على صدرايى خويى
نزول با كرامتحضرت معصومه(س) در شهر قم رحمتى بود از جانب پروردگار كه ساكنان اين شهر را تا به امروز نورباران ساخته است. شيعيان شيفته اهل بيت(ع) در اين شهر به پاس اين رحمت در شادى و سوگ آن اهل بيت آفتابى شعرها سروده و كتابها نگاشتهاند. در اين نوشتار، رسالهها، كتابها و مقالات مستقلى كه به زندگانى حضرت معصومه(س)، تاريخچه حرم و ذكر احاديث و زيارات آن حضرت نگارش يافته را براى شما شيفتگان معارف آلالله به معرفى مىنشينيم.
تاريخچه زندگانى حضرت معصومه(س)
حضرت فاطمه معصومه(س)، دختر امام موسى بن جعفر(ع)، بنا به گفته معروف اول ذىقعده سال173 ق چشم به جهان گشود. تاريخ تولد آن حضرت براى اولين بار در كتاب وسيلة المعصوميه، ص 65 به نقل از كتاب نزهة الابرار نسب اولاد الائمة الاطهار ذكر شده است. رشد و بالندگى آن حضرت در مدينه بوده تا آنكه در سال 201 ق كه برادر بزرگوارشان حضرت امام رضا(ع) در خراسان بسر مىبرد، مسافرت تاريخى خود را براى ديدار آن حضرت آغاز ولى در نيمه راه در شهر قم بيمار شد و در 12 ربيعالثانى 201 ق به نداى رب لبيك گفت.
كتابهايى كه در باره تاريخچه زندگانى آن حضرت به ترتيب تاريخ منتشر شده عبارتند از:
احوالات حضرت فاطمه معصومه(س)
از: شيخ محمدحسين بنمحمدحسن قمى متخلص به مفلس و ملقب به اردشير، (متوفاى1367ق)از اين كتاب اطلاعى در دست نيست و مؤلف در مقدمه كتاب تحفة الفاطميين فى احوال القم و القميين خود در ذكر آثارش از آن ياد نموده است. مرحوم خيابانى صاحب علماى معاصرين كتاب تحفة الفاطميين را ملاحظه كرده و در كتاب ذخاير الاسفار خود بخش كوتاهى از آن را نقل نموده است.
در اين بخش چند قصيده و غزل در مدح حضرت معصومه(س) از جمله اين قصيده از شاعرى به نام زكى باغبان اهل قم و معاصر شاه سلمان صفوى نقل شده است:
اين گنبد رفيع كه دائم منور است اين بارگاه دختر موسىبن جعفر است خاك درش از تربت پاكش معطر است عمش يقين بدان كه على بنجعفر است يا رب بود به روز جزا حملهدار قم خاك فرج كه مدفن اولاد مرتضى است اينجا حريم خواهر سلطان دين رضاست خاك درش به چشم خلايق چو طوطياست شاهى كه خشت گنبد با رفعتش طلاست چندين حديث گفته به وصف ديار قم هستند چهار صد و چهل و چار از شرف مدفون به امر حق همه چون در در اين صدف اولاد مرتضى على آن شاه لوكشف فرقى مدان ميان قم و كعبه و نجف جان مىدهند اهل خرد در نثار قم روزى كه حشر و نشر قيامتبپا شود ايمان و كفر و نيك و بد از هم جدا شود بهر حساب خلق چو ميزان بپا شود بر اهل قم محاسبه در قبرها شود خوشدل كسى كه دفن شود در مزار قم هر جا كه موج فتند تو را در ميان گرفت طغيان نمود ظلم تمام جهان گرفت فصل بهار زندگيت را خزان گرفت بايد كه پند از «زكى باغبان» گرفت خود را كشيد و رفتبه قم يا جوار قم
وسيلة المعصوميه
از: حكم مير ابوطالب، مشهور به بيوكآقا واعظ حسينى تبريزى.
اين كتاب را تا به حال به عنوان اولين كتاب مستقل در باره حضرت معصومه(س) شناخته مىشود، مؤلف در يك مقدمه و هفت فصل تنظيم كرده است. عنوان مقدمه و فصول آن عبارتند از:
مقدمه: در فوائد توسلفصل اول: وصف دارالامان قمفصل دوم: اجر و ثواب زيارت آن حضرتفصل سوم: كرامات آن حضرتفصل چهارم: عبادت آن مخدرهفصل پنجم: مصائب آن جليلهفصل ششم: فضل زيارت حضرت عبدالعظيم حسنى و حضرت امامزاده حمزه و امامزاده طاهرفصل هفتم در فضايل زيارت عموم سادات
خاتمه: در توسل به حصرت حجت(عج)
مؤلف در اين كتاب به نقل از كتاب نزهة الابرار فى نسب اولاد الائمة الاطهار نقل نموده است كه ولادت حضرت معصومه(س) در اول ذىقعده173 و وفاتش در 12 ربيعالثانى209 واقع شده و در هنگام رحلت27 سال عمر داشتند. متاسفانه كتاب نزهة الابرار در هيچ جايى معرفى نشده و مؤلف آن نيز مجهول است.
مؤلف، كتاب ديگرى به نام وسيلة الزائرين دارد كه در تبريز به چاپ رسيده است.
- چاپ سنگى، تهران، كاتب احمد زنجانى، ربيعالمولود 1371ق، قطع رقعى،106ص.
حضرت معصومه(س) و شهر قممحمد حكيمى، مشهد، آستان قدس رضوى، 1365ش.
زندگانى حضرت معصومه(س) و تاريخ قم
سيد مهدى صحفى، قم، كتابفروشى صحفى
سيدة عش آل محمدسيد ابوالحسن هاشم، قم، مطبعه علميه،1416ق، وزيرى،137صاين كتاب در ده فصل با اين عناوين تنظيم شده است:
1 - ولادتها و نشاتها 2 - القابها3 - هل تزوجت السيدة المعصومة عليها السلام؟ 4 - معاناتها 5 - هجرتها6 - الجنة لمن زارها7 - يا فاطمة اشفعى لى فى الجنة 8 - المعصومة تحدثنا9 - معجزاتها و كراماتها 10 - الشعراء فى رحاب السيدة المعصومة. خاتمه: زيارة السيدة المعصومة.
فاطمة بنت الامام موسى الكاظم
محمدهادى الامينىاين كتاب با اين عناوين تنظيم شده است:
1 - المدخل 2 - بواعث تاليف الكتاب3 - بنات الامام موسى الكاظم(ع) 4 - فاطمة المحدثة 5 - فاطمة تتحسس عن اخيها6 - وفاة فاطمة و مدفنها7 - زيارة مشهد فاطمة 8 - مزار السيدة فاطمة عليها السلام 8 - كرامات فاطمة9 - فى جوار فاطمة 10 - مصلى فاطمه 11 - وقفة مع اين واضح يعقوبىقم، مطبعة مهديه،1393 ش / 1405ق، قطع وزيرى، 160ص.
نگين قم (آشنايى با شخصيتحضرت معصومه عليها السلام)
از: جواد محدثى (فارسى)
اين كتاب براى آشنايى جوانان و زائران با زندگانى حضرت معصومه عليها السلام نوشته و در يازده بخش كوتاه با اين عناوين تنظيم شده است:
قم حرم ائمه(ع)، كريمه اهل بيت، در سايه تربيت رضوى، فاطمه راوى حديث، رحلت، فضيلت زيارتش، سازندگى زيارت، ادب و آداب زيارت، زيارتنامه حضرت معصومه(س)، ترجمه زيارتنامه، نگين قم (شعر) از مؤلف.
قم، نشر معروف، چاپ اول، پاييز 1374ش، قطع پالتوى كوچك، 48ص.
كريمه اهل بيت عليهم السلام (فارسى)
از: علىاكبر مهدىپوركتاب بدون فصلبندى است و اهم مطالب آن عبارتند از:
دارالايمان قم، شخصيت و القاب حضرت معصومه(س)، احاديثى كه حضرت معصومه(س) روايت نمودهاند، احاديث در فضيلت زيارت حضرت معصومه(س)، حركت تاريخى حضرت معصومه(س)، تاريخچه حرم حضرت، كرامتهاى حضرت، سيماى تابناك حضرت در ادب فارسى، چهل حديث پيرامون قم، مسجد جمكران و تاريخ و آداب آن، ازدواج نكردن حضرت معصومه، نامه امام هشتم به حضرت معصومه،
كتابشناسى قم و حضرت معصومه.
اين كتاب در قطع رقعى در53 ص در قم توسط مؤسسه نشر و مطبوعات حاذق در 1414ق / 1374ش به چاپ رسيده است.
زندگانى حضرت معصومة عليها السلام (حيات الست)
از: مهدى منصورىقم، كتابفروشى صحفى، 1380ق، رقعى، 32ص.
حضرت معصومه فاطمه دوم (فارسى)
از: محمد محمدى اشتهاردىاين كتاب در3 فصل بدين ترتيب تنظيم شده است:
1 - تاريخچه قم و برخاستگان آن و حوزه علميه 2 - زندگينامه حضرت معصومه(س) از آغاز تا شهادت - چند كرامت از ديدگاه حضرت معصومه(س) - سير تاريخى بارگاه حضرت معصومه(س) به طور كوتاه3 - مسجد جمكران، امامزادگان و مكانهاى ديدنى قم
چاپ: قم، انتشارات علامه، تابستان 1375ش، قطع رقعى،236ص.
همچنين تلخيصى از اين كتاب در96ص به قطع جيبى در قم چاپ شده است.
چكامه شرح مسافرت حضرت معصومه(س) از مدينه تا قم (شعر فارسى)
از: عباسخان افشار متخلص به پريشانشرحى استبه نظم از آغاز حركت تاريخى حضرت معصومه(س) از مدينه تا رحلت در قم. اين منظومه در حدود سيصد بيت است.
نسخهاى كه به حرم حضرت معصومه(س) تايپ شده، اصل است كه توسط مؤلف به كتابخانه حرم در اربعين سال 1375ق / 1335ش اهدا شده است. قطع رقعى،23ص، هر صفحه 14 سطر.
آغاز چكامه به اين صورت است:
فراقنامه نويسان راه دور دراز حكايت غم هجران چنين كنند آغاز محرران اساطير دفتر عشاق بنوك خامه چنين كردهاند شرح فراق
پايان چكامه:
شكر خدا كه قصر بهشتيتساخته هر بيت و هر قصيده كه انشاء مىكنم ذاتيست است آه و ناله پريشان به طبع من من طبع خود به ناله نه معتاد مىكنم
حيات حضرت معصومه قم
از: سيد حيدر مهدىحيدرآباد پاكستان،1983م، قطع جيبى، 100ص.
در حريم حضرت معصومه(س)از: علىاكبر مهدىپورقم، 1415ق.
زندگانى حضرت معصومه(س)از: محمد شيرين كلامچاپ قم.
حضرت معصومه را بهتر بشناسيماز: علىاكبر مهدىپورمقاله: مكتب اسلام، سال 30ش، 2 چاپ، 1410ق.
فاطمه بنت الامام موسى بنجعفراز: سيد محمدباقر ابطحىاين كتاب از مستدركات جلد17 عوالم است.
قم،1409ق، 40 صفحه وزيرىب: احاديثحضرت معصومه (س)حديثهاى گهربارى كه از حضرت نقل شده متاسفانه تعداد اندكى از آنها بدست ما رسيده است كه تعدادشان از پنج عدد تجاوز نمىكند. در باره احاديث آن حضرت اين كتابها تاليف شده است.
مسند فاطمه معصومه(س)
از: سيد علىرضا سيدكبارىمؤلف در اين كتاب با تلاش در خور تقدير پنجحديث را كه از طريق فاطمه بنت موسىبنجعفر عليها السلام روايتشده نقل نموده و كاوشهايى پيرامون متن احاديث و روايات آنها نموده است.
قم - انتشارات زائر ، 1375 ش، قطع رقعى، 108 ص.
همچنين در كتاب كريمه اهل بيت ص 65 -77 روايات نقل شده از طريق آن حضرت تحت عنوان محدثه آل طاها (سه روايت) نقل شدهاند.
ج: زيارت و تعزيه و مدايح حضرت معصومه(س)
زيارت حضرت معصومه(س) و فضيلت زيارتش اولين بار در كامل الزيارات از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) نقل شده است.
تعزيه حضرت معصومه(س)
از صادق همايونىمقالهايست كه در مجله كاوه شماره 41 و 42 (چاپ 1351 ش) در مونيخ به چاپ رسيده است.
زيارتنامه حضرت معصومه
تا كنون جزوات و كتابهاى متعددى به اين نام منتشر شده است.
در حريم حضرت معصومه(س) يا زيارتنامه كريمه اهل بيتاز: على اكبر مهدىپورقم - 1415 ق.
لمعات عشقاز: حيدر آقا تهرانى متخلص به معجزهشامل مدايح و قصايدى كه در باره حضرت معصومه(س) سروده شده است.
قم -1369 ش، قطع خشتى، 131 ص.
وديعه آل محمد فاطمه معصومه
از: محمد صادق انصارىقم -1413 ق، قطع وزيرى، 32 ص.
د: بارگاه حضرت معصومه(س)
مزار فيض آثار حضرت هميشه مورد توجه اهل دل و دردمندان بوده و به همين جهتشيعيان هميشه تمام سعى و تلاش خود را در آبادى و تزيين آن به كار بردهاند و در هيچ زمانى با مرور ايام و تكرار حوادث مرقد منور آن حضرت بدون بارگاه نبوده است. در تاريخچه بارگاه آن حضرت اين كتابها نگاشته شده است.
كتابهاى حرم مطهر حضرت معصومه(س) و خطيرههاى اطراف آن(فارسى)
از: دكتر منوچهر ستودهدر اين كتاب، كتيبهها و كتابهاى مربوط به ضريح حضرت معصومه(س) و درهاى آن و مسجد بالاسر و ايوانها و صحنهاى اطراف حرم و مقبرهاى خانوادگى داخل صحنها همراه با 92 عكس از كتيبهها معرفى شده است.
قم - كتابخانه حضرت آيةالله العظمى مرعشى نجفى، 1375 ش، قطع وزيرى بزرگ، 188 ص.
بارگاه حضرت معصومه(س)
بيژن سعادتچاپ ايتاليا، فلورانس چاپ1977 ماين كتاب در سه جلد تنظيم شده: 1 - تاريخچه حرم مطهر و بناهاى وابسته 2 - همان مطالب به زبان انگليس3 - عكسهايى رنگى از حرم و آستانه حضرت معصومه.
بارگاه حضرت معصومه(س)
نشريه شهردارى قمشامل تاريخچه حرم مطهر و زيارتگاه قم همراه با تصاوير.
تربت پاكان
از: سيد حسين مدرسى طباطبايىاين كتاب در دو جلد است و در آن تاريخ آستانه مقدسه، بناهاى تابعه، اسناد، مدارك وقفنامهها و ... معرفى شدهاند.
قم - 1355 ش، دو جلد، 1228 ص.
راهنماى قمبه قلم گروهى از دبيران و صاحبنظرانشامل تاريخچه قم، توصيف حرم و ابنيه وابسته، نفايس آستانه، آييننامه داخلى حرم، تاسيسات جديد و قدم و اسامى مدفونين اطراف آستانه، شامل 64 عكس و يك نقشه با مقدمهاى از رشيد ياسمى استاد دانشگاه تهران.
تهران، چاپخانه مجلس، قطع رقعى، 172 ص + 64 ص عكس.
كتيبههاى آستانه مقدسه قم
از: منوچهر ستودهمقاله: در مجله معارف اسلامى نشريه سازمان اوقاف ش 2 (مسلسل16) منتشر شده است.
نشريه آستانه مقدسه قم
شامل گزارشى از گذشته و حال حرم و بقاع تابعه با تعدادى عكس و تفصيلاتقم -1347 ش، 48 ص، قطع وزيرى.
ه: كتابخانه حضرت معصومه(س)
در كنار مزار مبارك آن حضرت هميشه كتابخانهاى داير بوده كه كهنترين سند آن وقفنامهاى است هم اكنون در يكى از قرآنهاى حرم موجود است و طبق آن، قرآن را در سال 594 ق بر مرقد منور آن حضرت وقف نمودهاند. كتابخانه فعلى حاصل تلاش چند تن از شخصيتهاى مذهبى و دينى معاصر است و هم اكنون در آن قريب 400 قرآن نفيس خطى و 2000 نسخه خطى، 3400 نسخه چاپ سنگى و 65000 كتاب چاپى و آرشيو مجلات متعدد نگهدارى و مورد استفاده محققين است. در باره كتابخانه حرم تا بحال كتابهاى زير منتشر شده است:
فهرست نسخ خطى كتابخانه آستانه مقدسه قم
از: محمد تقى دانشپژوهدر اين فهرستحدود سيصد جلد قرآن كريم دستنويس آستانه و 800 نسخه خطى معرفى شده و مقدمه مفصلى دارد در تاريخ قم.
قم - 1355 ش، قطع وزيرى بزرگ.
فهرست نسخ خطى كتابخانه آستانه مقدسه قم جلد اول
از: حسن نقيبىدر اين فهرست 400 نسخه از نسخههاى خطى كه به كتابخانه آستانه افزوده شدهاند معرفى شده است.
قم، انتشارات زائر،1373 ش.
فهرست نسخ خطى كتابخانه آستانه مقدسه قم جلد دوم
از: على صدرايىنيادر اين فهرست 364 نسخه خطى از نسخههاى جديد كتابخانه آستانه معرفى شده است.
نسخههاى خطى دفتر پنجم (1346 ش) ص397 - 398، از انتشارات دانشگاه تهران. در آن كتابخانه آستانه قم معرفى شده است.
گنجينه هزار ساله (معرفى كتابخانه آستانه مقدسه) مقاله، مجله كوثر، ش 1.
ذخاير الاسفار، مولا على خيابانى تبريزى، به تصحيح و تحقيق نگارنده، چاپ شده در ميراث اسلامى ايران، سال سوم (1374 ش)، ص 621 -653، سال چهارم (1375 ش)، ص 81 - 130، قم، انتشارات كتابخانه حضرت آيةالله مرعشى نجفى.
- كامل الزيارات، ابىالقاسم جفعر بنمحمد بنقولويه قمى (متوفاى 368) قم، مؤسسه نشر اسلامى،1417 ق، ص536.