| مجلات >فصلنامه علوم سياسى>شماره 1 |
«سياست» از هر چشم اندازى كه تعريف شود; خواه بعنوان شاخهاى از «دانش»، يا بمثابه منظومهاى از «عمل»، وجود تمدنى و نسبى آن را نمىتوان ناديده گرفت. «علم سياست» بخشى از حكمت عملى و از اجزاى رئيسه عقل عملى است، و از آن روى كه «عمل»، از بنياد، پديدارى فرهنگى است و به اعتبار زمان و مكان، مبانى، محدوديتها و جلوههاى متمايز دارد، هرگز نمىتوان از دانش سياسى جهان شمول سخن گفت و براى حل «مسائل امروز» صرفا چشم به آثار قدما يا در تكاپوى تقليد از بيگانه بود. علم سياست، يعنى علمى كه به توسط آن كيفيت عمل سياسى آموخته مىشود نيز، نوعى عمل است. و چون عمل سياسى سرشت تاريخى و تمدنى دارد، پرسشهاى دانش سياسى نمىتواند در گسست از دوران تاريخى و بستر تمدنى يك جامعه طرح شود و اگر چنين باشد، به علم سياست غير سياسى و حكمتى فرا تاريخى بدل شده، و اندوخته و انبانى بلاثمر مىشود.
با انقلاب اسلامى و حيات سياسى منبعث از آن، دورانى در انديشه و عمل سياسى مسلمانان آغاز شده كه مستلزم بازگشتى ويژه بر عقلانيت اسلامى، و طليعه چنان تحولى در تمدن اسلامى است كه به نظر مىرسد فقط آيندگان مىتوانند اهميت و نتايج آن را از نزديك ببينند. چنين تحولى كه هنوز در سطح سياسى و اجتماعى است، به يقين، عقلانيت و دانش سياسى متناسب خود را نيز توليد خواهد كرد. تفسيرى نو بر مجموعه تجربهها و تفسيرهاى سياسى از وحى اسلامى اضافه نموده و نسبتخود را با «گذشته اسلامى» از يكسوى، و «تاريخ تمدن غرب» از سوى ديگر، توضيح خواهد داد.
طبيعى است كه زايش و پالايش چنين دانش و عقلانيتى، كه آينده تمدن اسلامى جز بر بنياد آن استوار و استمرار نخواهد داشت، رنجها و صبرهاى بسيار مىطلبد كه هنوز بايد در انتظار آن بود; تحقق اين مهم، در آيندهاى نامعلوم و به دستبزرگى توانا به انجام خواهد رسيد كه ظهور او تاكنون بعهده تعويق افتاده است. اما آنچه در اين لحظه و تكانه ( Momentum) تاريخى اهميتبسيار دارد توجه به اضلاع مثلثى است كه تفكر سياسى امروز ما ناگزير از تامل در ابعاد سه گانه آن(; 1) گذشته اسلامى 2) شرايط امروز و3) تجربه غرب) به منظور درآمدى بر دانش سياسى مورد انتظار است. و فصلنامه علوم سياسى نيز با هدف كاوش در قلمروهاى سه گانه فوق طراحى شده است.
اكنون، و در شرايط انقلاب اسلامى، بيش از هر زمان ديگرى ضرورت دارد كه لجنههاى علمى و مباحث دقيق «غربشناسى» رواج يابد. غربشناسى به معناى غرب گرايى نيستبلكه شناخت درست غرب بمنظور دفاع از هويت اسلامى در برابر استيلاى غرب است. غربشناسى براى مسلمانان و انديشمندان امروز جامعه اسلامى بيش از اسلامشناسى مستشرقين غربى اهميت دارد; زيرا، اسلامشناسى آنان براى سلطه بيشتر و آسانتر بر جوامع اسلامى بود ولى غربشناسى ما با هدف فهم درست غرب بمنظور دفاع از «خويشتن» و هويت دينى خويش است و بنابر اين، غربشناسى براى ما بخشى از ضروريات بقاء است.
بازگشت انتقادى به ميراث اسلامى - سياسى نيز از لوازم بالندگى تفكر جديد است ; نقد ديروز و امروز همواره تفكيك ناپذيرند. عقل سياسى ما ابزارى است كه بر ساخته فرهنگ معينى است و ويژگيهاى خاص خود را دارد. دانش سياسى مسلمانان، انديشهاى است كه بالذات ساخته فرهنگ اسلامى است ; فرهنگى كه تاريخ تمدن اسلامى را با خود حمل مىكند و واقعيت آن را باز مىتابد و از آرمانهاى آن سخن مىگويد، و در عين حال موانع پيشرفت و عوامل عقب ماندگى كنونى مسلمانان را نيز به همراه دارد و باز مىنمايد و حكايت مىكند. و اگر بتوان دانش سياسى مسلمانان را به نام يكى از مهمترين ويژگيهايش ناميد، بايد بگوئيم كه سياست اسلامى، انديشه و عمل مبتنى بر وحى است، يا به عبارت بهتر; تفسير وحى. بدين ترتيب، همه كوشش ما شناخت و سنجش سياست اسلامى بمثابه مجموعهاى از تفسيرها است كه ساختارى متعين دارند و از مبانى، الگوى عمل و فراوردههاى خاصى حكايت مىكنند. اين كوشش، دلمايه و دغدغه اساسى «فصلنامه علوم سياسى» است.
هدف«فصلنامه»تلاشهايىهر چند ابتدايى بمنظور آگاهى از ميراث سياسى اسلام و كمك به ترميمسنددانشسياسىاستكهمدتهااستدر جوامع اسلامى از هم گسيخته است. چنين مىنمايد كهتنهادرسايهچنينتلاشهايىاست كه مىتوان بر احياى مجدد ملكه تصرف در دانش آموختگان و پژوهشگران اين رشته در حوزههاى علميه و دانشگاههاى كشورهاى اسلامى چشم اميد بست.
دانشگاهها و حوزههاى علميه ما، بويژه در قلمرو علوم سياسى و اجتماعى، سالهاست كه سند دانش و ملكه تصرف در آن را از كف نهادهاند و چنانكه رهبر معظم انقلاب در يك ارزيابى داهيانه اشاره فرمودند ; «حوزههاى ما سالها است كه از دنيا و زمان خود عقب افتادهاند». از جمله نشانههاى اين عقب افتادگى، درازى بىثمر دوره آموزش و نيز، فقدان ملكه تصرف و كاربرد عملى اين آموختهها در اغلب موارد را مىتوان برشمرد. ابن خلدون كه در سال779 قمرى تاليف مقدمه را تمام كرده است، در اشاره به اين وضعيت در حوزههاى اسلامى مىنويسد:
«.... و از اين رو، كسانى از جويندگان دانش را مىيابيم كه پس از گذشتساليان درازى از عمر آنان در محافل علمى، سكوت اختيار مىكنند و به هيچ رو سخن نمىگويند و در مباحثى كه [درجامعه] مطرح مىشود شركت نمىجويند. بلكه توجه آنان به حفظ كردن بيش از ميزان حاجت است و به همين سبب از ملكه تصرف در دانش و تعليم سودى حاصل نمىكنند. و حتى از همين گروه كسانى را مىيابيم كه پس از فراغت از كسب دانش نيز ملكه آنان در دانشى كه دارند قاصر است و اگر به بحث و گفتگو يا مناظره يا تعليم بپردازند بخوبى از عهده آن برنمىآيند. و منشا اين كوتاهى و قصور تنها به كيفيت تعليم و از دست رفتن سند آن باز مىگردد وگرنه ميزان محفوظات آنان بيشتر و كاملتر از ديگران است (مقدمه، ص 8 -877)
رهبر انقلاب در اشاره به برخى مشكلات چندين صدساله در حوزههاى اسلامى تاكيد مىكنند كه ; «امروز روز علاج است و آنچه را كه به نظر مىرسد; اولا، قبول درد است .... اگر درد را قبول نكرديم، درمان درست نخواهد شد. ثانيا همت گماشتن به علاج ....، راهش همين است كه كسانى، بخصوص جوانها كه احساس درد مىكنند، آن درد را گسترش بدهند. (رهنمودهاى مقام معظم رهبرى، فيضيه، آذر 74)
به هر حال، اشارت فوق، هدف و قلمرو اصلى فعاليت «فصلنامه» را تشكيل مىدهد. فصلنامه علوم سياسى با هدف ترويج آگاهى و مفاهيم سياسى اسلام در جامعه، و بويژه در سطح دانشجويان اين رشته و طلاب علوم دينى منتشر مىشود و چنانكه گذشت، موضوع «سياست» را در سه حوزه ; «ميراث اسلامى»، «غربشناسى» و «مسائل روز» مورد بررسى قرار مىدهد. شايان تاكيد است كه هر ملتى بر حسب فرهنگ و اصطلاحات مخصوص خود، لاجرم «علم سياسى» ويژهاى دارد كه متعلق به خود آن قوم و فرهنگ و ملت است و ديگران، نه بدان توجهى دارند و نه، مىتوانند توجه نمايند. و از اين ديدگاه، بحث در باب علم سياست اسلامى و متناسب با شرايط امروز جامعه ما، به يقين در آغاز راه است و به رغم ضرورت، تلاشها، تحقيقات و تاليفات در اين باره چنان اندك است كه تعريف و تعيين حدود اين دانش را ناگزير بايد به آينده سپرد. انديشمندان مسلمان، اهداف هر تلاشى علمى را در هفت مقصد منحصر كردهاند كه به نظر مىرسد اشاره به آنها در راستاى انگيزههاى انتشار «فصلنامه علوم سياسى» خالى از فايده نباشد;
1 - استنباط يك دانش جديد و ابواب و فصول و مسائل آن.
2 - توضيح و تفسير يافتههاى پيشينيان در يك دانش.
3 - اصلاح خطاها و لغزشهاى بزرگان در يك رشته علمى
4 - تكميل نواقص يك نظريه يا رشته علمى
5 - ترتيب و تنظيم مسائل يك علم
6 - جمع آورى و تدوين مسائل يك علم يا نظريه كه در ضمن ابواب و فصول ديگر دانشها پراكنده است.
7 - تلخيص و خلاصه كردن آثار متقدمان كه از منابع اساسى يك علم محسوب مىشوند.
«فصلنامه علوم سياسى» كه اكنون دور جديد انتشار آن آغاز شده است، انديشوران سياست و سياست دينى در حوزه و دانشگاه را در هر يك از مقاصد هفتگانه در اين رشته علمى به همكارى مىطلبد و هرگونه پيشنهاد و انتقاد فرزانگان و اصحاب معرفت را ارج مىنهد.
والله ولى التوفيق
سردبير