نگاهى به زندگى عبد السلام آخوندزاده شيخ الاسلام قفقاز

عيسى حبيب بيگلى

مدير و استاد دانشگاه دولتى نخجوان

مترجم محى‏زاده

طى دويست‏سال اخير روحانيون در رشد و ترقى و توسعه تمامى اقوام قفقاز از جمله آذربايجان نقش مهمى داشته‏اند. يكى از آنها دانشمند و اسلام‏شناس مشهور و روحانى معروف ملاعبدالسلام آخوندزاده از روحانيونى است كه در قفقاز به درجه شيخ‏الاسلامى رسيد.

ملا عبدالسلام آخوندزاده 154 سال قبل يعنى در1843م [1223 شمسى] در شهر «سليان‏» آذربايجان در يك خانواده روحانى متولد شد. او نزد پدر خويش تحصيل علوم كرد و در مدت كوتاهى خواندن و نوشتن به زبانهاى عربى و فارسى را آموخت. كتابخانه بزرگ پدرش مدرسه او گرديد. وى با بهره‏گيرى از همين كتابخانه امكان يافت در سن جوانى قرآن را بياموزد و در همين كتابخانه با آثار پرارزش و گوناگون در موضوعات تاريخ و فلسفه اسلام آشنا شد. وى با تحصيل در مدرسه دينى «سليان‏» اطلاعات علمى خود را گسترش داد و تعميق بخشيد. هنوز جوان بود كه در موقع شخصيتى متخصص در علوم دينى توجه همگانى را به خود جلب كرد. به اين خاطر بود كه در سال 1861م [1241 ش] به تفليس رفت و در مدرسه دينى وابسته به اداره روحانى مسلمانان قفقاز به تدريس زبانهاى عربى و فارسى پرداخت. عبدالسلام معلم در همين مدرسه به مدت هفت‏سال به آموزش علوم اسلامى و زبانهاى فارسى و عربى پرداخت و با تبليغ و تدريس نسل حاضر را با عقايد اسلامى آشنا ساخت. نفوذ عبدالسلام آخوندزاده در اينجا به جايى رسيد كه در سال 1878م [1258 ش] از طرف «سمينارياى‏گورى‏» ⁽¹⁾ گرجستان دعوت به كار شد و در اين مدرسه به عنوان مدرس زبان آذربايجانى و علوم شريعت‏به فعاليت پرداخت و صدها جوان را با علوم قرآنى و شريعت آشنا ساخت. در سايه زحمات و فداكارى وى نسل جديدى از افراد كاملا آشنا با علوم اسلامى و بخصوص تشيع تقديم آذربايجان شد. او همچنين محصلان اين انستيتو را با نماز و روزه و احكام و عبادات مختلف عادت داد. در بعد آموزش زبان فارسى نيز عبدالسلام خدمات زيادى انجام داد. او حتى براى استفاده محصلان، جزوه‏اى درسى به نام «مفتاح لسان فارسى‏» نوشت و در 1891م [1271 ش] آن را به صورت كتاب چاپ كرد و در اختيار محصلان قرار داد.

به خاطر همه اين كوششها، عبدالسلام متجاوز از يك قرن پيش يعنى در سال 1894م [1274 ش] زمانى كه هنوز 51 سال بيشتر نداشت‏به درجه شيخ‏الاسلامى رسيد. عبدالسلام آخوندزاده يكى از نخستين آذربايجانيانى است كه در قفقاز به اين درجه عالى دينى رسيد. او همچنين در همين سال به رياست اداره روحانى مسلمانان قفقاز در تفليس برگزيده شد و تا آخر عمر در اين سمت فعاليت كرد. در سايه رهبرى عاقلانه وى بود كه «اداره روحانى مسلمانان قفقاز» در ميان اين نوع اداره‏هاى وابسته به ساير مسلمانان در كل روسيه صاحب نفوذ زيادى شده بود.

شيخ‏الاسلام عبدالسلام آخوندزاده آذربايجانى در 18 نوامبر1907م [27 آبان‏1287 ش] در شهر تفليس وفات يافت.

عبدالسلام آخوندزاده داراى آثار علمى زيادى بوده كه تاكنون حفظ و نگهدارى شده است.

آثار وى دو گونه است:

1 - تحقيقات در مورد زبان فارسى و صرف و نحو

از اين نوع مى‏توان «مفتاح لسان فارسى‏»، «صرف مختصر»، «خط تعليق و نستعليق‏» را نام برد.

2 - آثار دينى، تاريخى و تربيتى

از اين نوع مى‏توان «وعظ و نصيحت‏» در1903م [1283 ش]، «رسالة‏الاحكام‏» (1903)، «عمدة‏الاحكام‏» (تبريز 1300 ق)، «كتاب معلم اطفال‏» در1897م [1277 ش] را نام برد.

همه اين آثار با استناد به تاريخ اسلام، كلام و نصايح پيامبر اسلام(ص) نوشته شده است. كتاب «تاريخ پيغمبران مقدس‏» از ميان تمامى آثار عبدالسلام آخوندزاده در موضوع اسلام، جايى ويژه دارد. اين اثر ارزشمند در 1892م [1272 ش] نوشته شد و در سالهاى‏1893م، 1901م،1993م در باكو به صورت كتاب منتشر شد. در اين اثر ارزشمند كه يك مقدمه و دو فصل را در برمى‏گيرد نگاهى علمى به تاريخ دوران آدم تا خاتم(ص) افكنده شده و تولد، راه زندگى، باور و اعتقاد، هابيل و قابيل و پيغمبرانى چون نوح، ابراهيم، اسماعيل و يوسف منعكس شده است.

عبدالسلام آخوندزاده همچنين حيات پرمعنا و پر از حوادث حضرت پيغمبر(ص) و مبارزات بزرگ و آموزنده وى را مطالعه و جمعبندى نموده است.

كتاب «تاريخ پيغمبران مقدس‏» هنوز هم در آذربايجان به عنوان اثرى علمى و منبعى در پژوهشهاى تاريخى و تاريخ اسلام داراى ارزش والايى است.

پى‏نوشت:

1- انستيتوى علوم تربيتى در گرجستان كه به تربيت آموزگاران از اهالى قفقاز براى تدريس در مدارس محلى مى‏پرداخت. بسيارى از شخصيتهاى مهم جمهورى آذربايجان از جمله موسيقيدان، نويسنده، سناريست و روزنامه‏نگار مشهور و بنيانگذار موسيقى نوين در شرق يعنى عزيز حاجى بيك‏اف فارغ‏التحصيل همين انستيتو بودند - م.