی رسیده اند، از این ویژگی و نعمت برخوردار بوده اند. برای نمونه، با مطالعه زندگی امام خمینی(ره)، درمی یابیم که ایشان از اعتماد به نفس بالایی برخوردار بوده اند و در سخت ترین شرایط، برای بحران ها و بن بست هایی که جامعه اسلامی با آن مواجه می شد، با توکل بر خدا راه های جدید ارائه می دادند. ایشان اعتماد به نفس را مشروط به توکل بر خدا می داند و بدون توکل به حق، اعتماد به نفس را ناممکن برمی شمارد. ایشان در بخشی از سخنان خود در این باره می فرماید:

عمده این است که شما دو جهت را در نظر بگیرید که من کراراً عرض کردم. یکی اعتماد به خدای تبارک و تعالی که وقتی که برای او بخواهید کار بکنید، به شما کمک کند، ...و یکی اتّکال به نفس، اعتماد به خودتان. شما خودتان جوان هایی هستید که می توانید همه کارها را انجام بدهید. مخترعین ما می توانند در سطح بالا اختراع بکنند. مبتکرین ما می توانند در سطح بالا ابتکار کنند؛ به شرط آنکه اعتماد به نفسِ خودشان داشته باشند. ... لازم است که با این دو خصیصه، اتکال به خدای تبارک و تعالی [و] اطمینان به نفس، با این دو خصیصه به پیش بروید.[9]

اعتماد به نفس، گوهری گرانبهاست و از دیدگاه اسلامی، با مباحث اخلاقی پیوند می خورد. البته این گونه نیست که این گوهر بدون هیچ مقدمه و به آسانی به دست آید. جوانی که می خواهد در سایه اعتماد به نفس، نوآوری داشته باشد، باید پاره ای از رفتارها و باورهایی را که در به وجود آمدن خودباوری مؤثر و لازم است، کسب کند.

مهم ترین شاخصه های فرد که دارای اعتماد به نفس است، عبارتند از: آینده نگری، مخاطره پذیری، تسلط بر عواطف و احساسات، کمک پذیری و کمک رسانی، پذیرش دیگران، نمایش اطمینان به خود، هدف داری، مسئولیت پذیری و وحدت شخصیت.

این ویژگی ها ممکن است کم و بیش در هر کس موجود باشد، ولی در افراد با اعتماد به نفس، کاملاً آشکار است. حرکت در راه کسب و پرورش این ویژگی ها، پایان ناپذیر است و حتی افرادی که دارای اعتماد به نفس بالا هستند نیز به استمرار این حرکت نیازمندند.[10]

[1]. برگرفته از: حدیث زندگی، س 2، ش 6.

[2]. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 11، زیر نظر: کاظم موسوی بجنوردی، تهران، انتشارات مؤسسه دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 11، ص 528.

[3]. ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1376، ج 1، ص 420.

[4]. شیخ صدوق، الأمالی، قم، مؤسسة البعثه، 1407 هـ. ق، ص 766، ح 1030.

[5]. محمد محمدی ری شهری، حکمت نامه جوان، ترجمه: مهدی مهریزی، قم، دارالحدیث، 1385، ص 14.

[6]. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 409.

[7]. نهج البلاغه، ترجمه: فیض الاسلام، تهران، جاویدان، 1360، خطبه 241.

[8]. فجر: 27 و 28.

[9]. صحیفه امام، ج 18، صص 189 و 190.

[10]. نک: سید حسن اسلامی، اعتماد به نفس، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1382، ص 30.