مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > دیدار آشنا > فروردین 1389 - شماره 114


احکام آشنا/تجمل سگی

پدید آورنده : روح الله حبیبیان ، صفحه 22

نمی دانم شما هم در منزلتان از آن آلبوم های قدیمی دارید یا نه؟ آلبوم هایی که جلدهای قطور چوبی یا چرمی دارند و صفحات اصلی آلبوم هم کاغذهای سیاه رنگی است که عکس های سیاه و سفید قدیمی را با چسب به آنها می چسباندند و بین هر دو صفحه هم کاغذی مات شبیه کاغذهای الگوی خیاطی بر شأن و جلالت آلبوم و عکس های صفحه بعد می افزود.

و اما مهم تر از خود آلبوم عکس های قدیمی و سیاه و سفید آن است که هر یک به اندازه یک فیلم یک ساعته حرف و مطلب در خود ذخیره کرده اند و حجم اطلاعات موجود در هر یک از آنها بالای چند گیگ است.

به شرطی که این عکس را بدهید دست یکی از همان بازماندگان دوران «ای جوونی کجایی که یادش بخیر»؟! تا از کفش و کلاه و لباس و ژست افراد موجود در عکس گرفته تا در و دیوار و استکان و سماور و دوچرخه و حتی گربه کوچک گوشه عکس برای شما توضیح مفصل بدهد که بفهمید در طول این چند ده سال دنیا چه تغییراتی که نکرده!

به هر حال عکس و عکاسی در گذشته برای خودش دنیایی بود مثلاً یکی از عادت های قدیمی ها آن بود که درون عکس ها اسم افراد مهم را می نوشتند یا روی سینه هر فرد شماره ای می زدند و در زیر عکس ثبت می شد: 1. میرزا جعفر 2. غلامعلی 3. حاج علی خرّاط و...

حتماً می پرسید برای چه این مقدمات را گفتیم؟! راستش ذکر همه این مقدمات برای آن بود که بگوییم فرض کنید یکی از این آدم های چند نسل قبل مثلاً همان میرزا جعفر که دایی بزرگ پدربزرگتان می شود و سال 1309 به رحمت خدا، رفته الان زنده می شد و روزگار ما را می دید. فکر می کنید بنده خدا چه حالی می شد وقتی این قیافه های عجیب و غریب و تیپ و مدل های فشن و ماشین ها و موبایل ها و مغازه های لوکس فروشی و کافی شاپ و امثال آن را می دید؟!

به هر حال گاهی هم بد نیست یک نگاهی به خود و زندگی و ریخت و قیافه و عادت ها و رفتارهایمان بیندازیم تا بخاطر این دنیازدگی ها و تجمل گرایی های بی اساس و دور از عقل و انسانیت از اصل و حقیقت خودمان خیلی دور نیفتیم و بنده خدا میرزا جعفر با دیدن نوه خواهرزاده اش لااقل قدری آرام بشود و احساس کند نوه خودش را دیده...

اندر حکایت حیوانات غیرناطق

یکی از پدیده های دنیای امروز که تا چند دهه پیش اصلاً و ابداً مطرح نبوده و رواج نداشته، گرایش شدید انسان های امروزی به زندگی مسالمت آمیز با حیوانات مختلف است. در واقعی نوعی هم خانواده شدن حیوانات ناطق با غیرناطق!؟

البته در گذشته حیوانات گوناگون در همه منازل وجود داشتند اما هر یک به کاری می آمدند و نیازی از خانواده را برطرف می کردند. اما امروزه حیوانات خانگی، اعم از سگ و گربه و سنجاب و راکُن و حتی مار و کروکودیل و ببر و شیر و...، خودشان اصل نیازند و هزینه ای هنگفت به گردن صاحب خود گذاشته و تنها نیازی که از او برطرف می کنند پر کردن جای خالی همسر و خواهر و برادر و اعضای اصلی خانواده است.

ممکن است بگویید به هر حال این هم نوعی بهره برداری مفید است؛ اما اشتباه می کنید. چون جایگزین شدن این قبیل حیوانات به جای اعضاء خانواده در کشورهای غربی که روابط انسان ها در درون خانواده به شدت متزلزل شده و عاطفه و محبت در بالاترین حد از دست رفته، قدری منطقی و قابل قبول است. درد اینجاست که ببینید همسایه بغلی تان که خانواده شاد و با محبت و گرمی دارند یک توله سگ پشمالو آورده اند داخل خانه و صبح تا شب با «پاپی جون» ور می روند تا قدری کلاس

اجتماعیشان ارتقاء پیدا کند و خیر سرشان شبیه خانواده دکتر اِرنست بشوند!؟

دختر کوچک شما هم با دیدن انواع و اقسام فیلم و کارتون و سریال غربی از ته دل آرزوی داشتن یک گربه ملوس در اتاق خوابش را می کند و حاضر است حتی با شما به پارک و سینما و گردش نیاید اما آرزوی داشتن گربه اش برآورده شود.

نمی دانم از کجا دارم می خورم؟!

همه این دردها و معضلات و انحرافات فرهنگی و اجتماعی به یک طرف مصیبت آن است که برخی خانواده های متدین و مذهبی هم درگیر این مسائل می شوند و خود و زندگیشان را آلودة این امور می کنند در حالی که بابت همین اشتباهات، انواع و اقسام مشکلات و گرفتاری ها هم بر سرشان می اید و خودشان هم نمی دانند مشکل کجاست و به قول معروف «از کجا دارند می خورند».

به عنوان مثال در چندین روایتنقل شده که «فرشتگان به خانه ای که در آن سگ نگهداری می شود وارد نمی شوند»1

مسلماً فرشتگان نماد رحمت خداوند هستند و وارد نشدن آنها به یک خانه کنایه از دور بودن آن خانه رحمت خداوند است.

همچنین امام صادق(ع) می فرماید: «در خانه ای که در آن سگ وجود دارد نماز خوانده نمی شود [نشود] مگر آن که سگ شکار (برای کارهای مفید و عقلایی) باشد و درب (محل نماز) هم بر رویش بسته شده باشد.»

تکلیف حیوانات خانگی

اما در خصوص نگاه فقهی به حیوانات خانگی توجه به چند نکته لازم است:

1- باید بین حیوانات حلال گوشت که منفعت مستقیم خوراکی دارند با سایر حیوانات تفاوت قائل شد، زیرا حیواناتی مانند مرغ و گوسفند و گاو که انسان به طور مستقیم از شیر و تخم و گوشت آنها استفاده می کند در صورتی که نگهداری آنها موجب اذیت و آزار دیگران نباشد نه تنها منعی ندارد بلکه کار خوبی است که در برخی از روایتبه آن سفارش هم شده است.

2- در بین دیگر حیوانات هم باید وضعیت حیواناتی که نجس العین هستند یا به نوعی می توانند موجب نجاست انسان و یا بطلان نماز او بشوند را از دیگر حیوانات هم جدا کرد.

3- باید وضعیت حیواناتی که فایده و منفعت صحیح و عقلایی برای ما دارند مانند سگ نگهبان گله یا اسب و قاطر با دیگر حیوانات که چنین خاصیتی ندارند هم از هم جدا شود و هر کدام به طور جداگانه مورد بررسی قرار بگیرد:

زیست شناسی اسلامی

از نگاه فقهی حیوانات به چند دسته تقسیم می شود که بد نیست چند مورد آنها را ذکر کنیم:

* دسته اول حیوانات نجس العین و طاهر هستند یعنی به غیر از سگ و خوک همه حیوانات دیگر پاک به حساب می ایند و به خودی خود نجس نیستند.

* دسته دوم حیواناتی هستند که در فقه به آنها «صاحب نفس سائله» گفته می شود. یعنی همان حیواناتی که دارای خون جهنده هستند. به عبارت دیگر تقریباً به غیر از همه حشرات و خزندگان و ماهی ها که حیوانات خون سرد و بدون «نفس سائله» به حساب می ایند، باقی حیوانات خونگرم و صاحب نفس هستند. تفاوت اصلی این دو گره هم در نجس بودن یا نبودن اجزاء بدنشان پس از مرگ و همچنین طهارت یا نجاست فضولات آنها آشکار می شود.

* و دسته سوم هم حیواناتی هستند که قابلیت ذبح شرعی یا به اصطلاح «تذکیه» را دارند و در مقابل حیواناتی که امکان ذبح شرعی ندارند.

هر کدام از این دسته ها و گروه ها مباحث گسترده و مفصلی در فقه ما دارد که در حوزه های علمیه گاهی سال ها در مورد جزئیات احکام آنها بحث و بررسی می شود. اما در این فرصت مختصر ما به چند مورد مهم و قابل توجه در مورد این حیوانات که مربوط به نگهداری آنها می شود اشاره می کنیم:

000/300 تومان = 0

یکی از مهم ترین مسائل در خصوص حیوانات بحث مالیت و ارزش مالی آنها از نظر شرع است. در حقیقت معامله در صورتی صحیح خواهد بود که جنس مورد معامله از نظر شرع دارای ارزش و قیمت باشد. بر همین اساس مسأله خرید و فروش حیوانات که مقدمه نگهداری از آنهاست یکی از اصلی ترین مشکلات در این رابطه است.

در این زمینه تکلیف حیواناتی که منفعت مستقیم و مشخصی دارند مانند حیوانات حلال گوشت روشن است، همچنین حیوانات تزئینی که نگهداری از آنها امری متعارف و معقول محسوب می شود مانند ماهی های تزئینی یا پرنده های زیبا و امثال آن هم اشکال ندارد چون به خاطر همین منفعت، این حیوانات ارزش مالی پیدا می کنند و خرید و فروششان صحیح است. ولی مشکل اصلی درخصوص حیوانات نجس العین است. زیرا چیزهای نجس در حالت عادی منفعتی نداشته و ارزش مالی هم ندارند. در نتیجه خرید و فروش آنها هم جایز نیست.

به عبارت دیگر مشکل اصلی در خرید و فروش حیوانات به دو مورد سگ و خوک برمی گردد که تنها حیوانات نجس العین هستند.

در خصوص خوک شک و شبهه ای وجود ندارد اما در مورد سگ یک استثناء وجود دارد.

در واقع اگر این سگ دارای منفعت عقلایی و مورد قبول شرع مانند استفاده برای صید حیوانات یا نگهبانی از گله و باغ و منزل بود ارزش مالی هم داشته، خرید و فروش آن صحیح است والّا اگر برای کارهایی نظیر نگهداری تزئینی در خانه و مانند آن باشد خرید و فروش این سگ ها باطل است و سگ های تزئینی که قیمتشان بین 300 هزار تا چند میلیون تومان است در واقع هیچ ارزش مالی از نظر شرع ندارند و استفاده از پولی که در برابر آنها گرفته شده صحیح نیست و حتی در روایتتعابیر بسیار تند و شدیدی در ناپاکی این پول به کار برده شده است.

از دَمْ تا دُمْ نجس

تصور بسیاری از افراد آن است که نجاست حیواناتی نظیر سگ و خوک مربوط به ناپاکی و آلودگی ظاهری آنهاست و اگر سگشان از نژاد اصیل باشد و لباس های مخملی تر و تمیز بپوشد و یک روز در میان حمام کند دیگر نجس نیست.

ما با این گروه از افراد که از مسائل شرعی خبر ندارند کاری نداریم، چون مخاطب ما نیستند.

اما برخی از افراد مذهبی هم در مورد نجاست سگ تصور درستی ندارند و گمان می کنند می توان سگ را در خانه نگه داشت و مراقب بود که مشکلی پیش نیاید.

باید خدمت این دوستان عرض کنیم که فارغ از همه ابعاد بهداشتی، در خصوص ارتباط نزدیک با حیوانی مانند سگ، اصل نجس العین بودن این حیوان چیزی نیست که بتوان به راحتی از کنار آن گذشت. زیرا همه اجزاء بدن سگ حتی موی آن هم نجس است و به هیچ وجه امکان پاک شدن آن وجود ندارد و در نتیجه کافی است یک تار موی سگ در بین لباس های اهل خانه وارد ماشین لباسشویی شود. به محض پایان آب کشی همه لباس ها بخاطر اتصال با عین نجس، نجس می شوند.

بعلاوه نجاست بزاغ سگ و شستشوی ظرفی که سگ آن را لیسیده یا در آن غذا خورده خودش مشکل جداگانه ای است که حتی با ده ها بار شستن حلّ نمی شود و حتماً باید ابتدا خاکمالی بشود.

خلاصه تصور این که می توان بین نگهداری سگ در آپارتمان و رعایت مسائل شرعی طهارت و نجاست به گونه ای جمع کرد، خیال خامی بیش نیست.

حتی تام و جری؟!

اما بعضی ها که قدری مسأله دان تر هستند می گویند اگر سگ مشکل دارد نگهداری گربه و مانند آن که مشکلی ایجاد نمی کند و می توان لااقل رفیق خانه و گرمابه و رختخواب این موجودات ملوس بود؟!

در جواب این عده باید بگوییم که انتخاب همدم و همنشین شما به اختیار خودتان است و فوائد و مضرّات آن هم به تشخیص خودتان. اما از نگاه شرعی این دسته از حیوانات هم لااقل دو مشکل اساسی دارند؛ اول نجاست فضله آنهاست. یعنی مدفوع حیوانات حرام گوشت عین نجس محسوب می شود و می تواند برای انسان دردسرساز باشد.

حتماً داستان عروسی هایی را که بخاطر یک فضله موش در دیگ برنج به هم خورده را شنیده اید؟!

اما اگر گربه ملوس شما یا «رامکال» جیغ جیغوی شما خانه تان از ادب و نزاکت بالایی برخوردار است و در مرای و منظر کارهای بد نمی کند و برای خودش W.C مخصوص دارد، یک مشکل دیگر شرعی ممکن است به دنبال داشته باشد و آن این که طبق نظر فقها اگر لباس انسان یا حتی جزء بسیار کوچکی از پوشش بدن انسان از اجزاء حیوانات حرام گوشت باشد نماز باطل است و در رساله ها هم تأکید شده که اگر یک موی گربه به لباس انسان چسبیده باشد نمی توان با آن وضع نماز خواند و نماز باطل است.

حال که در خصوص هم جنس های محترممان زیاد صحبت کردیم، دو مسأله مرتبط با آنها را هم که بی ارتباط با بحث تجمل گرایی نیست در انتها ذکر می کنیم. همان طور که قبلاً گفتیم تفاوت اصلی حیوانات دارای خون جهنده با حیوانات خون سرد در آن است که تنها جسد حیوانات خون گرم پس از مردن مردار و نجس است و اجزاء بدن حیوانات خون سرد پاک است.

در نتیجه وسائل تزئینی و لوکس مانند کیف و کفش و کمربندهایی که از پوست مار تهیه شده است نجس نیستند و استفاده از آنها مشکل شرعی ندارد و اگر خانم محترمی بعد از یک مهمانی خانوادگی و دیدن لوازم و وسائل دیگر خانم های فامیل احساس احتیاج مبرم به یک عدد کیف با روکش پوست مار کرده می تواند در برابر مقاومت مذبوحانه شوهرش در شل کردن سرکیسه بگوید «تازه از نظر شرعی هم این کیف ها پاک پاک پاکن»؟!

البته ناگفته نماند در خصوص پوست کروکودیل که امروزه حتی موبایل هایی هم با پوست این حیوان بیچاره ساخته شده، بین فقها اختلاف نظر وجود دارد و فقهایی همچون مقام معظم رهبری میفرمایند اگر این حیوان ذبح شرعی شده باشد پوست آنها پاک است. اما در خصوص پوست سایر حیوانات خونگرم، مانند شیر و پلنگ و... حتی خرگوش و سمور و... که از پوست آنها در صنعت پوشاک به نوعی استفاده می شود تنها راهکار پاک بودن وسائلی که از این پوست ها تهیه می شود آن است که این حیوانات به صورت شرعی ذبح شده باشند. والّا پوست آنها حکم مردار را داشته نجس است.

تنها مشکل کوچکی که در این رابطه وجود دارد آن است که بعید میدانیم سلّاخ جیگرداری پیدا شود که بخواهد یک شیر را رو به قبله بخواباند و گردنش را گوش تا گوش ببرد.

1. وسائل الشیعه، ج5، ص175.

2. همان.