تاريخ نشريه‏هاى دينى در يكصد سال گذشته

در سال 1382، بزرگداشت يكصدمين سال فعاليت نشريات دينى در كشور ايران، از طرف وزارت ارشاد اسلامى با همكارى مديريت حوزه علميّه قم، با نظارت عاليه حضرات آيات آقايان جعفر سبحانى و ابراهيم امينى در قم برگزار گرديد و به مجلات برتر، جوائز و لوح تقدير تعلق گرفت.

«مجله درسهايى از مكتب اسلام» در اين مراسم به عنوان نشريه ديرپاى دينى، جايزه و لوح تقدير دريافت كرد.

آنچه در زير مطالعه مى‏فرماييد تلخيص و ويرايش سخنرانى حضرت آيت‏اللّه سبحانى به همين مناسبت در نمايشگاه مطبوعات دينى است كه در آن ايّام به همين مناسبت در قم برپا شده بود.

تاريخ مطبوعات دينى در ايران وارد صدمين سال خود شده است، بلكه به يك معنا فزون‏تر از صد سال از آغاز آن مى‏گذرد؛ زيرا نخستين مجله دينى در سال 1281 هـ.ش به عنوان «دعوة‏الاسلام» همزمان در ايران و بمبئى چاپ مى‏شده است.

مقصود از مطبوعات دينى، مجله و فصلنامه و روزنامه است و اما تاريخ چاپ كتاب دينى در ايران براى خود بحث جداگانه‏اى دارد و قريب دويست سال است كه صنعت چاپ كتاب به‏طور رسمى وارد ايران شده و از آن بهره‏بردارى به عمل آمده است.

ما، در اين مورد به آمار مطبوعات دينى به معنى ياده شده مى‏پردازيم و نخست يادآورى مى‏كنيم كه از سال 1281 تا 1357 كه آغاز انقلاب اسلامى است، مطبوعات دينى فراز و نشيب‏هاى مختلفى را پشت سر گذاشته است. قلّت و فزونى مطبوعات دينى در اين برهه از زمان تابع شرايط زمان بوده است. در عصرى كه فشار بر مطبوعات دينى زياد بوده اصلاً نشريه دينى وجود نداشته و يا اگر هم بوده به صورت كم‏رنگ و كم‏خاصيت منتشر مى‏شده است. اينك ما در اين بررسى به عناوين نشريّات و صاحبان امتياز و سال انتشار به صورت فشرده مى‏پردازيم و در پايان روشن مى‏شود كه نخستين نشريّه دينى در چه عصرى و به چه نامى گام به عرصه مطبوعات نهاده است.

در اينجا به نوعى، به گروه‏بندى مطبوعات دينى پرداخته و آنها را به نحوى كه ملاحظه مى‏كنيد، تقسيم كرده‏ايم. البته آشنايى با اين گروه‏ها نياز به توصيف بيشترى دارد كه انسان از نزديك آنها را مطالعه نموده و به تبيين آنها بپردازد.

انتشار در داخل كشور/ خارج كشور.

غيردولتى/ دولتى.

مركز انتشار در تهران/ شهرستان؛ارگان جمعيت/ اقدام فردى.

انتشار گسترده/ انتشار محدود؛انتشار طولانى مدت/ توقف در كوتاه‏مدت.

انتشار منظم/ انتشار نامنظم؛زبان فارسى/ غيرفارسى.

مهم‏ترين تقسيم، تقسيم‏بندى مطبوعات دينى از نظر زمان و دوره‏هاست كه آنها را مى‏توان به دوره‏هاى مختلف تقسيم كرد:

1. از سال 1281 تا پايان 1300؛2. از سال 1301 تا 1320.

3. از سال 1320 تا 1332؛4. از سال 1332 تا 1342.

5. از سال 1342 تا 1357.

تا اينجا پنج دوره مى‏توان براى مطبوعات دينى به معنى فصلنامه، هفته‏نامه، روزنامه بيان كرد. اما دوره‏هاى مطبوعات دينى از آغاز انقلاب اسلامى يعنى 1357 تا سال جارى (1382) براى خود تفسير ديگرى لازم دارد كه فعلاً وارد آن نمى‏شويم.

اينك به معرفى نشريات و مجلاتى كه كه در اين دوره‏ها منتشر مى‏شده است، اشاره مى‏كنيم:

دروه نخست از 1281 تا 1300

در اين دوره، مطبوعات دينى بسيار نادر بوده و فقط به دو عنوان دست يافتيم:

1. الاسلام، نشريه دينى، دو شماره در ماه، سيد محمدعلى اصفهانى (داعى‏الاسلام).

2. دعوة‏الاسلام، مجله ماهانه دينى، سيد محمدتقى واحدى، كرمانشاه.

دوره دوم از سال 1301 تا 1320

در اين دوره كه مصادف با آغاز قرن چهاردهم هجرى شمسى بود، مطبوعات دينى فراوانى منتشر شده است ولى پس از سال 1309، مطبوعات دينى افول پيدا كرده تا آنجا كه در دوران استبداد نظام پيشين تا 1320، مطبوعات دينى وجود نداشته است. اينك اسامى اين دوره:

الحق: روزنامه دينى، دو شماره در هفته، حسن هاشمى، 1302، تهران.

آستانه رضوى: روزنامه خبرى، مؤيدالوزارة، 1301، تهران.

عظمت اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، عبدالحميد خان شرقى، 1302 تا 1329 ش، تهران.

بلاغ: مجله ماهانه دينى، نصرت‏اللّه، تهران، 1306.

سياست اسلامى: روزنامه دينى، دو شماره در هفته، اعتماد الاسلام سيستانى، 1303، تهران.

الكمال: فصلنامه دينى، فضل‏اللّه آل‏داود، آستان قدس رضوى.

تذكرات ديانتى: مجله ماهانه دينى، شيخ غلامحسين‏آقا، تبريز، 1305.

تذكر: مجله دينى، اخلاقى، دو شماره در ماه، حسين زبده، تهران، 1301.

جنوب: هفته‏نامه دينى، عبداللّه عتيق‏الحسين، 1302، تهران.

ديانت: مجله ماهانه دينى، ميرزا سيد مصطفى قائم‏مقامى، 1305، تهران.

نداى اسلام: هفته‏نامه دينى، حاج ميرزا على‏آقا اصفهانى، 1301، اصفهان.

نداى ترقى: مجله ماهانه دينى، دكتر لقمان مبين، 1308، مشهد.

نهضت اسلام: هفته‏نامه دينى، اسداللّه باغ‏بادرانى، 1301، تهران، اصفهان.

اتحاد اسلام: روزنامه سياسى دينى، شيخ حسين لنكرانى، 1303، تهران.

الدين و الحياة: مجله ماهانه دينى به زبان فارسى و عربى، ميرزا على مقدس، 1309، تبريز.

همايون: مجله دينى، اجتماعى، على‏اكبر حكمى‏زاده، 1313. البته ناشر اين مجله بعدها انحراف فكرى پيدا كرد و كتابچه‏اى به نام «اسرار هزار ساله» منتشر كرد.

دوره سوم نشريات دينى از سال 1320 تا 1332

در اين دوره كه با اشغال ايران توسط متّفقين آغاز مى‏شود، نظام استبدادى ضعيف‏تر شده و فشار اجتماعى كمتر و قلمها آزاد مى‏شود و تعدادى از مطبوعات دينى پا به عرصه مى‏نهند:

نداى دين: هفته‏نامه دينى، سيد ضياءالدين علامه، 1320، اصفهان.

نداى حق: هفته‏نامه دينى، سيد حسن عدنانى، 1329، تهران.

طلوع اسلام: هفته‏نامه دينى، حاج مير محمدعلى صدرايى اشكورى، 1328، رشت.

احياء: هفته‏نامه دينى، ميرزا عبدالحسين ذوالرياستين، 1329، شيراز.

منادى اسلام: هفته‏نامه دينى، محمدحسين ناصرى، 1330 تهران.

نامه محقق: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمدباقر محقق، 1330 رشت.

أحدى: هفته‏نامه دينى، مدير مسئول: حاج على احمدى، 1330، تهران.

اسلام امروز: هفته‏نامه دينى، صدرالدين بهبهانى، 1320، تهران.

اسلام در شرق: هفته‏نامه دينى و انتقادى، محمدحسن نجفى‏زاده، 1331، اصفهان.

آيين اسلام: نصرت‏اللّه نوريانى، 1323.

حيات مسلمين: مجله هفتگى دينى، ابوالفضل ابن‏الرضا، تهران، 1320. جهان اسلام: هفته‏نامه دينى، حاج ابراهيم حكمت، 1331، تهران.

دانشكده معقول و منقول: فصلنامه فلسفى-دينى، بديع‏الزمان فروزانفر، 1314، تهران.

ستاره اسلام: روزنامه دينى- خبرى، محمدتقى شكوهكده، 1326، تهران.

انتقاد روز: هفته‏نامه دينى، ارگان جمعيّت طرفداران قرآن، تهران، 1330.

جمعه: مجله دينى، محمدحسن محمدى اردهالى، 1330، تهران.

نيروى غرب: هفته‏نامه دينى، ابوطالب واعظ، 1330، كرمانشاه.

نهضت تعاون اسلام: هفته‏نامه دينى، سيد جلال كاشانى، 1331، تهران.

قدرت اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمدباقر احمديان، 1326، تهران. (ارگان آذربايجانى‏هاى مقيم تهران).

مدنيّت: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، حسين مترجم مدنى، 1322ش.

صداى قم: هفته‏نامه دينى و خبرى، على‏اكبر افصحى، 1331، قم.

سياست اسلام: هفته‏نامه دينى و خبرى، حسين ماكوئى، 1330، تهران.

پرچم اسلام: هفته‏نامه دينى، دكتر سيد عبدالكريم فقيهى شيرازى، 1325، تهران.

طالب حق: ماهنامه دينى، محمدجواد خمامى، 1331، رشت.

طوفان: هفته‏نامه دينى و خبرى، جعفر فشاركى، 1329، اصفهان.

شفق شيراز: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، على‏اكبر شيعتى، 1331، شيراز.

بامداد اميد: هفته‏نامه دينى، محمود فارابى، 1328، قم.

طوفان اصفهان: ناشر افكار جمعيت‏هاى دينى، 1330، اصفهان.

شهر دانش: مجله ماهانه دينى و اخلاقى، سيد حسن حاج سيدجوادى، 1331، قزوين.

صدر اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، سيد حسين صدر شيرازى، 1328، تهران.

فروز ما: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، پرويز وكيل‏افروز، 1330، تهران.

به سوى جنّت: هفته‏نامه دينى، سيد اسماعيل موسوى، 1331، تهران.

قيام قم: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمدحسين وفايى، 1330، قم.

مردان خدا: مجله ماهانه دينى و اجتماعى، على سعيد بسطامى، 1327، تهران.

مجموعه حكمت: مجله ماهانه دينى، سيد فخرالدين برقعى، 1332، قم.

مسلمين: مجله ماهانه دينى و اخلاقى، مهدى حاج سراج انصارى، 1328، تهران.

انجمن تبليغات اسلامى: دينى و اخلاقى، 1323، تهران.

دوره چهارم از سال 1332 تا 1342.

در اين دوره كه با كودتاى 28 مرداد آغاز مى‏شود، كم‏كم استبداد فردى به تحكيم موضع خود پرداخته و هرچه زمان مى‏گذشت، محدوديّت دينى بيشتر مى‏شد.

نغمه دنيا: هفته‏نامه دينى، دكتر عباس جناب‏زاده، 1335.

درسهايى از مكتب اسلام: ناصر مكارم شيرازى، 1337.

فقيه: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، حسين فقيه مرندى، 1338، تهران.

نامه آستان قدس: فصلنامه دينى، تقى بينش و فخرالدين حجازى، 1339، مشهد مقدس.

البته اين به اين معنا نيست كه فقط مطبوعات دينى منحصر به اين سه عنوان بوده است، بلكه برخى از مطبوعات دينى كه در سالهاى 1320 تا 1332 منتشر مى‏شده در اين بخش نيز به حيات مطبوعاتى خود ادامه مى‏داد.

دوره پنجم از سال 1342 تا 1357

در اين دوره، نظام استبدادى با قدرت هرچه تمامتر حكومت مى‏كرد، ولى به برخى از افراد امتياز بسيار محدودى داده شد كه تنها مى‏توانستند در محدوده دينى به معنى اخصّ سخن بگويند و خروج از اين دايره محدود، موجب لغو امتياز مى‏شد. اينك به عناوينى از مطبوعات دينى اين دوره اشاره مى‏شود:

الفكر الاسلامى: فصلنامه به زبان عربى، بعضى مقاله‏ها به فارسى، دكتر عباس مهاجرانى، 1351ش، تهران.

نسل نو: مجله ماهانه دينى و علمى و اجتماعى، سيد حسن شريعتمدارى، 1351، قم.

مقاله‏نامه: فصلنامه علمى و دينى، مؤسسه در راه حق، 1345، قم.

پيك اسلام: ماهنامه دينى، جواد مقصودى، همدان، 1341ش.

پيام شادى: مجله ماهانه دينى، سيد حسن شريعتمدارى، 1350.

نشريّه كتابخانه مسجد اعظم قم: 1345، قم.

الهادى: فصلنامه دينى، به زبان عربى، دارالتبليغ اسلامى قم، احمد عباسى، 1350، قم.

تا اينجا به دوره‏هاى پنجگانه مطبوعات دينى تا سال 1357 به گونه‏اى اشاره شد ولى يك رشته نشريات دينى داريم كه در خارج از كشور منتشر مى‏شد كه اكنون فرصت بررسى آنها نيست.

اكنون با پايان يافتن تبيين دوره‏هاى نشريات دينى، مجموع مطبوعات دينى را به ترتيب حروف الفبا يادآور مى‏شويم و سال مذكور در كنار هريك، سال انتشار آنهاست:

1. آيين اسلام: نصرت‏اللّه نوريانى، 1323-1324.

2. نامه آستان قدس: فصلنامه دينى، تقى بينش و فخرالدين حجازى، 1339، مشهد

3. آستانه رضوى: روزنامه خبرى، مؤيدالوزارة، 1301.

4. اتحاد اسلام: روزنامه سياسى دينى، شيخ حسين لنكرانى، 1303.

5. أحدى: هفته‏نامه دينى، حاج على احمدى، 1330.

6. اسلام امروز: هفته‏نامه دينى، صدرالدين بهبهانى، 1320.

7. اسلام در شرق: هفته‏نامه دينى و انتقادى، محمدحسن نجفى‏زاده، 1331.

8. احياء: هفته‏نامه دينى، ميرزا عبدالحسين ذوالرياستين، 1329.

9. الاسلام، مجله ماهانه دينى، سيد محمد على داعى الاسلام اصفهانى، 1281.

10. الدين و الحياة: مجله ماهانه دينى به زبان فراسى و عربى، ميرزا على مقدس تبريزى، 1309.

11. عظمت اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، عبدالحميد خان شرقى، 1302.12. العلم: فصلنامه دينى و فلسفى، به زبان عربى، هبّة‏الدين شهرستانى، 1290.

13. الكمال: فصلنامه دينى، فضل‏اللّه آل‏داود، آستان قدس رضوى، 1302.

14. انتقاد روز: هفته‏نامه دينى، ارگان جمعيّت طرفداران قرآن، تهران، 1330.

15. انجمن تبليغات اسلامى: دينى و اخلاقى، تهران، 1323.

16. بامداد اميد: هفته‏نامه دينى، محمود فارابى، 1328.

17. به سوى جنّت: هفته‏نامه دينى، سيد اسماعيل موسوى، 1331.

18. بلاغ: مجله ماهانه دينى، نصرت‏اللّه، تهران، 1306.

19. بهبود خراسان: هفته‏نامه دينى، دكتر محبّت‏اللّه آزموده، 1331.

20. بيان الحق: هفته‏نامه دينى، محمد بيان‏الحق، 1330.

21. پرتو اسلام: هفته‏نامه دينى، محمد شكورى، تبريز، 1331.

22. پرچم اسلام: هفته‏نامه دينى، دكتر سيد عبدالكريم فقيهى شيرازى، 1325.

23. پيام حق: هفته‏نامه دينى، غلامرضا فيروزيان، 1328.

24. پيام شادى: مجله ماهانه دينى، سيد حسن شريعتمدارى، 1350.

25. پيك اسلام: ماهنامه دينى، جواد مقصودى، همدان، 1341.

26. تاريخ اسلام: ماهنامه تاريخى و دينى، 1320.

27. تاريخى: مجله ماهانه متمايل به دينى، على‏اكبر تشيد، 1321.

28. تذكرات ديانتى: مجله ماهانه دينى، شيخ غلامحسين‏آقا، تبريز، 1305.

29. تذكر: مجله دينى، اخلاقى، دو شماره در ماه، حسين زبده، تهران، 1301.

30. تعليمات اسلامى: مجله ماهانه دينى، آموزشى، ارگان جامعه تعليمات اسلامى، مرتضى ملكى، 1331.

31. تقوى: هفته‏نامه دينى و خبرى، شيخ رضا رشتى كاظمينى، 1329.

32. تمدن قم: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمد خازنى، 1331.

33. جلوه: مجله ماهانه دينى و فلسفى، جامعه ليسانسيه‏هاى دانشكده علوم معقول و منقول، محمد شريعت‏زاده مازندرانى، 1324.

34. جمعه: مجله دينى، محمدحسن محمدى اردهالى، 1330.

35. جنوب: هفته‏نامه دينى، عبداللّه عتيق‏الحسين، 1302.

36. جهان اخلاق: مجله ماهانه دينى و ادبى، اسماعيل واعظ‏پور، 1332.

37. جهان اسلام: هفته‏نامه دينى، حاج ابراهيم حكمت، 1331.

38. حيات‏المسلمين: هفته‏نامه دينى، شيخ مصطفى رهنما.

39. حيات مسلمين: مجله هفتگى دينى، ابوالفضل ابن‏الرضا.

40. داد خراسان: هفته‏نامه دينى، ابوتراب حسينى شهيدى، 1330.

41. دارالاسلام: مجله ماهانه دينى، از انتشارات اداره تبليغات اسلامى، 1328.

42. دانشكده معقول و منقول: فصلنامه فلسفى-دينى، بديع‏الزمان فروزانفر، 1314.

43. درسهايى از مكتب اسلام: ناصر مكارم شيرازى، 1337.

44. درّة‏النجف: مجله ماهانه دينى، حاج شيخ حسن اصفهانى، 1328.

45. دعوة الاسلام، نشريه دينى، دو شماره در ماه، سيد محمدعلى اصفهانى (داعى‏الاسلام) 1324.

46. دعوة‏الاسلام، مجله ماهانه دينى، سيد محمدتقى واحدى، كرمانشاه، 1300.

47. دموكراسى اسلامى: هفته‏نامه دينى و سياسى، ارگان مجمع مسلمانان مجاهد، 1331.

48. دنياى اسلام: هفته‏نامه دينى، سيد محمدعلى تقوى، 1325.

49. ديانت: مجله ماهانه دينى، ميرزا سيد مصطفى قائم‏مقامى، 1305.

50. ذوالفقار امروز: حسن لشگرى، 1331.

51. راستگو: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، دكتر حسن قاضى، 1326.

52. راه حق: هفته‏نامه دينى، شيخ حسن حجّتى، 1337.

53. رستگار: هفته‏نامه دينى، محمدحسين رستگار، 1330.

54. رواق: هفته‏نامه دينى، محمدكاظم سنگلجى، 1331.

55. ستاره اسلام: روزنامه دينى و خبرى، 1326.

56. سلام: هفته‏نامه دينى و اقتصادى، نصراللّه سبوحى مقدم، 1328.

57. سياست اسلام: هفته‏نامه دينى و خبرى، حسين ماكوئى، 1330.

58. شفق شيراز: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، على‏اكبر شيعتى، 1331.

59. شهر دانش: مجله ماهانه دينى و اخلاقى، سيد حسن حاج سيدجوادى، 1331.

60. صداى قم: هفته‏نامه دينى و خبرى، على‏اكبر افصحى، 1331، قم.

61. صدر اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، سيد حسن صدر شيرازى، 1328.

62. طالب حق: ماهنامه دينى، محمدجواد خمامى، 1331.

63. طلوع اسلام: هفته‏نامه دينى، حاج مير محمدعلى صدرايى اشكورى، 1328.

64. طوفان: هفته‏نامه دينى و خبرى، جعفر فشاركى، 1329.

65. طوفان اصفهان: ناشر افكار جمعيت‏هاى دينى، 1330.

66. عظمت اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، عبدالحميد خان شرقى، 1302 تا 1329 ش.

67. فروز ما: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، پرويز وكيل‏افروز، 1330.

68. الفكر الاسلامى: فصلنامه به زبان عربى، بعضى مقاله‏ها به فارسى، دكتر عباس مهاجرانى، 1351.

69. فقيه: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، حسين فقيه مرندى، 1338.

70. قدرت اسلام: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمدباقر احمديان، 1326.

71. قيام قم: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمدحسين وفايى، 1330.

72. نشريه كتابخانه مسجد اعظم قم: 1345.

73. مجموعه حكمت: مجله ماهانه دينى، سيد فخرالدين برقعى، 1332.

74. مدنيّت: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، حسين مترجم مدنى، 1322.

75. مردان خدا: مجله ماهانه دينى و اجتماعى، على سعيد بسطامى، 1327.

76. مرد كار: هفته‏نامه دينى، لسان، 1302.

77. مسلمين: مجله ماهانه دينى و اخلاقى، مهدى حاج سراج انصارى، 1328.

78. مقاله‏نامه: فصلنامه علمى و دينى، مؤسسه در راه حق، 1345.

79. منادى اسلام: هفته‏نامه دينى، محمدحسين ناصرى، 1330.

80. نامه محقق: هفته‏نامه دينى و اجتماعى، محمدباقر محقق، 1330.

81. نامه وطن: هفته‏نامه دينى، صحاف‏باشى مهاجر طهرانى، 1325.

82. نداى آسمانى: روزنامه متمايل به دين، سيد محمدتقى، 1341.

83. نداى اسلام: هفته‏نامه دينى، حاج ميرزا على‏آقا اصفهانى، 1301.

84. نداى ترقى: مجله ماهانه دينى، دكتر لقمان مبين، 1308.

85. نداى دين: هفته‏نامه دينى، سيد ضياءالدين علامه، 1320.

86. نداى حق: هفته‏نامه دينى، سيد حسن عدنانى، 1329.

87. نسل نو: مجله ماهانه دينى و علمى و اجتماعى، سيد حسن شريعتمدارى، 1351.

88. نغمه دنيا: هفته‏نامه دينى، دكتر عباس جناب‏زاده، 1335.

89. نهضت اسلام: هفته‏نامه دينى، اسداللّه باغ‏بادرانى، 1301.

90. نهضت تعاون اسلام: هفته‏نامه دينى، سيد جلال كاشانى، 1331.

91. نيروى غرب: هفته‏نامه دينى، ابوطالب واعظ، 1330.

92.واعظ: مجله دينى، مدرسة‏الواعظين لكنهو، 1316.

93. الهادى: فصلنامه دينى، دارالتبليغ اسلامى قم، احمد عباسى، 1350.

94. همايون: مجله ماهانه دينى و اجتماعى، على‏اكبر حكمى‏زاده، 1313.

تعداد ياد شده نمى‏تواند معرفى واقعى عناوين مطبوعات دينى باشد چه بسا ممكن است مجلات و يا نشريه‏هايى در مركز و بيرون از آن منتشر شده كه ما از آن آگاهى نداريم ولى بيشترين مطبوعات دينى همين‏هاست كه در اين فهرست از نظر شما گذرانديم.