مجلات > اخلاق و تربیت > طوبی > دی 1385، شماره 14


اخلاق در پزشکی(1)

پدید آورنده : صغری ممبینی ، صفحه 84

علم اخلاق پزشکی

علم اخلاق در حرفه پزشکی، اهمیت و نقش اساسی دارد. این علم که بایدها و نبایدهای اخلاق پزشک را به او گوشزد می کند و شیوه رفتار با بیماران و همکاران را به او می آموزد، از مهم ترین بخش های علم و تعهد پزشکی به شمار می رود. حقیقت آن است که در گذشته، طبیبان افزون برداشتن درجات بالای علمی، از مقام و منزلتی روحانی و اخلاقی نیز بهره مند بودند. آنها در حفظ مبانی و ارزش های اخلاقی بسیار می کوشیدند. همچنین آنان هم از جهت علمی و هم از نظر عملی، الگویی شایسته برای مردم به شمار می رفتند و مانند پیشوایان دینی همواره مردم را به نیکی، راستی، پاکی و نجابت، راهنمایی می کردند.

نوشته ها و گفته های ارزشمند پزشکان فاضلی چون بقراط، جالینوس، رازی، ابن سینا و دیگران که دانشمندان برجسته زمان خود بودند، این ادعا و مرتبه علمی و اخلاقی آنان را به روشنی آشکار می سازد. به عقیده آنان، پزشک باید روحی پاک داشته و از اخلاق ناپسند به دور باشد، تا حقایق علم پزشکی در دل او جای گیر شود و باور داشتند که طهارت نفس و پاکی روح، فقط با علم اخلاق حاصل می شود.

بر همین اساس، نخست، علم اخلاق را به شاگردان خود می آموختند و تا آنها را از نظر اخلاقی نمی آزمودند، آنان را برای آموختن علم پزشکی، به شاگردی نمی پذیرفتند. بدین ترتیب، با سخت گیری در گزینش شاگردان پزشکی، از ورود نااهلان به این حرفه مقدس جلوگیری می کردند تا حیات انسان ها به مخاطره نیفتد.

بدیهی است اگر علم با اخلاق و تهذیب نفس همراه نباشد، ممکن است برای جامعه زیان بار باشد. چنان که دیده شده است، علم بدون اخلاق، گاه از پزشک صاحب مقام و منزلت، فردی ستم کار می سازد که با قاچاقچیان اعضای بدن افراد، هم داستان می شود یا از علم خود برای شکنجه مبارزان سیاسی و اسیران جنگی استفاده می کند و بازیچه جریان های سیاسی می شود.

پیام متن:

1. بایسته است علم پزشکی به علم اخلاق نیز آراسته شود.

2. متعهد نبودن پزشک به موازین اخلاق، او را به سوء استفاده از علم پزشکی وامی دارد و سبب می شود که علم او در خدمت هوا و هوس و آسیب رساندن به انسان های بی گناه از جمله قاچاق اعضای بدن به کار گرفته شود.

قداست پزشکی

در قرآن کریم آمده است:

هر کس انسانی را بدون ارتکاب قتل یا فساد در روی زمین بکشد، چنان است که گویی همه انسان ها را کشته و هر کس انسانی را از مرگ رهایی بخشد، چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است.

علم پزشکی، با هدف خدمت رسانی به بشر تدوین شده است و حتی گاه مرگ و زندگی آدمی بدان وابسته می شود؛ و می تواند انسانی را از مرگ حتمی برهاند و یا موجب مرگ انسانی بشود، موجودی که خداوند مهربان به او توجهی ویژه داشته، نفخه ای از روح ذات اقدس خود در او دمیده و او را اشرف مخلوقات و جانشین خود بر روی زمین خوانده است.

با دقت در این سخن که فضیلت و برتری هر علم بسته به اهمیت و ارزش موضوع و هدف آن است و اینکه موضوع علم پزشکی، انسان و اشرف کاینات و هدف آن، رساندن سلامتی به بدن است، ضرورت برتری آن بر دیگر علم ها روشن تر می شود. رسول اکرم صلی الله علیه و آله در کلامی فرمود: «العلم علمان: عِلمُ الاَدیانِ و عِلمُ الأَبدان؛ در حقیقت، علم دوتاست: علم دین ها و علم بدن ها».

پیغامبر گفت که علم علمان علم الاَبدان و علم الادیان
در کان دو علم بوی طیب است کان هر دو فقیه یا طبیب است

نظامی گنجه ای

جالینوس حکیم نیز در این باره می نویسد:

صحت و سلامتی، نعمتی است که هیچ چیز مطلوب و لذت بخش، با آن برابری نمی کند و داشتن و نگه داشتن آن، مورد جست وجو و طلب هر کسی است و آنچه مردم در تدبیر دنیا و معاش خود می کوشند، برای همین است. بنابراین، پزشکی که حافظ این سلامتی است، برترین صناعات به شمار می رود.

همچنین علی بن عباس مجوسی در فضیلت علم پزشکی می نویسد:

انسان، افضل و اشرف از همه حیوانات است، به جهت عقلی که خداوند به او عطا کرده است. نیروی عقل نیز بستگی به صحت نفس دارد و صحت نفس به صحت بدن وابسته است و صحت بدن را صناعت طب، متعهد است. بنابراین، علم پزشکی، افضل و سودمندترین علم است.

از قول شافعی نیز نقل است که می گفت:

من پس از علم حلال و حرام، علمی را شریف تر از پزشکی نمی دانم و مایه تأسف و اندوه است که مسلمانان آن را رها کرده و به یهودیان و مسیحیان سپرده اند.

در حقیقت، پزشکی، حرفه ای است که با حیات آدمیان که برترین و ارزشمندترین دارایی آنهاست، ارتباط دارد. از همین رو، مسئولیت و وظیفه پزشکان را به مراتب سنگین تر می سازد و ایجاب می کند ویژگی های خاصی داشته باشند.

پیام متن:

علم پزشکی به دلیل عهده دار بودن تأمین سلامتی بدن، سودمندترین علم ها پس از دانش حلال و حرام است.

تقوای پزشک

امام علی علیه السلام می فرماید: «هر کس پزشکی پیشه کند، باید خداترس باشد و به دیگران پند بدهد» و ترس از خدا، همان تقوای الهی است که در رفتار انسان های خودساخته جاری است.

از آن جا که پزشک به اقتضای شغل خود، گاه بر جان و مال و ناموس مردم مسلط می شود، ضرورت دارد فردی پرهیزکار و درست کار باشد تا به مدد تقوای الهی، قدرتی روحی و معنوی به دست آورد و بتواند نفس اماره و احساسات سرکش خود را مطیع سازد. نیرویی که به او معنویت و مصونیت اخلاقی و روانی بدهد تا اگر در شرایط وسوسه انگیزی قرار گرفت، پاک بماند و در محدوده وسیع شغل خود، تنها به تکلیف والای خویش؛ یعنی شفابخشی و درمان بیماران بیندیشد.

بقراط، شرایطی را برای پزشک ضروری دانسته است که در حقیقت، همه آنها برخاسته از ایمان و اعتقادی راستین به خداست. از نظر وی: «پزشک باید فروتن، معتقد، باایمان، پاک دامن و با حوصله باشد و وظایف خود را با خوشحالی و دل گرمی انجام دهد».

پیام متن:

پزشک که گاه بر جان و مال و ناموس مردم مسلط می شود، برای مصون ماندن از لغزش های احتمالی، باید خویشتن را به تقوای الهی آراسته کند.

رازداری در پزشکی

حضرت علی علیه السلام در حدیثی فرمود: «آنچه نمی دانی مگو و همه آنچه را می دانی نیز بر زبان میاور».

رازداری یکی از فضیلت های ستوده اخلاقی است که همگان می توانند با اراده قوی، پشتکار فراوان، این خصلت باارزش را در خود تقویت کنند.

این ویژگی بسیار مهم، در حرفه پزشکی اهمیت فراوانی دارد و از وظایف پزشکان نیز به شمار می آید. محمدبن زکریای رازی، پزشک و روان شناس حاذق و مردم دوست ایرانی، هزار سال پیش به پزشکان و خدمت گزاران این صنف توصیه می کرد:

سزاوار است پزشک، با بیمار خود، رفیق و نگه دار اسرار وی باشد؛ زیرا رفتار دوستانه طبیب، مایه آرامش و راحتی روان بیمار می شود.

دیگر بزرگان جامعه پزشکی نیز از زمان های قدیم تا حال، همواره بر این نکته باور و تأکید داشتند که پزشک باید رازنگه دار باشد تا آبرو و شخصیت بیماران حفظ شود. بر همین اساس، پزشکان در همه زمان ها باید سوگند یاد کنند که به این مهم، متعهد و پای بند می مانند. برای مثال، در سوگندنامه بقراط آمده است:

آنچه را در حین انجام دادن وظیفه و حتی خارج از آن، درباره زندگی مردم خواهم دید یا خواهم شنید، به هیچ کس نخواهم گفت؛ زیرا این گونه مطالب را باید به گنجینه اسرار سپرد.

در سوگندنامه مونتیله، برگرفته از سوگندنامه بقراط، این عبارت آمده است:

چشمان من، اسرار خانه هایی را که در آنها وارد می شوم، نخواهند دید و زبان من، اسراری را که به من بسپارند، فاش نخواهد کرد.

و اکنون نیز در سوگندنامه دانشکده های پزشکی چنین می خوانیم:

به خداوند تبارک و تعالی و قرآن کریم سوگند یاد می کنم و شرف و وجدان خویش را گواه می گیرم که راز بیماران را هیچ گاه فاش نسازم.

پیام متن:

پزشک باید رازدار باشد تا اسرار شخصی، آبرو و شخصیت مراجعه کنندگان به او، محفوظ بماند.

تخصص در پزشکی

در حدیثی از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نقل است:

هر جامعه به سه گروه محتاج است: فقیه دانشمند پرهیزکار؛ پادشاهی نیکوکار؛ پزشکی متخصص و مورد اعتماد.

حضرت علی علیه السلام در مورد اهمیت تخصص می فرماید: «ارزش هر کس، به مقدار دانایی و تخصص اوست».

پزشک کارآزموده و کاردان می تواند بیماری مراجعه کنندگان را به نیکی تشخیص بدهد و از شیوه درمان آنها نیز آگاه باشد. در غیر این صورت، پی آمدهایی چون به خطر افتادن سلامتی و جان بیمار، اتلاف وقت و بازماندن فرد بیمار از کار و زندگی، پرداخت هزینه های سنگین و مصرف داروهای بی اثر، در انتظار بیمار است.

متأسفانه آمار این دسته از پزشکان، در جامعه ما قابل توجه است و ای بسا همه ما کم و بیش چنین پزشکانی را تجربه کرده ایم. بارها پیش آمده است برای درمان یک بیماری به ظاهر ساده به چندین پزشک مراجعه می کنیم، ولی آنها حتی از تشخیص نوع بیماری عاجز می مانند. بر این اساس، بی بهره بودن پزشک از تخصص لازم، برای جامعه بشری زیان بار است و او را به افراد جامعه، مدیون و بدهکار می سازد.

پیام متن:

1. شرط اصلی طبابت، داشتن تخصص است.

2. بی بهره بودن پزشک از تخصص گاهی موجب به خطر افتادن سلامتی و جان بیمار می شود و ضررهای مادی برای بیمار به همراه دارد.

اهمیت تلاش پزشک در کسب تازه های پزشکی

حضرت علی علیه السلام فرمود: «هر که پزشکی پیشه کند... باید برای افزودن بر دانش خود بکوشد.» ایشان در سخنی دیگر، با اشاره به گنجایش نامحدود ظرف علم می فرماید: «هر ظرفی با ریختن چیزی در آن پر می شود، جز ظرف دانش که هر چه در آن جای دهی، وسعتش بیشتر می شود».

هر روز تحقیقات گسترده تری در علم پزشکی، همپای دیگر علوم صورت می گیرد و از این رهگذر، دریچه تازه ای از علم و امید به روی پزشکان و بیماران گشوده می شود. در این میان، حساسیت علم پزشکی هم چنان از دیگر علم ها بیشتر است؛ زیرا علم پزشکی با بیماری و سلامتی و نیز مرگ و حیات بشر در ارتباط است. بنابراین، با توجه به اهمیت این حرفه و مسئولیت بسیار سنگین پزشکان، فراگیری تازه های دانش پزشکی برای پزشکان، لازم و ضروری است. پس این دانش که شاخه ای اساسی و حیات بخش از علم به شمار می رود، باید به روز و بر اساس تازه ترین دستاوردهای بشری باشد.

پزشک باید برای بالا بردن سطح دانش خود، به منظور درمان بهتر و سریع تر بیماران و نجات آنها از رنج و مرگ، با مطالعات پیوسته و شرکت در سمینارها و مجامع پزشکی، از تازه های علم پزشکی آگاه شود و به قول بقراط «در فراگرفتن دانش و سود رساندن به مردم، حریص باشد».

پزشک باید برای پیشرفت علم پزشکی و در نتیجه، توسعه و ارتقای سلامت در جامعه، همت و زحمت به خرج دهد. همچنین باید اطلاعات تازه، یافته ها، تجربه ها و استنباط های محکم علمی خود را در مجامع و انجمن های پزشکی مطرح کند تا دیگر متخصصان نیز درباره آنها به بحث و تبادل نظر بپردازند و با این کار، دانش و اطلاعات جامعه پزشکی ارتقا یابد.

پیام متن:

برای موفق بودن پزشک در امر طبابت، لازم است اطلاعات او به روز باشد و همواره از تازه های پزشکی بهره ببرد.

پرهیز از بخل در پزشکی

از امام باقر علیه السلام روایت است: «زکات علم، این است که آن را به بندگان خدا بیاموزی.» پزشکان با توجه به این نکته مهم و دستور دینی، نباید در دادن اطلاعات خود به دیگر پزشکان و مجامع پزشکی، بخل بورزند، بلکه اخلاق متعهدانه پزشک حکم می کند که یافته های علمی و تجربی خود را به راحتی و به دور از حسد و بخل در اختیار همکارانش قرار بدهد. اگر پزشک آگاه باشد در اینکه با این کارش می تواند به رهایی بیماران بسیاری از رنج و درد و حتی مرگ کمک کند، بی شک، این سخاوت برای او آسان و لذت بخش خواهد بود. پزشک متعهد با دقت در آیات، روایات و گفتار و کردار بزرگان درباره پرهیز از صفت ناپسند بخل و پی بردن به آثار زیان بار آن در دنیا و آخرت، می کوشد تا این صفت را از خود دور کند.

بخل ورزی پزشکان در دادن اطلاعات پزشکی و نیز مسائل مالی، در نظر همگان، نکوهیده و ناخوشایند است. خداوند متعال در قرآن کریم با صراحت درباره بخل می فرماید:

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ. (آل عمران: 178)

کسانی که بخل می ورزند به آنچه خدا از فضل خود به ایشان عطا فرموده است، گمان نکنند که این خیر ایشان است، بلکه این شر است برای ایشان و زود باشد که در روز قیامت، آنچه بخل کرده اند، طوق شود و به گردن ایشان افتد.

پیام متن:

بخل ورزی در امر پزشکی و خودداری پزشک از قرار دادن تجربه های پزشکی در اختیار همکارانش، امری نکوهیده و ناپسند است و می تواند به ضرر جامعه نیز تمام شود.