تمثيل( كرب ) و ( بلا ) در زيارت كربلا
عاشورا، روز ناگوار و دردناكى بود.
و كربلا، صحنه دلخراشى و جانسوز...
آنچه بود،گرسنگى بود و تشنگى، غربت و مظلوميت، شهادت و خون، اسارت و زخم زبان، خستگى و گرد و غبار،دلهره كودكان و رنج مادران، غم بود و درد،قتل عام و خيمههاى سوخته، قساوت دشمن و سرهاى بريده، و...
و حسين بن على(ع) شهيد آن روز و اين صحنه است.بر مظلوميت او، نه تنهااهل زمين، بلكه اهل آسمان و فرشتگان هم مىگريند.چرا كه ( كربلا ) در تاريخ بى نظير است.به بيان امام صادق(ع).
( چهار هزار فرشته،آشتفه و غبار آلود، تا قيامت بر حسين مىگريند.)(1) و به بيان امام رضا (ع):
( هزاران ملك،تا قيامت، همواره بر كربلاى حسين فرود مىآيند و آن را طوافمىكنند و غمگينانه بر او مىگريند...)(2) در بارگاه قدس كه جاى ملال نيست سرهاى قدسيان همه بر زانوى غم است جن و ملك بر آدميان نوحهمىكنند گويا عزاى اشرف اولادآدم است(3) اين، واقعيت معنوى كربلاست، هر چند كه ما، توان ادراك و فهم آنرا نداشته باشيم.
( ام سلمه) همسر پيامبر اسلام كه تا زمان حادثه عاشورا زنده بود، از شهادت حسين در كربلا در خواب، با خبر شد.بهاين صورت كه او را در آن ايام گريان ديدند.پرسيدند كه سبب گريه ات چيست؟گفت:پيامبر را در خواب ديدم، با سر و صورتى خاك آلود وچهرهاى پريشان، گفتم:چرا اينطور؟ فرمود:از كربلا مىآيم - يا:ديشب، براى حسين و اصحابش، قبر مىكندم...) (4) چنين خوابى را ( ابن عباس ) هم ديده بود و نقل مىكرد.
و نيز، در روايات است كه پس از شهادت حسين بن على(ع) در بيت المقدس، زير هر سنگريزهاى خون تازه بود، آسمان و زمين بر حسين گريست، آسمان سه روز خون باريد، از زمين خون جوشيد و ...(5) هدف از نقل اينگونه روايات چيست؟
مىخواهيم بگوييم،زائر حسين(ع) كه به زيارت مرقد آن امام مظلوم مىرود،بايد تمثيلى از شدائد و رنجها و سوز و گدازها و خوف و عطشها را در خويش، پديد آورد.كربلايش، كرب و بلا باشد.سفرى همچون سفر حسين و اهل بيتش در كربلا.
درسفر كربلا، بايد همسان فرشتگان بود، مهمون و اندوهناك، دلسوخته و غبار آلود، پريشان خاطر و غمين.
اين نيز، توصيهائمه (ع) است.با اينكه در زيارت قبور ائمه ديگر، سفارش به نظافت، پاكى، جامههاى نيكو، و...شده است، در مورد زيارت حسين بن على (ع)،هر چه رنج و گرسنگى و تشنگى باشد، بهتر است، محزون و ژوليدهو غبار آلود بايد زيارت كرد، تا ياد آن رنجها و مصيبتها كه بر اهل بيت حسين(ع) روا شد به يادها بيايدو زنده شود.
غبار راهدر سفر كربلا، خود، زينت زائر است و عطر جانبخش حسينى است.
نيازمند بلا!گورخ از غبار مشوى كه كيمياى مراد است، خاك كوى نياز(6) از امام صادق(ع) نقل شده است كه زيارت قبر حسين(ع)، بهتراست كه پياده انجام گيردو زائر با پاى برهنه و راه رفتنى همچون غلامان به سوى قبر برود.(7) و نيز فرموده است:
( اذا اردتانت قبر الحسين، فزره و انت كئيب حزين - مكروب شعث غبر، فان الحسين قتل و هو كئيب حزين شعث مغبر جائع عطشان )(8) يعنى:هر گاه خواستى حسين را زيارت كنى، او را در حالى زيارت كن كه افسردهو غمگين و ژوليده و غبار آلود باشى، چرا كه حسين، در حالى كشته شد كه پژمرده و غبار آلود و گرسنه وتشنه بود.در حديث ديگر، امام صادق فرموده است:حسين بن على را در حال اندوه و حزن و رنج و خاك آلوده و پژمرده و گرسنه و تشنه زيارت كن:
( اذا اردت الحسينفزوه و انت حزين مكروب شعثا غبرا جائعا عطشانا )(9) داشتن چنين حالتى در زيارت، ترسيم حوادث روز عاشوراست و اينگونه به ديدار رفتن،نشانه آن شيفتگى قلبى و دلدادگى فراوان است، از اين رو اين غبار، خود، طراوت و پاكى است و اين آشفتگى و افسردگى، نشاط روح عاشق است.
از شيشه، غبارغم نمىبايد شست وز دل رقم ( الم ) نمىبايد شست پايى كه به راه عشق شد خاك آلود با آب حيات هم نمىبايد شست(10)امام صادق (ع)شيوهعملى جدش امام زين العابدين را مورد نظر قرار داده و به ( ابو بصير ) تعليم مىدهد كه قبل از زيارت حسين، سه روز روزه بگير و در آخرين شب - شب جمعه - پس از نماز شب به آسمان نگاه كن، آن شب را قبل از مغرب غسل كن، شب را با طهارت بخواب، و هنگامى كه خواستى به سوى مزار آن حضرت بروى، غسل كن، ولى عطر نزن، روغن نزن، سرمه نكش تا به قبر برسى.(11) حسين، عزيز همه است.در سوگ اين عزيز، و در زيارت خاك آن شهيد، زائر بايد خود را داغديده و عزادار و غمگين بداند وبنماياند.سفر كربلا، سفر تفريح و تفرج نيست.زيارت حسين، اردوى تفريحىو پيك نيك نيست.از اين رو، گاهى امامان مىديدند كه گروههاى زائر،همراه خود، وسايل پخت و پز و كباب و بزغاله و حلا و فرنى و سفرههاى رنگين ميبرند، بر مىآشفتند و اعتراض مىكردند كه:آيا شما سر خاك پدرتانهم اينگونه مىرويد؟! وقتى به امام صادق خبر مىرسد كه جماعتى اززوار حسين، زاد راه و رهتوشههاى خوب و معطر بر ميدارند مىفرمايد:اگر اينان، قبر پدران، يا مادران يا دوستان خويش را زيارت كنند هرگز ن نمىكنند:(لو اتيتم قبور آبائكم و امهاتكم لو تفعلوا ذلك ) راوى مىپرسد: پس چه بخوريم؟حضرت پاسخ ميدهد:نان و شير.
در روايتى هم بهنقل ( مفصل بن عمر ) امام صادق مىفرمايد زيارت كنيد، بهتر از زيارت نكردن است، زيارت نكردن، بهتر از زيارت كردن است!... رواى كه تعجب مىكند، امام، ادامه ميدهد:بخدا قسم، هر يك از شما كه سر قبر پدرش مىرود، افسرده و غمگين ميرود، ولى به زيارت حسين، با سفرههاو رهتوشهها ميرويد!... هرگز نبايد چنين كنيد، تا اينكه قبر حسين را غبار آلود و ژوليده زيارت كنيد.(12) در اينصورت است كه ( كرب ) و ( بلا ) را در زيارت ( كربلا ) مىتوان تجسم بخشيد و كربلا را با ترسيم چهره مظلومانهاش، زيارت كرد.
و بدين گونه است كه سمبل مظلوميت اهل بيت را مىتوان حفظ كرد و كربلا را همواره زنده و سازنده نگهداشت، حتى با تحمل هزينهها و خرجها و شدايد و رنجها.خداوند هم تضمين كرده است كه آنچه در اين راه، خرج شود جبران كند.(13).
پاورقى.
1 - بحار الانوار، ج 98 (چاپ بيروت) ص 7.
2 - همان، ص 40.
3 - محتشم كاشانى - دوازده بند.
4 - بحار الانوار ج 45 ص 230 - 232.
5 - همان ص 201 به بعد، احاديث مكرر.
6 - حافظ.
7 - بحار الانوار ج 98 ص 143.
8 - همان، ص 142.
9- بحار الانوار ج 98 ص 140 و وسائل الشيعه ج 10 ص 414 حديث 2.
10 - مشفقى دهلوى.
11 - فاغتسلو لا تطيب و لا تدهن و لا تحكتحل، حتى تاتى القبر.(وسائل الشيعه ج10 ص 423).
12 - چند حديث، با مضمون فوق، (بحار الانوار، ج 98 ص 141).
13 - وسائل الشيعه، ج 10 ص 357 و 376 حديث 2 و 5.
ا استفاده از كتاب :كربلا كعبه دلها - اثر:جواد محدثى.