عقل و ايمان

راجر تريگ

ترجمه مرتضى قرايى

1

مقولات عقل و ايمان، غالبا در تقابل با يكديگر قلمداد مى‏شوند. زمانى كه عقل به بن‏بست مى‏رسد، به ما مى‏گويند كه بايد به ايمان تكيه كنيم. چنين سفارشهايى، بويژه، در قلمرو دين ارائه مى‏شود. براى نمونه، زمانى كه با تراژدى‏اى شخصى، كه ممكن است كاملا غيرقابل توجيه بنمايد، روبه‏رو مى‏شويم، به ما مى‏گويند ايمان مى‏تواند براى گذر از آن ما را يارى دهد. هميشه در خلا به ايمان ارجاعمان مى‏دهند. مى‏توان گفت كه معمولا ايمان به خدا مورد نظر است، ولى در بيشتر موارد خدا از صحنه كنار زده مى‏شود و به نظر مى‏رسد كه همه آنچه نياز داريم ايمان است، نه ايمان به چيزى يا به كسى، بلكه تنها ايمان. بنابراين ما را تشويق مى‏كنند چيزى را كه به نظر مى‏رسد عنصرى است جادويى و مى‏تواند هر چيزى را دگرگون كند چاشنى زندگى كنيم. شايد وراى چنين تفكرى نوعى مفهوم كالوينيستى، (Calvinistic) از طبيعت فاسد عقل بشر قرار داشته باشد. در نتيجه، ممكن است‏به نظر آيد كه ما نمى‏توانيم به داوريمان، كه فرآورده ماهيت هبوط كرده و گناهكار انسان است، تكيه كنيم. به جاى آن بايد به «ايمان‏»، كه ممكن است لطف الهى آن را به ما ارزانى داشته باشد يا نداشته باشد، متكى باشيم.

در چنين حال و هوايى است كه ايستادگى رنفورد بمبرو، (Bambrough Renford) در برابر دوگانگى قاطع بين ايمان و عقل، بويژه، داراى اهميت است. او مى‏گويد: «آن راى ساده اين است كه ايمان، خود يك نحوه عقل است. اين بدان معناست كه تمايز قاطعى بين ايمان و عقل در كار نيست.» ⁽¹⁾ اين بايد درست‏باشد; زيرا ايمان بدون متعلق اصلا ايمان نيست. اگر ايمان دارم، منطقا بايد ايمان به كسى يا به چيزى داشته باشم. مفهوم اعتماد نيز، همين‏گونه است‏يعنى بدون اين كه متعلق مشخصى در نظر داشته باشم، اعتماد ممكن نيست. بايد به كسى يا به چيزى اعتماد كنم. يكى از مثالهاى بمبرو را نقل كنم: ممكن است‏به فلان پل اعتماد داشته باشم. چنين اعتمادى ممكن است نابجا باشد. اگر خرابكارها، پيش از اين، آن پل را منفجر كرده باشند و ديگر وجود نداشته باشد، اعتماد من به آن مرا به جايى نخواهد رساند. به همين ترتيب، حتى اگر هنوز وجود داشته باشد، ممكن است‏به لحاظ ساختمانى ست‏باشد و باز، اعتمادم به آن معقول نيست. با اين همه، تا جايى كه به آن اعتماد دارم، بر اين باورم كه آن پل براى گذر كردن، در آنجا وجود دارد و مرا قادر مى‏سازد كه به سلامت‏بگذرم.

ايمان ويژگيهاى مشابهى دارد; هر آنچه به آن ايمان دارم بايد وجود داشته باشد تا ايمانم موجه باشد. داشتن آن طرز تلقى مرا از پلى كه پيش از اين فروريخته گذر نخواهد داد; و به همين ترتيب، ايمانم به پزشكم به وجود وى بستگى قاطع دارد. ممكن است احمقانه به نظر آيد، ولى اگر او به طور ناگهانى، امروز صبح مرده باشد، ادامه ايمانم به وى، به عنوان مرجعى براى مشاوره و راهنمايى، در آينده، معقول نيست. ايمان متضمن چيزى بيش از اين است. بايد متعلق ايمانم را موثق و قابل اعتماد بدانم. پلى سست‏يا پزشكى كه در واقع، يك شياد است، متعلقهاى مناسب چنين ايمانى نيستند. در نتيجه، عقل كاملا مى‏تواند براى سست كردن ايمان انسان به كار آيد. همين كه شما را از مرگ پزشكتان مطلع كنم يا فهرستى از خلافكاريهاى وى را به شما نشان دهم، اگر نابخرد نباشيد، بى‏درنگ ايمانتان را به وى از دست‏خواهيد داد. ايمان، در اين جهت، با بعضى از ديگر مقولاتى كه غالبا در تقابل با عقل قلمداد مى‏شوند متفاوت نيست. براى نمونه، عواطف عموما بدون متعلق نيستند، بلكه نوعا به متعلقى نيازمندند. من هرگز بى‏جهت نمى‏ترسم. بايد از چيزى (يا كسى) بترسم. به همين ترتيب، بدون اين كه از چيزى به خشم آيم، هرگز خشمگين نمى‏شوم; وگرنه چگونه حال درونى‏ام را حال خشم مى‏دانم و نه چيز ديگر؟ عواطف مستلزم انديشه‏هايى درباره متعلق عواطف است و نوع نگرشى كه به متعلق عواطف داريم آنها را معين مى‏كند. عواطف، درست زمانى روان رنجورانه و غيرمعقول مى‏شوند كه به‏رغم اين كه مى‏دانيم متعلق آنها وجود خارجى ندارد، يا اين كه تلقى ما از آن نابجا بوده، باقى بمانند. ممكن است من به‏رغم اين كه كسى در خانه نيست، از انسانى كه در آن است‏بترسم. اگر ترس من، حتى زمانى كه آگاه شوم كسى در خانه نيست‏باقى بماند، عيب و ايرادى در خود من هست. هراس از يك موش، حتى از يك موش واقعى، ممكن است‏به سرعت نامعقول شود. عقل ما، به ناچار، در تمام باورهاى ما درباره جهان و واكنشهاى ما نسبت‏به آن دخيل است. وگرنه، اگر نتوانيم واكنشها، حتى واكنشهاى عاطفى‏مان را، چنان سر و سامان دهيم كه درخور اوضاع و احوالى شوند كه در آنيم، چگونه مى‏توان زندگى در عالم را ادامه داد و با واقعيت كنار آمد؟

در امور كوچك، همانند موضوعات بزرگ، بايد آنچه را كه مى‏توانيم اعتمادمان را بدان استمرار بخشيم، بشناسيم. به محض اين كه پى برديم باورهايمان خطاست، بايد آمادگى تغيير تلقى و ديد و، در نتيجه، رفتارمان را داشته باشيم. چيزى كه به آن اعتماد مى‏ورزيم يا بدان ايمان داريم، نمى‏تواند امرى دلبخواهى و سرسرى باشد. مردمى كه به پلهاى خطرناك ايمان دارند، در معرض خيس شدن هستند. به همين ترتيب، ايمان به كسى كه به ما نيرنگ خواهد زد، انديشه خوبى نيست. ايمان مستلزم متعلقى است كه بايد، در صورت امكان، با باورهاى ما درباره آن، واقعا تطبيق كند. با اين همه، هماره اين احتمال هست كه به چيزى ايمان داشته باشيم كه حقيقتا، يك توهم است. اولا زمانى كه هيچ‏كس وجود ندارد تا به او اعتماد ورزيم، ممكن است‏بر اين باور باشيم كه كسى هست كه قابل اعتماد باشد. به زبان فلسفى، چيزهايى كه متعلق التفات مايند (چيزهايى كه انديشه‏هاى ما متوجه آنهاست) لزومى ندارد كه موجود باشند. زمانى كه وجود ندارند، ترس يا خشم، يا حتى ايمان ما، مى‏توانند به قدر كافى حقيقى بمانند. اما چون يكسره در مجراى غلط افتاده‏اند، بى‏پايه و اساسند. براى هركس كه بخواهد منطقى باشد و در جهان آنچنان كه هست، نه آنچنان كه ما مى‏پنداريم هست، زندگى كند، اين امر اهميت‏حياتى دارد كه دريابيم حقيقت كجاست. آيا حق داريم خشم آوريم يا بترسيم؟ آيا ايمانى كه آشكار مى‏سازيم توجيه‏پذير است؟ پاسخ اين پرسشها، به طور قاطع، به وجود و ماهيت متعلقهاى مربوط بستگى دارد. در هر مورد، بايد بين فاعل ايمان و متعلق آن، يعنى بين شخصى كه داراى ايمان است و متعلق ايمان او فرق بگذاريم. در مورد ايمان دينى، ايمان ايمان به خداست; به طورى كه اين ايمان تنها اگر خدايى وجود داشته باشد كه داراى‏سرشتى است كه به او نسبت مى‏دهند، موجه تواند بود. ايمان متضمن اين باور است كه متعلق‏مناسبى براى ايمان وجود دارد. در هر تعهدى يك عنصر اخبارى گريزناپذير وجود دارد.

) ).Press University Cambridge :Cambridge .Commitment and Reason .1973 .H.R , Trigg See

ممكن است تمايز بين فاعل و متعلق ايمان بى‏فايده بنمايد، لكن اگر بجد گرفته شود، نتيجه اين مى‏شود كه ما بايد ديدگاهى واقع‏گروانه از ايمان دينى داشته باشيم. واقع‏گروى بر اين باور است كه اين كه واقعيت چگونه است، و اين كه ما چگونه آن را تصور مى‏كنيم، هميشه پرسشهايى متمايزند.، (.Harvester :London and NewYork .edn nd2 ,Science the and inphilosophy Realism of Defence A :Risk at Reality .  يغDا×C ذأOw× kكVق éF يثOwF ,rىZ pç qC ¢ىF عDطëC PىçD×1989 .H .R ,Trigg See)  
عkpئ يتlغq éF ظىط¥N D¾p¤ lغCكNيطغ عDطëC .koCk عDطëC عA éF éئ koCk êrى@Z عA 
ي¤Dh oقDF فط©O× lëDF عDطëC .Pwىغ ظç êCيçCكiGخk lè·N ق ,lzDF £Dh يد@ا@z é@F 
koCk فëC éF يثOwF ,éغ DëPvC éVك× D× عDطëC éئ فëC .lzDF ykكh ؤد·O× ôoD@Fok 
عDطëC ؤد·O× .lzDGغ ءkD¤ lغCكNي× oقDF فëC ,Dـٍط®× .éغ DëPvC ءkD¤ oقDF عA é@ئ 
kكVق lغCكNي× يOd éئ DWغA DN ;lzDGغ ظىـئي× oك¥N D× éئ éغكت عA lغCك@Nي@× 
ôoDFok D× êDçé،ëlغC éaغA ق D× êDçé،ëlغC فىF وkDv rëDطN p×C فëC .lzDF éOzClغ 
ق ذµD¾ فىF rëDطN فëC .kqDvي× oDاzA Co oقDF ؤد·O× ق ذµD¾ يثغDتقk Dë ,PvC عA 
éF ,PvC عDFq oDOhDv EDNqDF éئ ,يغDFq oكOvk D¾p¤ êp×C lغCكNي× oقDF ؤد·O× 
kDأOµC Pى·آCق فىF lëDGغ ,P¾p·× ق kDأOµC koCك× ُطç lـغD× ,فëC kكVق DF .lëA p²غ 
فاط× عDطëC .kpئ ¯دh ,koCk kDأOµC عA éF قC éaغA ق lأO·× ¦iz فىF يـ·ë ,عA êCكOe× ق 
ôqClغC éF koCk éئ êpىRDN ق mك؟غ PèV qC ,PvDWFDغ يدئ éF éئ يغD×q يOd ,P@vC 
D× عqق ذطeN EDN éئ lـZpç ,ظىـئ qD؛A Co يدJ qC فOznت PvC فاط× .lzDF يأىأd ي¾D@ئ 
.Pwىغ ياë DNoقp¨ ,عDèV qC D× oك¥N ôكeغ DF عDèV kكVق ôكeغ .lzDF éO@zCl@غ Co 
.lغoCk kكVق ¢ëكh êDV ok بë pç ,lغoCk يzpثغ عA éFPGwغ éئ ي¤DizC بëDاë ق عDè@V 
فاخ ;PvC عA ôlغoCk ,عDطëCذµD¾ .lçkي× عD،غ Co p×C فëC Clh éF عDطëC DF ,¦@i@z 
lëDF D× é،ىطç ,ذىخk فىطç éF .lzDF ذأOw× يدئ éF lëDF éئ PvC ½ك®·× êrىZ éF عDطëC 
kكVق ش¤C ,ظëqoقي× kDطOµC قC éF éئ يëClh DëA éئ ظىzDF éVCك× ¢vpJ فëC D@F 
.éغ Dë koCk

2

PvC êp×C ,¸آCق ok يخق ,lëA p²غ éF يèëlF ُOاغ بë ي¾D¨C fى¨كN ,éطç فëC PvC فاط@×  
éئ Co p²غ فëC DèغA .lــئي× oDاغC Co عA ,Mlz éF ,p¤D·× عD¾كwدى¾ qC êoDىwF é@ئ 
ظىzكئي× DçoقDF ذµD¾ عCكـµ éF D× éئ ,koCk يNCm يO·ىG¬ [عDèV] Dë [¸آCق ظخDµ] 
ok ي؟wد¾ ُغDتClV êDèغDëpV qC êoDىwF .lغCوkpئ ko CoDاzA ,ظىغDëDط@ـ@F Co عA 
pç lـëكتي× .lغكzي× Cكغظç ظç DF oقDF ؤد·O× ق ذµD¾ فىF وkDv rëDطN فOwاz ظ@çok 
MDآكدi× ,éطç ,عD×kكh يOd ,عDطëDçoقDF ,عDèV .PvC عDFq ي¾kD¥N ءكدi@× êr@ى@Z 
,phDO@× (Wittgenstein) ,فëDO،ـثOëق ,عA qC xJ ق (Nietzsche) ,éaىغ pىRDN .ظىغDFq 
rىغ ,يëDاëp×A يëCpتذطµ عكZ ,êpثëk êDçéOzo يخق ,PvC oDاzA DèSeF فëC ُط@ç ok 
ي×DطN éئ PvC êkpاëقo ءCl@¥@× (Rorty Richard) ,يNoقo koDaëo .lـëA EDwd éF lëDF 
يëCpت¸آCق ypثغ CoDاzA ,pىثط،Z êCéغكت éF DwFéZ ق وkpئ ؤى؟دN Co DçéOzo ف@ëC 
êCo فىطç] :lëكتي× قC ,حDS× êCpF .PvC وkCk lغكىJ êoقDFClh وDتlëk DF Co يOـ@v 
êp²غ عA éF pµDz Dë عClاërى¾ éئ يO·ىG¬ koCk يNCm يO·ىG¬ ,[kكh] Dë عDè@V é@ئ 
éئ PvC يwئ ُOhDv ;PvC يèخC ôlëp¾A عDèV éئ PvC p²غ فëC êDëDأF ,PvC éOhClغC 
Co yCé×DغpF ق cp¬ ؤëp¬ فëlF ق éO؟ت فiv يغDFq éF ykكh ;éOzCk êoك²ـ@× ق l@¥@آ 
(21 :Press University Cambridge:Cambridge ,Solidarity and Irony ,,[.PvC وkpئ ہى¤ك@N 
Contingency .1989 .R ,Rorty)

يëDـ·× bىç ,koCk êCيNCm P·ىG¬ فىـZ عDèV éئ وDتlëk فëC éئ lـئي× oDاغC يNoقo  
qC pOèF ,عDèV عlغDëDطغ ok DèغDتsCق qC يhpF éئ p×C فëC éF قC .lzDF éO@zCk 
éئ p²غ فëC فOzCnت oDـئ] éئ kكzي× يµl× xKv .lــئيطغ éVكN ہ®µ lـëDèغDتsCق pثëk 
PvC يµl× يNoقo [.PvC يëClh ضDأ× qC عDèV عlغD،ئقp¾ ...lـغDèV pث،ëDطغ DèغD@Fq 
éئ êrىZ ¢OvpJ] éF êoDتqقo DèغDwغC éئ êqDىغ qC oقk éFPvC éO¾Dë ي،ëCpت éئ 
ضكدµ lzo DF éئ PvC يµl× قC .lغkpئي× uDwdC [koCk oCpآ uكwe× عDèV êك@vCp@¾ 
¢ëكh éF بىOغD×o يأ،µ Dçl·F ق ظëkكطغ Clh éF ؤ،µ فërثëDV Co Pأىأd éF ؤ،µ ,يFpWN 
ق éaىغ عكZ يغCkp× qC éئ ,p¤D·× ُ،ëlغC .ظëkpئ يFpWN ضكدµ êكWOwV فërثëDV Co 
éF ظىzكئي× D×] éئ lçkي× عD،غ ,يNoقo ُO؟ت éF ,kpىتي× éط@،@Zp@v (Freud) ,lëقp¾ 
êrىZ pç ق ,ظىغClغ kكG·× éGz Co êrىZ bىç ,ظىOvpKغ Co êrىZ pثëk éئ ظىvpF êCé®أغ 
.(22) [ظىغClF ½kD¥N ق عD×q ôkoقAp¾ Co عDطµDطOVC ق عClVق ,عDFq

ق kqDNي× ,lzDF éOzCk kكVق يeىe¤ ہى¤كN PvC فاط× éئ وDتlëk فëC p@F ي@Noقo  
pF قC .lzDF [عكتDغكت êDè؟ى¤كN qC وkpOwت êCéµكطW×] lëDF DèـN D× ½lç :lëكتي× 
qC [kكh] ظç ق عDèV ظç éئ PvC فاط× يëDV DN DèـN] p×C فëC éئ PvC oقD@F ف@ëC 
êldCق ي·آCق عDèV ,فëCpFD@ـ@F (40-39 :1989 Rorty) ,[.lغكz وlغD،ئ قp¾ يëClh ضDأ× 
êldCق ي·آCق عDèV DF éئ ظىOwىغ êCيغDw؟غ pçCكV rىغ D× éئ عDـaطç ,koClغ kك@Vق 
يëDV .kقoي× عDى× qC يçDتA ؤد·O× ق ذµD¾ فىF ذFDأN PFش¤ .ظىzDF وlz é@VCك@× 
D× عDFq ق oقDF qC pNpF ,سDطOdC ,éئ يOى·آCق ي·ىG®خCl·FD× «DGـO@vC êCp@F 
qC عكتDغكت êDçéµكطW× ق ظىغD×ي× D× .lzDF éOzCk kكVق lغCكNي@ط@غ ,l@zD@F 
éىأF qC ¢ىF êoDGOµC يµl× lغCكNيطغ DèغA qC ضClئ bىç éئ ,êpçD± êDè؟ى@¤ك@N 
ؤد·O× ق يغDwغC ذµD¾ فىF kDىـF فى،ىJ يثـçDطç oك¥N] lëDF :lëكتي× يNoقo .lzD@F 
ق ذµD¾ فىF rëDطN DèـN éئ PvC PىطçC rٌDd p×C فëC .(67) ظىـئ Dço Co [P¾p@·@× 
عD،غ يOـv pëك¥N éئ DWغA qC ;kكzي× Pwv onثço فëC qC éئ Pwىغ يçDتA ؤد·@O@× 
koك× ذأµ kpئoDئ ذئ ,PvC يأ®ـ× PGwغ بë ,Eكد®× ¸¨ق ok ,قk فëC فىFPGwغ éئ lçkي@× 
êكv éF éئ ظىـئ يأدN يغDwئ Co عD×kكhPwىغ فاط× pثëk .kpىتي@× oCp@آ l@ëkp@N 
,يNoقo .kكzي× pتوكدV ظçكN بë Moك¤ éF ذأµ .ظىـئي× حسlOvC pىv ءkD¤ êCéWى@O@غ 
,lـئي× ظç Co oDئ فëC قC .lـئي× oDاغC Co é؟¬Dµ ق ذأµ فىF يآp¾ éغكت pç ,CoD@ا@zA 
êCpF éادF ,lzDF éOzCk يغشأµ êCéGـV é؟¬Dµ PvC فاط× lëكثF éئ فëC êCpF éغ D@×C 
lـئي× oDاغC ,lëقp¾ éF وoDzC DF ,قC .lـئ oDاغC Co ذأµ ُغDتClV ¢أغ éغكتpç éئ ف@ëC 
êlـFéأG¬ éZpت .kpئ éërWN {é؟¬Dµ ق ذأµ ِrV قk éF} وكىz فëC éF Co DèغDwغC lëDF éئ 
.lـئ عDىF Co êpطOw× rëDطN PvC فاط× kDèغ ق kكhCp¾ ,kكh éF lëقp¾ kكh

§p¾] éF Co عA ,CoDاzA ق lـئي× ko Co DçoقDF [ؤد®× oDGOµC] qC ي×كè؟× pç ي@Noقo  
DF عA ok éئ يٌrV ق PvC بëpz Clh DF عA ok éئ يٌrV éF ,ؤىآk êCوqClغC DN éئ [kكh] بë 
ظىçD؟× ,فëCpFDـ@F .(47:1989 Rorty) ,lçkي× ¯Fo [kكzي× éërWN ,PvC بëpz MDغCكىd 
Clh kكVق DF kكh ُFكغ éF rىغ عA éئ ,lغكzي× ¯GNp× ذأ·N عDا×C DF oDGOµC ق Pأىأ@d 
koك× Co §p¾ فëC êoDىwF ,فëC kكVق DF .kكzي× oDاغC DèـëC ُطç .koCk l@غك@ى@J 
oDئ ok كv ق PطvيF ق ہ¥ـ× ذأµ بë êCpF ي،أغ bىç ,Clh عقlF éئ lـçkي× oCpآ عكZقl@ـ@Z 
éئ PvC Eكwـ× êpثـzقo p¥µ éF pO،ىF ,ذأµ qC ي؟ى¤كN فىـZ ,¸آCق ok .kكF lغCكNيط@غ 
qC يwئ PvC فاط× éئ êCo فëC ,Dـٍط®× .kكF êkDeخC éغDçDتAkكh oك¬ éF ,DGخD@؛ 
.lëAيطغ p²غ éF ِCrVسCي¾DـO× ,koClغ kكVق lغقClh éئ lvpF éWىOغ فëC éF يأ®ـ× p²غ 
éF حسlOvC DF ¸آCق ok ,kpئ يأدN يèخC êpثhC D¾p¤ Co ذأµ عCكOF pتC ,éطç فëC DF 
وDتlëk ´كغ عA oكè± ok ,Dـ·× بë éF ,lëDz p×C فëC .lـئي× ہى·©N Co ykكh ,kDeخC kكv 
go éغDçDتA ,PvC وkpئ cp®× يNoقo éئ êCéغDëCpتklWNDwJ ق éغDëCpتيG@w@غ 
éىاN DèغClF éئ êCيèخC êDèغDىـF عClأ¾ ok ,éئ lـئي× حسlOvC CoDاzA قC .lzDF وkCk 
êDèGخDآ ق DèغDتsCق ُطç qC lغCكOF يدأµ éئ kpئ ي؟غ Co êCo فëC kكh lëDF ,ظى@çk 
lëDF فzقo ôlـFكئ jvDJ .lvpF يـىµ Pأىأd éF rى×AoCpvC êكeغ éF ق kقo pNCp¾ êp@²@غ 
فاط×Dغ kكv éF ,ي؟wخ¾ ذىخk éF éىGz êrىZ éئ PvC يµl× يNoقo pتC éئ lzD@F ف@ëC 
koك× Co عA éئ lëكV ذvكN يOىغشأµ عDطç éF lëDF ,kكh êق ,lـئي× éٌCoC Pىغشأµ عkك@F 
.PvC وkCk oCpآ عكZ ق lـZ

عkكF فاط×D@غ qC D@G@خD@؛ (Putnam Hilary) ,ضDغMDJ êoشىç عكZ يغD¾كwدى¾  
ôكeغ qC éغDثë ق fىe¤ ي؟ى¤كN ٌُCoC عkكF فاط×Dغ qC يـ·ë ,Clh ظ،Z qC êpثغعD@è@V 
kكVق éئ يغD×q وtëكF ,Pأىأd ُ،ëlغC x؟غ éئ lvoي× p²غ éF .lـëكتي× فiv ,ِDى@zC kك@Vق 
qC PvC فاط× DèـN ,CpçD± .lO¾Cي× PىطçC qC ,ظىzDF éO¾pënKغ Co عCkéطç يëClh 
.ظىëكثF فiv ظëoCk ؤد·N عClF éئ يتlغq qC يداz pç pىw؟N ôoDFok عD×kكh وD@تl@ëk 
pç .kكzي× ي؟غ Pµpv éF éئ lFDëي× lغكىJ êCêoقDFClh DF يëCpت¸آCق ,HىNpN فël@F 
,D× éئ kكzي× êCé·×DV êDçoDى·× éF éOwFCق ,pNlF عA qC ,Dë oCl×عDwغC êr@ى@Z 
فاط×Dغ يغDFq pëDhm عقlF ذأ·N éئ kكzي× DµkC .ظىzDF oCkD¾ق عA éF lëDF ,DآD؟NC 
êDèغDا× ق DèغD×q éئ يëDçl×D،ىJ qC ق ,lـiëoDN êDçوkoقAp¾ DèغDFq ُط@ç ق ,P@vC 
éF ½ك®·× يغDطëC pç éئ Co êCo فëC ,فëCpFDـF ;lغCéO¾pت MD،@غ l@غoCk £D@h 
عDzkكh qC D× êDçoقDFPwىغ فاط× .P¾pت êlV عCكNيطغPvC ي·ىG®خCl·FD× يOى·آCق 
ؤد·O× ´كغ pç EDF ok éئ é،ëlغC ذµD¾ عCكـµ éF ,[kكh]ضكè؟× éئ êoك¬ éF ,lغقo pNCp¾ 
,Pأىأd ,ذأµ .PvD®h DNoقp¨ ,lـئي× حسlOvC PvC kكVك× ذأOw× oك¬ éF éئ êCé،@ël@غC 
(x :SCM :London .,PىJكىئ عCk ,¸آCق ok .lـغDFqMDآكدi× ,يثطç ,DèغA rV ق D@ç[kك@h] 
,Clh] éئ lëكتي× rى×AبëpeN êCéغكت é@FNothing of out Creation .1990 ,Don ,Cupitt)  
يiëoDNCp¾ êCéـى×q Pwىغ فاط× CpçD± .[PvC وlz éOhDv MDطدئ qC DèـN ,D× lـغD@× 
[يiëoDN PëCقo] (68:1989) يNoقo éaغA éF lëDF .lzDF éOzCk kكVق حسlOvC فëC êCpF 
.ظىـئ وlـwF ,l×Dغي× D× يµDطOVC êDçkDèغ ق MCkDµ ق ½pµ Pدµ qC

Co ¢ëكh ,pىثط،Z êكeغ éF Dـٍط®× ,Dـ·×يF ي±D؟خ éغ ,PvC ي؟wد¾ ذىخk pتC ,éطç ف@ëC  
عDا×C عkpئ ko êCpF éئ يدىخk ,lz وkCk عD،غ فëC qC ¢ىJ éئ oك¬عDطç .lـئي× عCp@ëق 
وqClغC فëC DN êCé؟wد¾ ½lç .lzDF وlــئ¸غDآ عClـZ lغCكNيط@غ ,kك@z وkoقA ذ@ى@خk 
;PvC é؟wد¾ عDا×C ,فëCpFDـF ,ق ذأ·N عDا×C x؟غ ہى·©N CpçD± ,[CpتklW@ND@w@J] 
وlـwF ¢ëكh ُ·×DV MسكGأ× éF éئ koCkي×Cق Co D× éئ PvC êCيëCpتيGwغ ,éWىO@غ 
.lـئي× lëlèN فëC qC pO،ىF éF يOd êCوlzعDèـJ fGz .lzDF فzقo ق ¦i،× olآ éZpç ;ظى@ـ@ئ 
ظç éئ Co êCوkDv MسكGأ× يOd éئ ظëكz éVCك× êCوlــئXد¾ يëCpتYكJ DFPvC فاط@× 
,يNoقo وDتlëk qC rىثغCP؟ثz ُGـV بë ,حDd pç éF .kpىثF D× qC ظ@ëoCk عك@ـ@ئC 
ُ،ëlغC DF كv بë qC Co Pى·آCق ق Pأىأd ,ذأµ CoDاzA ,عA éF ذvكN DF قC éئ PvC êCوكىz 
oDىwF وlµDأخCيدµ ,kكzي× ِCrVسCي¾DـO× Clh oDاغC éئ DWغA qC .klغكىJي@× Cl@h 
êlغكىJ .PvC êoقDFClh ضrدOw× يëCpت¸آCق éئ ظëpىثF éWىOغ pتC PvC éغسكW@µ 
DF éئ êrىZ عCكـµ éF ,ذأµ EDF ok êق وDتlëk ق lـئي× oCpآpF قk فëC عDى× يNoقo é@ئ 
,êoقDFClh éئ P؟ت فىـZ عCكNي× .lzDF éOzCk êpثëk ُ×qس lغCكNي× ,koCk lغكىJ Cl@h 
ذأµ qC عDwغC ôkD؟OvC êCpF يـىµ يëDـG× ق PvC يëCpت¸آCق ضrدOw× وlµDأخCي@د@µ 
Pى@·@آCق, (Berkeley) ,يدئoDF ہأvC lـغD× يëCpتعD×oA kp¾ يOd .lـئي× éٌCoC ¢ëكh 
,PvC Pأىأd ف×D¨ Clh قC p²غ ok .kpënJي× ,lـئي× إok Co êrىZ pç éئ ,Co Clh ذأ@O@w@× 
D× حسlOvC êDçéëDJ قC .PvC فىـZ ,Moقp¨ éF ,êoقDFClh وDثOvk pç ok éئ oك¬عDطç 
D× حسlOvC éئ ظëpىثF §p¾ éئ lçkي× D× éF Co ؤd ف@ëC ق koقAي@× ظ@çCp@¾ Co 
pتC ,lzDF kقle× ق lـ×عCpئ D× ظè¾ وqClغC pç .Pwىغ عDا× ق عD×q يآD؟NC ôkoقAp@¾ 
.Pwىغ ظçكN ,ذأ·N éئ P¾pënJ عDـىط¬C DF عCكNي× lzDF يëClh

يخق ;lغD،اF éçCpىF éF Co D× êDèëoقCk lغCكNي× عDwغC êoDاçDـت Dë êpënJD®@h 
éئ Pwç êrىZ ,êp²غ oك¬ éF يOd ,DëA éئ lzDF éOzCk kكVق êpNظè× ¢vpJ lëDF وoCكطç 
PGe¤ عA DF DآD؟NC éئ PvC يغDFq عA kpئoDئ ,DèـN ,D× ذأµ DëA .ظىـئ ذأ·@N Co عA 
qC lغCكNي× éئ يOىغشأµ êCpFPvC êoCrFC D× عDFq ,ذFDأ× ok ,Dë ;ظ@ى@ـ@ئي@× 
,PvC وkpئ ذىطeN D× pF عD×يiëoDN حCكdC ق ´D¨قC ق ¯ëCpz éئ يطدw× êDçlـFقl@ى@آ 
ok D× وDثëDV ق عDèV ôoDFok Co éaغA lغCكNي× éئ يOىغشأµ pëك¥N ?kقo pNCp@¾ 
éئ PvC éOwFCق يـىµ Pأىأd qC êpëك¥N éF ,lـئ إok ,¦آDغ oك¬ éF lـZpç ,P@vC ءkD@¤ عA 
êDèzشN PëD؛ éئ Pwç يëClh éئ PwغCk عCكOF pتC .lـئي× فىط©N Co عA êoقDFCl@h 
فىى·N ظىـئقo عClF lëDF éئ Co êoDى·× ,koCk éئ يد×Dئ ظدµ DF ,ykكh ق PvD× يغشأ@µ 
pF D× يغDwغC ظىçD؟× éئ Co يëDçlـFقlىآ ظىغCكNي× éغكثZ éئ ,ذا،× فëC يOiv ,lـئي× 
.koCk kكVق êCéخDw× ,éطç فëC DF .lz lçCكh pOطئ ,ظىـا،F ظçok PvC وkpئ ذىطeN D@× 
عDzTىd qC ,lـئي× EDWëC يëCpت¸آCق éئ éغكت عA ,P¾p·× êDèأد·O× يخD·O× Pى·@آCق 
DـF éئ kكz éOzClـJ فىـZ PvC فاط× .koClغ ءp¾ Clh يخD·O× Pى·آCق DF ,ي·ىG®خCl·FD× 
يOd Dë ,Pwç يëClh pتC .kpF lçCكiغ ¢ىJ عClـZ Co éخDw× ي×قk pF ي@خقC عkD@è@غ 
يdق ق PخDhk ُ®vCق éF ,DèـN éئ lـçkي× jvDJ يçDت ?lىطè¾ Co قC ذأOw× kكVق ضكè؟× 
ق عDطëC يـOwwتDغ lغكىJ pF éئ يخDd ok ,يأدN فëC .kpئ فىـZ عCكNي× قC ½D،اغC ق 
فëC TeF koك× ُOاغ ,حDd pç éF .lçk عD،غ Co عDطëC êpNpF lغCكNي× ,kp،¾ي× êDJ ذأµ 
عA qC ي·ىG®خCl·FD× يëCpت¸آCق يµكغ CpçD± ,lzDFPvCo êoقDFClh pتC é@ئ P@vC 
ok ,koCk kكVق عDwغC MCoك¥N qC ذأOw× éئ Pwç يëClh éئ êCo فىطç .kكzي× ذ¤D@d 
.Pwç rىغ éغDëCpت¸آCق وDتlëk ُغكطغ فëpOèF ق koCk oCpآ يـëk عDطëC Hدآ

3

qC êoDىwFPvC فاط× ,êoقDFClh DF ي·ىG®خCl·FD× يëCpت¸آCق يغDè@غ l@غك@ى@J  
kكVق êCéO؟èغ ف±ِكv .lـا¾C uCpç éF ي·ىG®خCl·FD× يëCpت¸آCق qC Co عD¾كwدى@¾ 
,Clh oDاغC éدطV qC يOhDـzيOwç êقDµk ُطç éئ kكz عD،غp¬Dh éئ يغD×q يO@d ;koCk 
lvoي× p²غ éF .يـىµ Pى·آCق PىçD× EDF ok lـOwç يëDçDµkC êقpتP·ىG¬ ق êقpتوkD@× 
ق ذأµ ôlىـN ظçok êDçé،ëlغC ôoDFok عCكNي× pN ضDطN éZpç يتkDv éF يëك@ت é@ئ 
êCpF lـOwç êoCrFC éئ koCk kكVق Pأىأd بë ق ذأµ بë يëكت éئ kpئ كثO؟ت êكeغ éFPأىأ 
rىثغCP؟ثz éZ ق ;lـ·ëDz CpçD± ,يëDèىغCpثغ فىـZ .éغCoقDFClh oDF ق oDئ ي@µك@غ 
ق kpënJي× Co يNoقo وDتlëk êkDëq ld DN ,يeىw× pçD± éF êlـط،ëlغC ظىـىFي× éئ PvC 
عCk .lzDF êCéغDëCpت¸آCق وDتlëk éغكتpç ضrدOw× ,ykكh ,Pىeىw× éئ lـئي× oDا@غC 
éئ ظىـىFي× përتDغ Co kكh عكـئC ...D× éئ ظأ¾Cك× يNoقo DF ف×] :lëكتي× PىJكى@ئ 
.ظëpF pv éF ,kكh ي·®آ عDتsCق êCpF ,يطëlآ ي×شئ Dë ي·ىG®خCl·FD× êDèغDىـF عقl@F 
وoDFقk ¢Wـv ق يvopF §p·× ok ق ,jëoDN ôkoقAp¾ ,يآD؟NC êrىZ pç ,rىغ ف× p²غ éF ,êoA 
(16-15 :1990 Cupitt) ,[.PvC

ق DèOىGwغ ,DèآD؟NC qC DèـN ,éئ lـئي× TeF D× klWO×DwJ عDèV] qC PىJك@ى@ئ  
D× êDçé،ëlغC ُطç يثOwFCق pF êoD،¾DJ DF ,قC وDتlëk .[PvC وlz éOhDv Dçpىw؟@N 
éغDëCpت¸آCق l¨ ,CoDاzA ق CقpJيF ,D× عDFq êConت PىçD× وCpطç éF ,عDطغDFq é@F 
qC ذأOw× ,يëClh bىç Dـٍط®× ,ظىzDF éOzCk Clh qC يOzCkpF pç قC ُO؟ت é@F .P@vC 
يخD·O× kكVك× بë ¢OvpJ Pwىغ فاط× ,lzDF éZpç فëk ;koClغ kكVق ,DèغDwغC عD@Fq 
قC .koCk P¾p·× ق ذأ·N عDا×C êCpF ي×qCكخ p×C فëC éئ kpënJي× يتkDv éF قC .lzDF 
يـ·ë .koClغ kكVق êCيخqC ق êlFC oقCk Cpëq ;Pwىغ يغDëDJ Co D× MD،آDـ×] :lwëكغي× 
ykكh ôoDFok D× عكتDغكت êDèçDتlëk qC éئ ,Pwىغ UoDh ok PFDR ق حكأ·× يOى·آCق 
bىç éF D× ...lzDF D× عDى× ok ½p®ىF êoقCk ¢أغ êD؟ëC ôkD×A ,وkكF ذأOw× ش@×D@ئ 
(20 :,[.PzCk ظىغCكNيطغ ق ظëoClغ يvpOvk êCيغDwغCCp¾ ق يغDFqCp¾ êDـ·× ق Pأىأd 
1990 Cupitt)

يط²غ] éئ PvC عA pF éئ ,ي·ىG®خCl·FD× يëCpت¸آCق pç DF Mlz éFPىJكىئ ,éWىOغ ok  
D× .(44) PvC ہخDi× ,[koCk kكVق UoDh ok ,D× عDطO؟ت qC ذأOw× ق يـى@µ ,حك@أ@·@× 
ُO؟ت éF Cpëq ;ظىzDF éOzCk oقDFPأىأd EDF ok يتorF ُ،ëlغC bىç éF ظىغCكNي@ط@غ 
ي·طV ,éO¾Dë oك®N jëoDN حك¬ ok ,´DطOVC ôkoقAp¾ ,يغDwغC êp×C ,Pأىأd] PىJكىئ 
عDFq EDF ok يëDè،vpJ éF ,Pى·آCق éF «كFp× êDè،vpJ {,HىNpN فëlF} [.PvC pى»O× ق 
Pأىأd bىç lغCكNيطغ ,PvC عشىv ok é،ىطç عDFq éئ DWغA qC ق ,lـçkي× PىçD× pىى»@N 
ذ¥¾ ق ذd rتpç éئ PvC êCوpVD،× عDèV] éئ PvC lأO·× PىJكىئ .lـئ oك¥N Co êCي@ëD@؛ 
lëكتي× Deëp¤ ,éغDëCpتيGwغ D·آCق êCوكىz éF يëDV ok قC ,¸آCق ok .(60) [kكzيط@غ 
وDتlëk فëC ok .(105) [lـëqي× عكتDغكت êDèغDèV ok عكتDغكت êDçوoقk ضkp×] é@ئ 
PىJكىئ ,CpçD± .koCk kكVق يëكتھآDـN pىثط،Z p®h ,éFD،× êDèçDتlëk ُطç lـغD× ,rىغ 
ok éئ lـئي× Pwëq يغDèV ok éئ koClـJي× قC ,CpçD± .lـئي× ¸آCق ¸¨ق ôoDFok يëD@µkC 
عقlF .lـëqي× ہدOi× êDèغDèV ok ہدOi× êDçوoقk ضkp× éئ koCk Pأىأd p@×C ف@ëC عA 
DF .kpئ يطاd bىç ش¤C عCكOF ذا،× ,koCk kكVق D·آCق éaغA EDF ok يëDµkC فO@zCk 
ؤد·O× ق يçDتA ذµD¾ ُ®FCo يـىµ ُGـV lzكئي× قC .PvC فzقo قC oك²ـ× ,é@ط@ç ف@ëC 
ق Dçé،ëlغC éئ lzDF êrىZ éئ فëC êDV éF ,يçDتA ؤد·O× .koCkpF عDى× qC Co يçDتA 
D× êDçoقDF ق Dçé،ëlغC éئ kكzي× ½p¤ êpëك¥N ,pSئCld ,lـغA éF ½ك®·× D× êDçoقDF 
.lـçkي× ذاz Co عA

فëC lëDz .lغD×يطغ يçDتA ذµD¾ êCpF يëDV ,حDd عDطç ok éئ PvC فëC ,ھ@آD@ـ@N  
oك²ـ× éF éئ êpçكV [kكh] بë ُ،ëlغC éئ lz lçCكh DµkC Cpëq ;lzDGغ rىث@غCP@؟@ث@z 
ي·ىG®خCl·FD× TdDG× qC oDzpv ,kqDëي× Pvk عقpىF عDèV éF ,¢غCk éF يFDىO@vk 
êCé·×DV qC ق koCk ي،ىJ عDFq pF éئ PvC يدأµ êCoCk ,¦i،× oك¬ éF ,ê[kكh] فىـZ .PvC 
lغCكNي× ,lzDF عDا× ق عD×q ôlëp¾A éئ عA êDV éF .kقoي× pNCp¾ PvC عA ك©µ êق éئ 
éئ oك¬ عDطç .kقo pNCp¾ yCيغDا×C حCكdC ق ´D¨قC qC يzDغ ¸غCك× ق DçlـF ق lىآ qC 
ق é،ëlغC يغDطç فëC oDاغC ضqش× ,[kكh] ُ،ëlغC فëC ,lـئي× ½CpOµC PىJكى@ئ kك@h 
êقpىغ êDèىëDغCكN عkpئ kقle× êDـ·× éF DطىأOw× ,é،ëlغC فëC Cpëq ;P@vC عD@Fq 
PvC يwئ pëك¥N [kكh] qC êpëك¥N فىـZ éئ PvC oقDF فëC pFPىJكىئ .PvD× ُطçD@¾ 
قC .kكz Clh MD×كد·× lVCق lغCكNي× kقle× êكeغ éF ق ;PvC وlz éOhDv Clh Moك¤ pF éئ 
,فëCpFDـF (165) [.lغقoي× pNCp¾ يغDwغC عDFq qC ,ظç DF ,Clh ق [kكh]] :lëك@تي@× 
,PvC وCpطç يخD·O× êClh بë عDا×C éF Mشطd DF Hد؛C ,ي·ىG®خCl·FD× [kكh] éF Mشطd 
.(ff277 :89-277 ,3 ,24 Studies Religious ,"Self Metaphysical The" .a1988 .H .R ,Trigg  
,éaىغ pىRDN PeN éئ lغكzي× يأدN êCي·ىG®خCl·FD@× êD@çوkoقAp@¾ ,قk p@çsee)  
kكVق يçDتA ذأOw× ذµD¾ éئ فëC يـ·ë ,pëك¥N ذئ .kpئ p²غ ½p¤ DèغA qC عCك@Nي@× 
MCm éF ظٌDآ يçDتA ؤد·O× بëPأىأd qC êrىZ DN kpىت oDئ éF Co ذأµ éئ lzDF éO@zCk 
.kكzي× ko ,lـئ إok Co

يغDwغC ذµD¾] :lwëكغي× éئ DWغA ;lـئي× فzقo Co kكh ¸¨ك× {koك× فëC ok} PىJكى@ئ  
ق عlF ق jëoDN pF ضlأ× ,ظئ ق ¢ىF éئ êCéأ¬Dغ x؟غ ق ي·ىG®خCl·FD× ذµD¾ بë عCكـµ éF 
,kكF يطى²µ MسDاzC yكiOvk ,فëقoCk qC ¢ىJ يOd ,فëC qC ¢ىJ ,lzDF DèغA qC pNCp¾ 
ق ذأµ ,عA فO¾o عDى× qC DF ق .kقoي× فىF qC ,CoDاzA ,éaىغ ق rطىV ضDىدëق krغ فاخ  
éغكتpç عDا×C oDا@غC (188:1990 Cupitt) ,[.klـFي×pFPho rىغ pënJDغpىى»N يـىµ Pأىأd 
éF ,lëDF سDطOdC ق ,lغCكNي× kكz يأدN يـىµ éئ يOأىأd pç kك@v é@F ي@خسl@O@vC 
D× عكـئC éئ kpënJي× Dـٍط®× PىJكىئ .l×DWـىF qClغCpFعDطغDh êCé@W@ى@O@غ 
ok ق Clh ةp× êDـ·× éF يëCpتYكJ] éئ فëC fى¨كN DF ,Co éOاغ فëC قC .[ظىëCpتYك@J] 
ok ق é·ىG®خCl·FD× عDëDJ êDـ·× éF {يëCpتYكJ} ;lçkي× cpz ,PvC عDwغC ةp× ,عA ي@J 
ظئPvk ق ,Clh kكVق DèـNéغ PىJكىئ ,فëCpFDـF .(193) [PvC يsكخكٌlëC عDëDJ ,عA ي@J 
عCكـµ éF ,Co عD×kكh qC êCé،ëlغC éغكت pç éادF ,lـئي× oDاغC Co ,Clh qC يOـv يأد@N 
PىçD× ضDغ éF êrىZ عDا×C قC ,وقش·F .lـئي× ko rىغ ,ذأOw× ق ذآDµ يçDتA êDèدµD@¾ 
êDèىتtëق êCوqClغC DN lëDz ق lzDF kكVك× ہدOi× oD¥µC pvCpv ok éئ ,Co عDw@غC 
.PvC pاـ× ,lـئ فىىGN Co êp،F ُ·×DV

وqClغC éZ DN êCيـëk عDطëC ´كغ pç éئ ظëكz éVCك× ¢vpJ فëC DF lëDF ,éطç فëC DF 
éئ oك¬عDطç .kpF ok éF ظخDv عDV ,ذأ·N عDا×C pF يغD×CيF yoكë فىـZ qC lغCكNي@× 
.PvC يçDتA ؤد·O× ق يçDتA ذµD¾ فىF يثغDتقk ضrدOw× عDطëC ُ،ëlغC kكh ,ظël@ëk 
êCoCk lغCكNي× ظëoCk يëDçoقDF عA éF ¸VCo éئ êrىZ éئ ظëpënKF éئ فىطç ,D@×C 
يhpF .kكzي× êoقp¨ ,Pى·آCق عA يvopF عCكـµ éF ,é·ىG®خCl·FD× ,lzDF يدأOw@× kك@Vق 
ذأµ pF DاNC .koClغ ي·ىG®خCl·FD× êDـG× bىç éF êqDىغ Pىeىw× éئ lــئي× حسlO@vC 
,¸آCق ok .lëDطغي× إكا،× oDىwF ,lغp،¾ي× êDJ عDطëC ¢أغ êpNpF pF éئ يغDw@ئ kr@غ 
f¨Cق p×C ,koCk فëk êClh DF يئlغC «DGNoC عD¾كwدى¾ êClh éئ Co éOاغ فëC يçDت 
êDçéëp²غ DF يأىأd فëk éئ lـvpKF يhpFPvC فاط× .lــئي× kClطدآ êCوkDO¾C DJ¢ى@J ق 
D× ;PvC PvokDغ ي،ـërت فëC éئ lzDF oDاzA lëDF .koCk ي¬DGNoC éZ éغClـطzكç ق يدأµ 
é·ىG®خCl·FD× .lغDëDطـF ظëoCk عDطëC عClF éئ Co êrىZ DN ظëoCk qDىغ ¢ëكh ذأµ éF 
.lçkي× éٌCoC يغشأµ يغDG× ,عDطëC éF éادF ,Pwىغ عDطëC pثëk ؤz

يغD×q .koCk يغDwغC حسlOvC éF يئlغC qDىغ يغDىdق فëk éئ lëA p²غ éFPvC فاط@×  
p²غ éF êCéغDhDOwت oك¥N PvC فاط× يOd ,kكz يأدN Clh êكv qC يOGçك× عDطëC é@ئ 
qC ي،iF ,Clh يëكت ;kpئ حسlOvC Clh kكVق EDF ok عCكNي× éئ ظىـئ عDط@ت é@ئ l@ëA 
¢NDGRC lëDF éئ PvC êCéى©آ ُWىOغ ,عA qC pNlF Dë ,عDèV فëC ذëDvق ق EDG@vC 
وkكF عDطëC ق ذأµ Mسكأ× فىF ضCl× ¢اط،ئ lçDz يeىw× MDىèخC jëoDN Dـٍط®× .kp@ئ 
ظئDd عCكـµ éF ,Co يغDwغC ذأµ ُ،ëlغC ,êpثـzقo p¥µ êDèىأدN qp¬ ,ہى¬ pv بë ok .PvC 
ُ·vكN DF Hد؛C éئ ,يëDèىأدN qp¬ فىـZ .PvC وkpئ lىëDN ,D× Pzكغpv ôlــئpى@Fl@N ق 
êCوoDJ éئ lغkكF éwغCp¾ EشأغC ¢ëClىJ ذ×Dµ lëDz ,PzCk lغكىJ ي·ى@G@¬ ضك@د@µ 
,عDطëC éئ êCo فëC ,كv pثëk ok .lغkكF يغشأµ pى؛ éئ kpئي× ؤëك،N Co DèOىخD·@¾ 
DWغA qC .PvC إDغp®h وqClغC عDطç éF lëA lëlJ ذأµ êoDë عقlF lغCكNي× ,êCوqClغC DN 
ُ،ëlغC éF ضCrOخC ؤëp¬ qC ¯أ¾ D× ,PvC êrىZ éF عDطëC é،ىطç D@× عD@ط@ëC é@ئ 
pç .ظىـئ ³؟d Co عDطëC عDFq ظىغCكNي× ,يçDتA ؤد·O× ق يçDتA ذµD¾ فىF «DG@NoC 
MCpV ,ظىـئ oقk ذأOw× ذأµ qC êpثـzقo p¥µ يأدN qp¬ qC Co kكh ظىçCكiF ظ@ç وqCl@غC 
,ذأµ عقlF عDطëC .ظëoCnثF ée¤ Pىغشأµ ذëlF عCكـµ éF عDطëC ُ،ëlغC pF éئ ظ@ëoCl@غ 
qC lëDF ,lzDF éOzCk يëDـ·× عDطëC lzDF DـF pتC .PvC bىç éF عDطëC ;PvDـى@FD@غ 
.ظىzDF éOzCk êoك¥N ,ظëoCk kDطOµC عClF éئ ,يwئ Dë êrىZ

qClغCظ،Z Dë ,يOhDـzDGëq وDتlëk ہ¤ق ق cpz pNp¥Oi× ذاz lغCكOF lëDz يـëk [عDطëC]  
lëDz .lFDë حrـN oClëDJDغ يvDىv ُ×DغpF بë éF lغCكNي× ,يOd .lzDF £D@h ي@آش@hC 
عCكـµ éF ,يëCpت¸آCق ي؟wد¾ ُëp²غ éF HW·N حDطئ DF éئ ي@غD@×q ,P@ى@Jك@ى@ئ 
ok ,عDط@ëC .(54:1990 Cupitt) ,lzDF êrىZ فىـZ ءCl¥× ,kqDNي× [يغDèV êoDئé²¾De×] 
,يvDىv ضqCكخ .lـطè¾ي× ضكطµ éئ lzDF يغDطëC عDطç lغCكNيطغ ,يëDèO¾DF فىـ@Z 
عDطëC فëC ,lzDF éZpç ,يeىw× عDطëC وtëكF ق ,يـëk عDطëC يOhDـzDGëq ق ,يآش@hC 
يخق ,koCk DV [Clh] ³؟خ qC kCp× ôoDFok TeF .lzDF Clh éF oقDF فط©O× lëDF D@NCm 
.lzDF éOzCk kكVق عDطëC ؤد·O× ق عDطëC DF ¦iz فىF êrëDطN éئ PvC êoقp¨ Dأ@د®@× 
qC D× ظè¾ .PvC ف× kكh qC pى؛ يwئ éF kDطOµC ضrدOw× ,Moقp¨ éF ,Clh éF عDطëC 
p×C bىç éئ ظëpënKF pتC ,éطç فëC DF .kكz عكتpتk ش×Dئ lغCكNي× ClhPى@çD@× 
p×C فëC .kقoي× فىF qC عDطëC عDا×C ,ظëqoق kDطOµC عClF éئ koClغ kكVق êCيـىµ 
ق ¯Fo ق عD×kكh ôoDFok ½os يOى·آCق éادF ,kكF lغCكOغ عDFq kpFoDئ ôoDFok ي،vpJ 
.PvC عDèV DF عDطOGwغ

.kqDNي× [kكh] ضكè؟× éF ,lـئي× oDاغC Co يـىµ êClh بë kكVق éئ Mlz عDطç DFPىJكىئ  
ضكè؟× éF عCكNي× يçDت .lGد¬ي× rىغ ذµD¾ ,ؤد·O× pF وقشµ عDطëC ,éطç ف@ëC D@F  
عClF ,PvC êpçكV êkكVك× ykكh يëكت éاغDـZ ,ق lى،iF يـىµ Pى·آCق عDطëC يµCr@O@غC 
.lzDF DçoقDF qC êCéµكطW× êDـ·× éF [عDطëC] éئ lëAي× p²غ éF يçDت .lëqoق kDطOµC 
éئ ي×kp× DèـN éادF ,koClغ kكVق lى×C ضDغ éF êrىZ éئ oك¬ عDطç Pvok ,DvDvC D@×C 
lغoCk kكVق ي×kp× DèـN éادF ,koClغ kكVق rىغ عDطëC ,lغoCk kكVق lغoCقlى×C êrىZ éF 
Pvk ,lzDF pënJMDGRC Dأىآk éaغA qC pNCp¾ éF ,عDطëC .lغoCk عDطëC êrىZ éF é@ئ 
.lzDF عA ok بz يئlغC é،ىطç lëDF ,ظىzDF فٍط®× ¢Oأىأd qC ظç وqClغC pç ق kqD@ëي@× 
عDطëC .Pwىغ P¾p·× qDF ,lzDF éOzCk pv ok عkكFP¾p·× êCkكv وqClغC pç عD@ط@ëC 
lëDF ,PvDWFDغ يèVق éF éئ lçk عD،غ ذأµ ,ظëlëk éاغDـZ ,pتC ق ;PvC pënJHىvA é،ىط@ç 
koClغ kكVق éئ êrىZ éF فOzCk عDطëC qC pOتorF يëD®h EDاNoC .ظى،اFP@vk عA qC 
Pى·آCق éغكتpç oك¥N عDا×C عDëq éF ,êpënJDغDـSOvC ذىخk PىJكىئ .Pwىغ فا@ط@× 
pF قC fëp¤ ¸¨ك× ُWىOغ ,êق oDاzA يëCpتYكJ ق Clh oDاغC .koCk عDFq qC ذأOw× يـىµ 
ُدطd pRC qC lغCكNيطغ ,é·ىG®خCl·FD× éF قC ôkpOwت yoكë D×C .PvC يëCpت¸آCق l@¨ 
,ظëpىت oDئ éF Co ¢ëكh kphPvDـF pتC .lçDاF يeىw× عDطëC PىçD× pF قC عD×Cي@F 
.PzCk ظىغCكNيطغ يغDطëC ,kكVك× شأOw× êClh عDا×C عقlF

¯ىe× êDçlـFقlىآ qC éئ ظىzDF kl¤ok يçDت lëDF ,qoقkph عClـط،ëlغC عCكـµ é@F ,D@×  
عDwغC kph .عA عClغq éغ ق PvD× عlى،ëlغC oCrFC ,عDFq .ظëقo pNCp¾ عD×يµDطOVC 
ظخDµ oك×C ضD²غ ok Co ¢ëكh وDثëDV qC ي،iF DN lzكئي× é،ىطç ق P@vC ضCoAD@غ 
ظخDµ ظىzكئي× ق ,ظëقo pNCp¾ ¢ëكh uCكd MkDèz qC DN ظىـئي× yشN يçDت .lFDëok 
عA êCoق ok êrىZ pتC koCk oCpآ عA êكvCp¾ éئ Co êrىZ pç ق ¢Oىدئ ok Co P·ى@G@¬ 
ہ،ئ Co عA lëDF éئ Pwç يOأىأd éئ ,oقDF فëC lëDF ,éطç qC pNسDF .ظىFDëok lzD@F 
éF Co D× ,DèغA ضlµ ôكeغ ق ِDىzC kكVق ôكeغ فىFPwç êrëDطN ,فëCpFDـF ,ق kp@ئ 
éئ ,éغDëCpت¸آCق يأدN qp¬ فëC .lـئ ضpثخk ظëoCk éئ يغDطëC pç ق ¢ëكh حسl@O@vC 
ي×DطN فF ق jىF ok ,lــئي× lـi،ëo Co عA lـOwç [CpتklWNDwJ] kكh ظµqéF éئ يغD@w@ئ 
oDè±C يNoقo .koClغ êkكv ,kكh ,é؟wد¾ عA عقlF ق PvC عDwغC êpا¾ êDèOى@خD@·@¾ 
D× éئ PvDـ·× فëC éF ,PvC وkp× Clh ظىëكثF ,éaىغ DF عDOvClطç ,éئ فëC] koCkي@× 
ق Pأىأd فىF ضDWغCpv :lëكتي× يNoقo .(20:1989) [ظىOwىغ êpNسCق ½lç bىç P×lh ok 
êpëك¥N PzCk ظىغCكNي× éaغA ُطç .kكF lغCكNيطغ êrëDطN ,ياëoDN ق يëDـzقo ,D®@h 
DF .lــئي× حDGغk ,½lçيF ,Dèدwغ ي¬ ok Co pثëlاë éئ ,يJ okيJ êDèçDتl@ëk qC P@vC 
ُ·ىG®خCl·FD× êDèداz ُطç pF éئ Co PىJكىئ ق يNoقo عكZ يغDwئ êp×C éZ ,éطç ف@ëC 
éF éئ يغDwئ éئ lغoقDF فëC pF DèغA ,سDطOdC ?lغCrىثغCي×pF lغqDNي× يO@ـ@v 
éF êCéخkC Cpت¸آCق l¨ ¦iz بë ,CpçD± .lـçDGOzC ok Piv lغoCk عDطëC يخD·O× êkكVك× 
,يëCpت¸آCق عD؟خDi× ق عDëCpت¸آCق فىF يëقoDëقo .lـئي× é×DآC يëCpت¸آCق عD@ëq 
يëDè،vpJ ôlغoCk pF ok ,HNCp× qC êCéGNp× ok lëDF فىأë éF ,فëk قpطدآ ok ظئP@vk 
ذأµ ¢ëDطغ ق وso عCكـµ éF ,kكh ,يëCpت¸آCق l¨ HOا× qC êoClGغDV .lzDFPأىأd ED@F ok 
عA فO¾pت êlV êCpF يدىخk ,lçlغ oCpآ D× upOvk ok يدأµ ُخkC pتC ق kكzي× oCkك@ط@غ 
ظçكN بë ,Pأىأd êكWOwV êCpF ذأµ êpىتoDئ éF عDا×C .PzCk lغCك@Nي@ط@غ kك@Vق 
ôkD؟OvC .Pwىغ ظç يدطWN oك×C ُخكأ× qC êrىZ يOd ,p×C فëC .Pwىغ ي·ىG®خCl·FD× 
عقlF .koCk يثOwF عDا×C فëC éF ,يµDـآC عكـ¾ ok عA MسكeN ق عDFq qC éغClـط¾l@ç 
lغCكNيطغ êCوlëD¾ ظç ¢ـO؟ت ق koClغ êlـFقlىآ ظىëكتي× éaغA ,D®h ق Pأىأd فىF rëDطN 
.kpF عCكNيطغ يëDV éF وCo يëCpتYكJ qC ;krëoي×قp¾ عDFq .PzCk

يآDF lغCكNي× PvC ي·آCق عA ؤد·O× éئ ظىzDF oقDF فëC pF éئ يغD×q DN ,عD@ط@ëC  
.lغD× lçCكiغ يآDF ,ؤد·O× عA عkكF ي·آCق pى؛ ypënJ DF ,يأ®ـ× oك¬ éF يخق ;l@غD@ط@F 
يغDèV êqClغCظ،Z qC Dë ,lëA ¢ىJ £Dh koك× بë ok DèـN ,p×C فëC éئ lـئيطغ يNقD؟N 
ظىغCكNيطغ عDèV DF يOGwغ ق ¯Fo ,عDwغC عCكـµ éF D× .kكz يzDغ Pى·آCق ôoD@Fok 
ق ¢ـئ DèغA DF ظëoCقlى×C éئ يٌDىzC ق ,ذµD¾ عCكـµ éF ,kكh فىF éئ عA pث× ,P@zCk 
lأغ éئ lëA p²غ éFPvC فاط× .ظىـىGF يNقD؟N ظىzDF éOzCk ذ@FD@أ@O@× ¢@ـ@ئCق 
.lـئي× ¢أغ êD؟ëC يµCrOغC ق ي؟wد¾ f®v ok ,يOـv êDçpا؟N qp¬ qC éغDëCpتklWNDw@J 
êCéغكت éF éغDëCpتklWNDwJ lأغ pتC يOd ;PvC oك¬ فىطç ,oDG@O@µC ب@ë é@F 
ق ذأ·N ´كغ pç عDا×C pF êoDFPGى¥× pىRDN فىـaطç .lـئ oDاغC Co é؟wد¾ ,rى×AھآDـ@N 
P¾p·× ,عDا×C DëPى·آCق qC ي×كè؟× pç .koCk عA عقpىF ق فëk عقok ok ,عDطëC ´كغ pç 
éئ ,Pىغشأµ عDا×C x؟غ pF يغD×CيF yoكë عCكـµ éF ,¸آCق ok ق kpFي@× ف@ى@F qC Co 
.lـئي× kكFDغ rىغ Co ykكh ,PvC يغشأµ يzoكë DµkC pFDـF

:DçPzكغيJ

:PvC فىـZ éخDأ× فëC ذ¤C يOhDـ،FDOئ MD¥i،×

.43-33.pp ,)1992 ,Press University Cambridge :Cambridge( ,Warner Martin by .ed ,  
Philosophy and Religion in "II- Faith and Reason" ,Roger ,Trigg

قpGطF ,1376-1377 oDèF ق عDOw×q ,ضقk ق حقC ôoDطz ,ضoDèZ حDv ,p²@غقl@أ@غ .1  
.494-506£ ,يëCpآ ي©Np× ُطVpN ,[عDطëC ق ذأµ] ,koك؟غo