مجلات > پژوهشی > دانش پژوهان > پاییز و زمستان 1382، شماره 4


درآمدی بر وضعیت پژوهش در ایران

پدید آورنده : علیرضا صیادنژاد/ دانشجوی مقطع کارشناسی فلسفه ، صفحه 126

یکی از مسائلی که همواره توجه مسئولان و اندیشمندان کشور را به خود جلب می کند، امر پژوهش و فعالیت های علمی است. پژوهش یک بحث قابل توجه وحائز اهمیتی است. زیرا پژوهش هم در رشد علمی وهم در رشد اقتصادی و جایگاه بین اللمللی کشور تاثیر به سزایی می گذارد. در این مقاله جایگاه علمی پژوهشی ایران و چند کشور دیگر مورد توجه قرار گرفته است، تا جایگاه علمی ایران در جامعه بین اللملی معلوم شود و باعث توجه هر چه بیشتر مسؤولین به این امر خطیر گردد .

صاحب نظران, پژوهش را زیر بنای توسعه می دانند و جامعه ایی را موفق و پیشرفته توصیف می کنند که بر مدار نخبگان و شایستگان علمی و پژوهشی بچرخد. جامعه ایی که تصمیم گیری ها ی آن از سوی نهاد های علمی پژوهشی پشتیبانی شود ،گام به سوی توسعه و ترقی می گذارد .

پژوهش و تحقیق, راه های علمی و اصولی دارد و اگر این اصول رعایت نشود باعث هدر رفتن نیروی انسانی و مادی می شود. در این جا ما به وسیله یکی از راههای علم سنجی, به وضعیت پژوهشی و تحقیقاتی ایران نظری می افکنیم . البته در این مقاله رشته های علوم انسانی مد نظر قرار گرفته اند .

بدین منظور ما به آمارهای یک مؤسسه علم سنجی بنام ISI استناد کرده و آمارهای خود را از این مؤسسه بین اللمللی که در فیلادلفیای آمریکا فعالیت می کند و در سال 1958میلادی تأسیس شده است، برگرفته ایم . این مؤسسه یکی از مهمترین و معتبر ترین پایگاههای اطلاعات علمی است .

یکی از رایج ترین روشهای ارزیابی فعالیتهای علمی ، علم سنجی می باشد. این روش از روسیه آغاز شد و در کشورهای اروپای شرقی رشد کرد و بعد در سطوح بین المللی مورد استفاده قرار گرفت. به دنبال مطرح شدن این علم، دانشمندان برجسته ایی ازجمله کول ، ایلز و هولم از مقالات علمی به عنوان ملاکی برای مقایسه تولیدات علمی کشورهای مختلف استفاده کردند و تولیدات علمی کشور های مختلف را از لحاظ کمی و کیفی مورد مقایسه قرار دادند و وضعیت کشورهای مختلف را در تولید اطلاعات علمی مشخص نمودند .

چاپ مقالات در مجلات علمی پژوهشی که حاصل کارهای تحقیقاتی و داوری آنها قبل از چاپ می باشد، یکی از مهمترین تولیدات علمی است .

انتشار شاخص های علم سنجی که توصیف کننده پژوهش در اجتماعات مختلف علمی است می تواند عنصر مفید وکارآمدی برای مدیریت تحقیق وسیاست گذاری و چگونگی تخصیص بودجه و امکانات در علوم باشد .

اساس کارعلم سنجی برچهارمتغیراساسی مولفان, انتشارات علمی, مراجعات و ارجاعات استوار است .

توضیح شاخص ها :

1. مؤلفان : تعداد مولفان به عنوان یکی از شاخص های فعایت علمی در کشورهای مختلف می باشد که می تواند مبنایی برای مقایسه آنها محسوب شود .

2. انتشارات علمی : انتشار تولیدات علمی دانشمندان به صورت فردی و به تنهایی برای ترسیم نتایج مهم آماری کفایت نمی کند، ارزیابی های علم سنجی معمولاً برسودمندی انتشارات توسط اجتماعات علمی تاکید می کنند .

3. مراجع : تنوع مراجع مورد استناد انتشارات علمی نشان دهنده، خواستگاهها و بویژه روزآمدی اندیشه های گنجانده شده در این مقالات است .

4. ارجاعات : اگر یک مقاله علمی طی چندین سال پس ا زانتشار سالانه 5 تا 10 مورد ارجاع داشته باشد، به احتمال زیاد محتوای آن مقاله در بدنه معرفتی حوزه علمی مرتبط با آن رشته حل خواهد شد, به گونه ایی که این مقاله, سهمی در افزایش میزان معرفت علمی آن رشته خواهد داشت. ارجاعات نشان دهندة نفوذ و تاثیر علمی هستند . این شاخص می تواند تا حدی کمبودِ در شاخص تعداد مقالات را جبران کند . ارزش یک مقاله علمی بر مبنای تاثیر در مقالات و نوشته های بعدی معیین می شود .

نشریات جهان :

کل نشریات جهان، اعم از علمی ـ پژوهشی و غیره به استناد چاپِ 36 راهنمای بین المللی نشریات Ulrch در سال 1998میلادی به تعداد 156000 و در 869 موضوع می باشد ، که سالیانه حدود 7000 مجله به آن افزوده می شود .

از این تعداد حدود 8800 ـ حدود 5% ـ عنوان مجله توسط ISI را در سه شاخه علوم (SCI 5800 مجله 66% ), علوم اجتماعی (SSCI 1800 مجله 20% ) , هنر و علوم انسانی (A&H 1200 مجله 14% ) را نمایه می کند. البته ISI علاوه بر مجلات ,کتب و مجموعه مقالات وکنفرانس ها را نیز شامل می شود که مجموعاً به 16000 مقاله می رسد. مؤسسةISI سالانه اطلاعات خود را به دو صورت کتاب و دیسکت فشرده منتشر می کند.البته این اطلاعات در سایت اینترنتی این پایگاه هم موجود است .[1]در این پایگاه برای جستجوی مقالات می توان ازعناصر کتاب شناختی مختلفی استفاده کرد که عبارتند از :

1. عنوان مقاله

2. نام نویسنده (نویسندگان )

3. آدرس نویسنده (نویسندگان )

4. عنوان کامل مجله , شماره , سال مجله , شماره صفحه مقاله

5. چکیده مقاله

6. کلید واژگان مقاله

7. مراجع کامل مورد استفاده در مقاله

نشریات ایران :

تعداد مجلات علمی داخل کشور مصّوب وزارتخانه های علوم تحقیقات و فن آوری و بهداشت و آموزش پزشکی, تا نیمه اول سال1380 , تعداد 168 مجله می باشد. از این تعداد 116 مجله (70% ) علمی _ پژوهشی و 54 مجله (30% ) علمی _ ترویجی است. از 116 مجله علمی _ پژوهشی ,36 مجله (30%)تخصصی رشته ایی می باشند.4 مجله از مجلات علمی _ پژوهشی کشور در لیست ISI قرار دارد. [2]

در این نوشتار آمار مقالات بین المللی ایران و کل جهان به تفکیک سه شاخه اصلی به استناد ISI در سال 1999 مورد توجه قرار گرفته است .

پایگاههای اطلاعاتی ISI[3] :

سه پایگاه [4]A&Humanities…,[5]SCI, [6]SSCI ,توسط موسسه اطلاعات علمی در آمریکا منتشر می شوند وسه نمایه نامه استنادی در موضوعات مختلف می باشند . کتاب شناختی آنها از مهمترین نشریات علمی معتبر در رشته های مختلف و در سطح کل جهان استخراج می شوند . سازمان دهی و ارائه اطلاعات دراین پایگاهها درمدت زمان کوتاهی صورت می گیرد. فهرست ارجاعات ومراجع هر یک از رکوردهای اطلاعاتی ارائه شده در آنها قابل دسترسی می باشد .

پایگاه اطلاع رسانی SCI :

نمایه نامه استنادی علوم به عنوان پر حجم ترین پایگاه ISI , اطلاعات علمی بیش از 3300عنوان مجله علمی و فنی برجسته در سراسر جهان را که شامل بیش از یکصد موضوع علمی می باشد را در بر دارد. سالیانه بیش از 600000 فقره عنوان اطلاعاتی نمایه شده به این پایگاه افزوده می شود. پوشش موضوعی این پایگاه کلیه حوزه های علوم پایه, فنی و مهندسی،کشاورزی و دامپزشکی و علوم پزشکی را در بر می گیرد .

پایگاه اطلاعاتی SSCI :

نمایه نامه استنادی علوم اجتماعی در برگیرنده اطلاعات بیش از 1400مجله علمی معتبر درسطح جهان است که بیش از 50 موضوع درزمینه های علوم اجتماعی ,جامعه شناسی, ارتباطات , علوم تربیتی , روانشناسی و مدیریت را شامل می شود .

پایگاه اطلاعاتیArt&Humanities… :

نمایه نامه استنادی هنر و علوم انسانی در بر گیرنده اطلاعات بیش از 1100 نشریه معتبر جهان در زمینه های هنر, ادبیات, تئاترو هنرهای نمایشی, مذهب, تاریخ , معماری, رادیو و تلوزیون و موسیقی می باشد .

براساس اطلاعات موجود در پایگاههای ISI متن اصلی رکوردهای موجود از 49 زبان می باشد که فارسی و عربی هم از این زبانها به حساب می ایند.

به منظور امکان مقایسه بین کشورهای مختلف و تعیین جایگاه ایران بین کشورهای دیگر, تعداد 15 کشور جهان که شامل کشورهای توسعه یافته عبارتند از:آمریکا , انگلیس,فرانسه, ژاپن,آلمان,کانادا وکشورهای درحال توسعه عبارتنداز چین ,کره جنوبی, مصر, عربستان, ترکیه, پاکستان, کویت, هند و عراق انتخاب شده اند .

منظور از تولید علمی, رکوردهای ثبت شده در پایگاهای اطلاعاتی ISI در تمام انواع مدارک و زبانها می باشد .

وضعیت تولید علمی ایران :

میزان تولیدات علمی ایران در سه پایگاه A&H…,SSCI ,SCI در جدول شماره(1) نشان داده شده است که از مجموع 968 رکورد, بیشترین آن در نمایه نامه استنادی علوم با 938 رکورد است. در علوم انسانی و هنر ایران در سال 1999 فقط دو رکورد ثبت شده دارد .

جدول(1)- توزیع فراوانی تولید علمی ایران در پایگاه های ISI

ردیفگروه تحصیلی تعداددرصد
1SCI 938 6/96
2 SSCI2889/2
3Art&Humanities221/0
جمع968100

بیشترین رکوردهای ثبت شده ایران مربوط به مقالات ارائه شده است که تعداد آنها 879 مورد و بقیه رکوردها مربوط به دیگر فعالیتهای علمی ازجمله خلاصه, الحاقیه وکنگره و... می باشد .

نکته قابل ذکر دیگر اینکه تولیدات علمی ایران به سه زبان انگلیسی , فرانسه و عربی است .

اگر مجموع رکوردهای ایران را بخواهیم به تفکیک رشته از هم جدا کنیم، جدول شماره(2) را تشکیل می دهند . که علوم پایه در بالاترین رتبه قرار می گیرد و علوم انسانی هم با 30 رکورد یکی مانده به آخرین رشته است .

جدول (2 ) - توزیع فراوانی تولید علمی ایران به تفکیک گروه تحصیلی

ردیف گروه تحصیلی تعداددرصد
1 علوم پایه 5051/52
2علوم پزشکی2041/21
3فنی و مهندسی1806/18
4کشاورزی و دامپزشکی 491/5
5علوم انسانی 301/3
6هنر 00
جمع968100

در جدول شماره(3)می توان میزان تولید علمی گروه علوم انسانی به تفکیک رشته ها را ملاحظه کرد .

جدول (3) - توزیع فراوانی تولید علمی ایران در گروه علوی انسانی به تفکیک رشته

ردیف رشته تحصیلی تولید علمی درصد
1روانشناسی13 3/43
2روانشناسی اجتماعی43/13
3مدیریت صنعتی 267/6
4روانشناسی کودکان 267/6
5زبانشناسی267/6
6آموزش و پرورش 133/3
7تاریخ و فرهنگ ایران 133/3
8علوم رفتاری 133/3
9علوم سیاسی133/3
10مدیریت بهداشت 133/3
11مدیریت سیستم وبهره وری133/3
12تابداری و اطلاع رسانی1 33/3
جمع30100

این رکوردها و مقالات مجموعا در 86 نشریه منتشر شده اند که نشریه journal of chemical research با 53 رکورد دارای بیشترین فراوانی می باشد.

ارجاعات به تولید علمی ایران :

استناد ها نشان دهنده میزان نفوذ و تاثیر علمی مقاله می باشند و برای سنجش یک اثرعلمی، ارجاعات به آن دارای اهمیت است .

بطور کلی 859 استناد به تولیدات علمی ایران در سال 1999 ثبت شده است . و 635 مورد از 968مورد تولیدات علمی ایران دارای هیچ استنادی نبوده اند .

بیشتر ارجاعات به رشته علوم پایه با 637 ارجاع و کمترین آن به رشته علوم انسانی با 17 ارجاع می باشد که تعداد تولیدات آن 30 رکورد بوده .در خود رشته علوم انسانی هم تعداد 9 ارجاع به روانشناسی کودکان بوده و به رشته هائی مثل علوم سیاسی و زبانشناسی , آموزش و پرورش هم که دارای رکورد بوده اند, هیچ ارجاعی داده نشده است .

ضریب تأثیر :

ارزش یک اثر علمی بر مبنای تأثیر آن در نوشته های بعدی تعیین می شود. براساس تحقیقات انجام شده, مقالاتی در حوزه خود مؤثرتر بوده اند که تأثیر بیشتری در بدة معرفتی آن حوزه علمی داشته و به دفعات بیشتری مورد ارجاع قرار گرفته باشند. ضریب تأثیر که حاصل نسبت تعداد استنادها به تعداد تولید علمی می باشد همین اثر را نشان می دهد . ضریب تاثیر رشته علوم انسانی در مقایسه با دیگر رشته ها حدود 57 درصد بوده است .

مراجع در تولید علمی ایران :

مراجع و منابع مورد استناد در انتشارات علمی نشان دهنده تنوع منابع و خاستگاه ها و همچنین قدمت اندیشه های گنجانده شده در آن اثرها، می باشد . مراجع هم به عنوان یکی از ابزارهای مهم در علم سنجی و بررسی کیفی تولیدات علمی است .

تعداد مراجع مورد استفاده در تولیدات علمی ایران مجموعاً 18280 مورد بوده است که متوسط تعداد مراجع هر رکورد 18/9 می باشد .تعداد 67 رکورد از تولیدات علمی ایران فاقد مرجع بوده اند. و بعضی از رکوردها هم تا 171 مرجع داشته اند .

در مقایسه رشته ها در این بحث ، رشته علوم پایه با 10380 ارجاع در بالاترین درجه است و رشته علوم انسانی با 389 ارجاع در پایین ترین درجه قرار گرفته است .در داخل رشته علوم انسانی ، رشته های فرعی آن روانشناسی با 113 مرجع و علوم سیاسی و علوم رفتاری با 5 مرجع قرار دارند.

تعداد نویسندگان در تولیدات علمی ایران :

فعالیت علمی دانشمندان و محققان بصورت انفرادی یا گروهی منتشر می شود. از مجموع 968 رکورد اطلاعاتی که ایرانیان در آنها شرکت داشته اند بیشترین فراوانی مربوط به رکوردهای دو نویسنده با فراوانی 375 می باشد . بعد از آن به ترتیب رکورهای سه ، چهار ویک نویسنده ایی قرار دارند .

وضعیت تولیدات علمی ایران در بین سایر کشورهها در پایگاه SCI :

جدول(4) وضعیت تولید علمی 16 کشورجهان در دو پایگاه SCI را نشان می دهد . این 16 کشور مجموعاً در تولید 803581 رکورد ثبت شده این پایگاه اطلاعاتی مشارکت داشته اند که 5/61 درصد از تولیدات علمی جهان را شامل می شود. ایران دراین جدول در رتبه سیزدهم با 936 رکورد قرار دارد . ایران سهم 1/. درصد از تولید جهانی SCI را دارا می باشد .

جدول شماره (4) - وضعیت تولید علمی 16 کشور جهان در پایگاه SCI

نمودار شماره (1) وضعیت ده کشور در حال توسعه را در بین تولیدات علمی جهان که در پایگاه SCI شده را، نشان می دهد . این ده کشور در مجموع 05/6 درصد از تولیدات علمی جهان را دارا می باشند . ایران در این نمودار در رتبه هفتم است .

نمودار شماره (1)- توزیع درصد فراوانی تولید علمی 10 کشور در حال تو سعه در پایگاه SCI

وضعیت تولید علمی ایران در بین سایر کشورهها در پایگاه SSCI :

شانزده کشور جهان در مجموع 775/82 رکورد ثبت شده، دراین پایگاه اطلاعاتی داشته اند . زمینه موضوعی این پایگاه علوم اجتماعی است . آمریکا با 9/67 درصد تولید با اختلاف زیادی از کشورهای دیگر دارای بالاترین سهم در بین 16 کشور است ، و انگلستان در رتبه دوم ، کانادا و آلمان در رتبه های بعدی قرار دارند. قابل توجه است که ژاپن و فرانسه اگرچه در وضعیتی بالاتراز کشورهای دیگر قرار دارند ولی با کشورهای توسعه یافته دیگر، اختلاف زیادی دارند و این نشان دهنده سطح پایین فعالیتهای علمی در زمینه علوم اجتماعی در کشورهایی مثل ژاپن و فرانسه است.

ایران هم با 28 رکورد علمی در این پایگاه 03/0 درصد از تولیدات 16 کشور را به خود اختصاص داده است و در رتبه سیزدهم هم ردیف کشور کویت است. در نمودار شماره2، وضعیت ایران در بین ده کشور در حال توسعه نشان داده شده است .

نمودار شماره (2) توزیع درصد فراوانی تولید علمی 10کشور در حال توسعه در پایگاه SSCI

وضعیت تولید علمی ایران در بین سایر کشورها در پایگاه A&H… :

16 کشور مورد نظر ، مجموعاً 37287 رکورد ثبت شده در این پایگاه دارند . آمریکا با اختلاف بالا نسبت به سایر کشورها 8/64 درصد ازتولیدات علمی 16 کشور را به خود اختصاص داده است. ایران بعد از مصر، عربستان سعودی و کویت، همپای پاکستان قرار گرفته و تنها 01/0 درصد از مجموع تولید علمی 16 کشور را به خود اختصاص داده است.

در سطح جهان هم آمریکا با 6/33 درصد از تولیدات علمی در این رشته، رتبه اول را به خود اختصاص داده است. ایران هم در جهان به 002/0 درصد کفایت کرده است .

رتبه بندی دانشگاههای ایران ،در رشته علوم انسانی :

در داخل ایران ، دانشگاه علوم پزشکی ایران ، با فراوانی 5 , رتبه اول را نسبت به بقیه مراکز پژوهشی دارا می باشد و دانشگاه تربیت معلم با فراوانی 3 در رتبه بعد از آن قرار می گیرد . در رشته علوم سیاسی ، دانشگاه تهران با فراوانی 3 بعد از آن قرار دارد .

نقش اعضای هیئت علمی دانشگاهها وموسسات علمی درتولیدعلمی به تفکیک گروههای عمده تحصیلی :

بخش عمده و قابل توجهی از تولیدات علمی ایران توسط اعضای هیئت علمی دانشگاهها انجام شده است . تعداد اعضای هیئت علمی در سال 79-78 ، 25000 نفر بوده است . بطور متوسط به ازای هر 1000 نفر عضو هیئت علمی 44 رکورد تولید علمی در پایگاهها ی ISI به ثبت رسیده است .

گروه علوم پایه با نسبت 14/0 در بین سایر گروهها دارای بالاترین نسبت تولید علمی و گروه فنی و مهندسی با نسبت 054/0 در مرتبه دوم قرار دارد. و رشته علوم انسانی با 005/0 در انتهای لیست می باشد ، یعنی از 5400 نفر هیئت علمی در این رشته، فقط 30 رکورد ثبت شده در پایگاه ISI وجود دارد .

این نکته مهم و قابل توجه است، که اگر هر نفر از اعضای هیئت علمی در سال، حداقل یک مقاله به چاپ برسانند، سالیانه باید ،25000 مقاله چاپ شده داشته باشیم در صورتیکه در حال حاضر مقالات چاپ شده سالیانه ایران، چه در داخل و چه در خارج حدود 5000 مقاله است . و به نظر می رسد حداکثر 2000 نفر(حدود 8%) در این کار مشارکت دارند . و بیش از 90% اعضای هیئت علمی در چاپ مقالات نقشی ندارند . و این در حالی است که برخی از پژوهشگران بیش از 30 مقاله بصورت گروهی در سال چاپ می کنند و متأسفانه اغلب هیئت علمی سالیانه حتی یک مقاله هم منتشر نمی کنند[7]. (امید است که با تغییر مأموریت وزارت علوم از آموزش عالی به علوم تحقیقات وفن آوری ، شاهد تولید علمی بیشتری باشیم تا ترویج و مصرف علوم .)

نقش دانشجویان تحصیلات تکمیلی و سایر دانشجویان در تولید علمی :

تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی و سایر دانشجویان در سال 79- 78 بدین ترتیب بود : دانشجویان دکترای تخصصی PHD 547/10 نفر، کارشناسی ارشد 093/30 ، دکترای حرفه ائی 906/36 نفر بوده است . در این جا هم مثل هیئت علمی رشته علوم پایه با نسبت 097/0 تولید نسبت به تعداد دانشجویان در صدر و رشته علوم انسانی هم با نسبت 002/0 یعنی به ازای هر15407 دانشجوی تحصیلات تکمیلی (فوق لیسانس و دکترا) ، 30 تولید علمی وجود دارد . [8]

همین نسبت در سایر دانشجویان هم دارای اختلاف قابل ملاحظه ایی است به صورتی که به ازای هر 313673 نفر فقط 30 تولید علمی ثبت شده وجود دارد .که نسبت آن 0001/0می شود .[9]

این نکته لازم به ذکر است که ایران از حیث تعداد دانشجو با کشورهای پیشرفته قابل قیاس است ولیکن به لحاظ تعداد محقق و منابع مالی تحقیقات , میزان چاپ کتاب ,مجله و مقاله در زمرة کشورهای فاقد پایگاه علم و تکنولوژی است .[10]

مقالات ثبت شده ایران دربرخی رشته های علوم انسانی در چند سال اخیر :

علوم سیاسی : تعداد مقالات چاپ شده ایران در نشریا ت علمی ISI در 20 سال قبل از سال 2000 (ازسال 1981 تا 2000) در رشته علوم سیاسی مجموعاً 13 مقاله ثبت شده است، که 018/0 درصد مقالات کل جهان را شامل می شود .در سال 1999 این رشته مقاله ایی نداشته و در سال 1982 ایران 6 مقاله ثبت شده درISI دارد .نسبت ارجاع به این مقالات هم 5/11 است .

روانشناسی : در این رشته ایران با بالاترین تعداد مقالات ثبت شده روبرو است که تعداد آنها 52 مقاله است، و حدود 02/0 درصد مقالات جهان را ازآن خود کرده و دارای ارجاع به نسبت 46 است.

جامعه شناسی : ایران در همین 20 سال تعداد 29 مقاله ثبت شده داشته که 034/0 درصد کل مقالات جهان است ونسبت ارجاعات به این مقالات به 31 می رسد.

اقتصاد : در همین مدت مقالات این رشته در مجموع به 8 مقاله می رسد که نسبت ارجاعات به این مقالات 5 می باشد . تعداد مقالات ایرن دراین مدت 006/0 درصد مقالات جهان است . در سال 1991 ایران یک مقاله ثبت شده در این رشته داشته است .

فلسفه : رشته فلسفه در این 20 سال تعداد 6 مقاله ثبت شده دارد که 014/0 درصد مقالات جهان درISI می باشد .

درسال1999ایران 2 مقاله ثبت شده داشته است . مقالات این رشته دارای ارجاع به نسبت 1 است.

الهیات و دین : ایران دراین رشته فقط یک مقاله ثبت شده دارد که در سال 1994 بوده است که 003/0 درصد مقالات جهان می باشد .برای این مقاله هم ارجاعی وجود ندارد .

حقوق : تعداد مقالات چاپ شده ایران در نشریا ت علمی ISI در 20 سال قبل به چاپ رسیده عدد صفررا نشان میدهد. واین نشان ضعف این رشته تحصیلی درایران است .

جمع بندی :

بررسی تولید علمی در سال 1999 در پایگاه ISI نشان می دهد که در این سال ایران با 968 رکورد علمی ثبت شده دراین پایگاه حضور داشته . ایران در5 گروه تحصیلی و 146 رشته فعالیت داشته که درصد فعالیت گروهها عبارت است از : گروه علوم پایه 1/52 درصد ،علوم پزشکی 1/21 درصد ، فنی و مهندسی 6/18 درصد ، کشاورزی و دامپزشکی 1/5 درصد و رشته علوم انسانی 1/3 درصد ازکل تولیدات علمی ایران و مجموع 968 رکورد تولیدات علمی ایران 859 ارجاع داشته اند. ضریب تاثیر تولید علمی ایران 89/0 بوده است . ومجموع مراجع مورد استفاده در تولید علمی ایران نیز 280/18 مورد می باشد که متوسط 88/18 مورد برای هر تولید علمی می باشد .

علم سنجی در تلاش است، تا شاخص های مناسب برای توصیف پژوهش در اجتماعات مختلف علمی فراهم آورد. بدین منظور جایگاه ایران درمقایسه با15 کشور مذکور از لحاظ تولید علمی و نسبت های آن باGNP ، با محاسبه نیروی انسانی و بودجه تحقیق و توسعه تعیین شده است .از لحاظ تولید علمی ایران در بین این کشورها با 14/. درصد از مجموع تولید آنها در مرتبه سیزدهم قرار گرفته است . همچنین ایران با سهم 08/0 درصد از تولید جهانی در مرتبه سیزدهم از مجموع 16 کشور قرار گرفته است .

مقایسه شاخص های پایه همچون GNP ، نیروی انسانی و بودجه تحقیق و توسعه نشان می دهد، ایران به طور متوسط به ازای هر یک میلیارد دلار GNP 47/9 رکورد، به ازای هر 1000 نفر پرسنل تحقیق و توسعه 19 رکورد و همچنین به ازای هر یک میلیون دلار بودجه تحقیق وتوسعه 5 رکورد تولید علمی داشته است. در مقایسه با سایر کشورها در شاخص نسبت تولید علمی به GNP و نیروی انسانی تحقیق و توسعه ایران در رتبه سیزدهم قرار دارد و در شاخص نسبت تولید علمی به بودجه تحقیق و توسعه ایران در رتبه چهارم از 16 کشور قرار دارد .

در علم سنجی امکان مقایسه اجتماعات مختلف علمی نیز باید فراهم باشد . بررسی میزان حضور دانشگاهها و موسسات علمی و تحقیقاتی کشور متناسب با تولید علمی ایران نشان می دهد که دانشگاه شیراز با فراوانی 123 بیشترین حضور را داشته است . در بین موسسات نیز موسسه مطالعات و تحقیقات فیزیک و ریاضی نظری نیز با فراوانی 53 بیشترین حضور را دارا می باشد . در سطح گروه های عمده تحصیلی نیز در گروه علوم پایه ، دانشگاه شیراز با فراوانی حضور 82 ، در گروه علوم پزشکی ، دانشگاه علوم پزشکی تهران با فراوانی حضور 59 ، در گروه فنی ومهندسی دانشگاه صنعتی شریف با فراوانی حضور 30، در گروه کشاورزی دانشگاه شیراز با فراوانی حضور 30 و در گروه علوم انسانی دانشگاه علوم پزشکی ایران با فراوانی حضور 5 در مرتبه اول قرار گرفته اند .

اعضای هیئت علمی دانشگاهها و موسسات علمی به عنوان مهمترین و اصلی ترین نیروی انسانی درتولید دانش علمی کشور نقش مهمی را برعهده دارند. متوسط سهم هر یک از اعضای هیئت علمی از تولید علمی ایران 044/0 می باشد. محاسبه نسبت تولید علمی هر یک از گروه های عمده تحصیلی به اعضای هیات علمی آن گروه نشان می دهد که این نسبت در گروه علوم پایه 25/0 در گروه علوم پزشکی 034/0 ،در گروه فنی و مهندسی 13/0 و در گروه کشاورزی و دامپزشکی و علوم انسانی هر کدام 06/0 می باشد .

نگاهی اجمالی به برخی از مشکلات پژوهش :

در اینجا نگاهی کوتاه به برخی ازمشکلات موجود در راه تحقیقات می اندازیم .

یکی از مسائلی که در تحقیقات نقش تعیین کننده و اساسی دارد بحث سرمایه گذاری و امور مالی است . تحقیقات با بودجه و سرمایه گذاری نسبت مستقیم دارد . در اغلب کشورهای خاورمیانه و آفریقای شمالی ، فقط درصد کمی از بودجه دولت به بخش تحقیقات اختصاص می یابد . مثلا در ایران حدود 5/0 تا 4/0 درصد از تولید ناخالص ملی صرف پژوهش می شود . درحالیکه دراروپا 2 درصد و در آمریکا 5/3 درصد را به این کار اختصاص می دهند .[11]

کمبود بودجه پژوهشی و مشکلات ناشی از مقررات و ایین نامه های دست وپا گیر اداری و مالی به عنوان یکی از مسایل وموانع موثر در رشد تحقیقات کشور شناخته شده واشتباه بودن مقررات وایین نامه ها ، مانعی جدی در اجرای طرحهای پژوهشی است[12] .

در آمریکا به ازای هر مقاله علمی به طور متوسط حدود 300000 دلار هزینه می شود. (اعم از دستمزد ,حقوق و هزینه های پشتیبانی ). این عدد از تقسیم بودجه کل تحقیقات بر تعداد مقالات ثبت شده, بدست می اید . در اروپا هم این عدد بین 300000 تا 400000 دلار است . این بودجه در ایران حدود 400000 دلار است و این بهایی است که برای تولید یک مقاله علمی مصرف می شود که با سطح جهانی برابری می کند . ولی این خیلی واضح و روشن است که نویسندگان مقالات در ایران , اصلاً چنین مبلغی را برای مقالات خود هزینه نمی کنند و این امر نشان دهندة این است که در بسیاری از موارد , هزینه های تحقیقاتی منجر به تولید علمی نمی شوند .[13] این اتلاف هزینه ناشی از عدم برنامه ریزی صحیح وعدم مدیریت مناسب است .

در سال 1348 حدود 4/0 درصد تولید ناخالص ملی به فعالیتهای پژوهشی اختصاص داشته است، درحالیکه در سال 1380 علی رغم پیش بینی های دو برنامه توسعه اقتصادی ، این رقم به بیش از 4/0 درصد افزایش نیافت . و درسال 1381 نیز از پیش بینی های برنامه کماکان عقب مانده و بین 3/0تا 4/0 درصد تولید ناخالص، در نوسان بوده است. کشور ایران برای نزدیک شدن به کشورهای پیشرفته صنعتی, بایدحداقل دو و نیم درصد تولید ناخالص ملی خود را به امر تحقیقات اختصاص دهد .

قابل ذکر است که نسبت سرمایه گذاری و تاثیر مثبت آن در ایران آماری بالاتر از کشورهای دیگر دارد. همچنانکه در بحث های قبل گفته شد که در مقایسه با سایر کشورها در شاخص نسبت تولید علمی به GNP و نیروی انسانی تحقیق و توسعه ایران در رتبه سیزدهم قرار دارد ولی در شاخص نسبت تولید علمی به بودجه تحقیق و توسعه ایران در رتبه چهارم از 16 کشور قرار دارد .

یکی دیگر از عوامل عدم پیشرفت تحقیقات در ایران را می توان خروج دانشمندان و تحصیل کردگان ایرانی از کشور دانست .طبق آمار موجود حدود 5000 نفر عضو هیئت علمی ایرانی و همچنین 5500 پزشک ایرانی , فقط در آمریکا زندگی می کنند .و این امر بیانگر این است که ما چه مقدار از سرمایه های خود را از دست داده ایم .[14]

برای جذب و بازگرداندن این همه نیروی فعال تحقیقاتی دولت باید نهایت همت خود را مبذول کند ,همچنانکه کشور چین در این امر موفقیتهای زیادی را بدست آورده, و رشد تولید علمی خود را از 10/2 به 13/4 رسانیده است .

از دیگر مشکلات محققان و تحقیقات در کشور، تمرکز مراکز تحقیقی در شهر شلوغ و آلوده ایی مثل تهران است . به طوریکه 61 درصد تولیدات علمی کشور در تهران انجام می شود. در شهری که فاقد آرامش و هوایی پاک است که هر دوی اینها لازمة کارهای تحقیقاتی هستند. مضاف براینکه بسیاری از فرصتهای محققین در جابجایی های طولانی درون شهری از بین می رود که این درواقع نابودی سرمایه های ملی است . به هرحال، تمرکز امکانات تحقیقی در یک شهر شلوغی مثل تهران اشتباه بزرگی است .[15]

پس جا دارد که دست اندرکاران به این امر توجه بیشتری مبذول دارند .

در پایان جدولی ارائه می شود که در آن تولیدات علمی ایران از سال 1993 تا 2002 میلادی , نشان داده شده است که نشانگر رشد نسبی وضعیت تحقیقات در ایران است . در این جدول , صورت کسر مقالات ارائه شده از ایران است و در مخرج کسر مقالات ارائه شده در سطح جهان است.

جدول شماره(6) - تعداد مقالات به ثبت رسیده ایران , در پایگاه ISI را نسبت به کل جهان در فاصله سالهای1993 تا پایان2002را نشان می دهد.

1 رجوع کنید به سایت http://www.isinet.com.

2 ( البته لازم به ذکر است که به لحاظ ظوابط ISI تعداد بیشتری از مجلات داخل کشور این توانمندی را دارند که درآن مرکز ثبت شوند و نظر می رسد خودشان اقدام به نمایه نکرده اند .)

[3] Information Science Institute

[4] Art & Humanities Index

[5] Science Citation Index

[6] Social Science Citation Index

7 دانشگاه صنعتی شریف ؛ اولین همایش ملی علم سنجی ؛ تهران 12/7/80 ؛میرفضل الله موسوی و علی جباری .

8 وزارت علوم و تحقیقات و فن آوری ؛موسسه پژوهشی وبرنامه ریزی آموزش علوم ؛ آمار آموزش عالی ایران (1378 تا 1379 ) .

9 همان .

10 مرکز تحقیقات بیوشیمی وبیوفیزیک ؛ بررسی کارنامه پژوهشی ایران در سال 2002 ؛ علی اکبر صبوری .

11 مجله سخن ؛آبان 1345 ؛ وضع تحقیقات در ایران .

12 مرکز تحقیقات علمی کشور ؛ نهادی کردن تحقیقات ؛ تهران ؛ بهار 1375 .

13 مرکز تحقیقات بیوشیمی وبیوفیزیک ؛ بررسی کارنامه پژوهشی ایران در سال 2002 ؛ علی اکبر صبوری .

14 المپیادیها کجا هستند؟ ؛ روزنامه ایران ؛ سال هشتم ؛ شماره 22 ؛ ص 6 ؛ 22/5/81 .

15 مرکز تحقیقات بیوشیمی وبیوفیزیک ؛ بررسی کارنامه پژوهشی ایران در سال 2002 ؛ علی اکبر صبوری .