91

يكى از سودمندترين و ماندگارترين سنّت‏هايى كه در عصر شُكوه تمدّن اسلامى پايه‏ريزى شد، تأسيس نهادهاى علمى - آموزشى بود. بيت‏الحكمه‏ها، دارالعلم‏ها، دارالقرآن‏ها، مدارس دينى(چون نظاميه و مُستَنصِريه) و جامع‏(1)هاى آموزشى(چون اَزهَر، زيتونه و قَرَويّين)، همگى زاده چنين سنّتى هستند. بر اين شمار، بايد دارالحديث‏ها را هم افزود كه قدمت برخى از آنها به هشت قرن مى‏رسد.(2) به عنوان نمونه: دارالحديث اشرفيه دمشق كه به دستور موسى بن عادل (م 635 ق) از سلاطين ايّوبى و مشهور به «الأشرف» بنا نهاده شد، همچنان پا برجاست و هم اكنون كتاب‏خانه تخصّصى حديث اهل سنّت، پايگاه حديثىِ mohaddith.com و فرهنگستان علوم سوريّه در آن مستقر است.دارالحديث كامليه نيز كه به دستور محمّد بن عادل (م 635 ق) از سلاطين ايّوبى و مشهور به «الكامل» در قاهره بنا گرديد، همچنان داير و محلّ تعليم قرآن و حديث است.
مؤسسه فرهنگى دارالحديث، تنها «دارالحديثِ» شيعه در جهان معاصر است.اين مؤسسه به همّت حجّةالاسلام والمسلمين محمّد محمدى رى شهرى، در تاريخ 1374/8/22 و با هدفِ شناخت، تعليم و ترويج حديث (سنّتِ) پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) و با پيام مقام معظّم رهبرى، در قم افتتاح گرديد.اين مؤسسه داراى سه رُكن يا بخش اصلى است كه به تفصيل درباره آنها خواهيم گفت.

يك.مركز تحقيقات (پژوهشكده)

اين بخش از مؤسسه، در جهت تحقّق اهداف زير، فعاليت مى‏كند:
الف) پژوهش در زمينه حديث و علوم حديث (تاريخ حديث، رجال، درايه، فقه الحديث، و...) با هدف دفاع از سنّت و پالايش احاديث؛
ب) تبيين و ترويج دانش‏ها و معارف حديثى؛
ج) تدوين كتاب‏هاى حديثىِ جديد، متناسب با نيازهاى عصر؛
د) تربيت محقّق در حوزه‏هاى مختلف علوم حديث.
تحقيقات در اين مركز، در شش گروه پژوهشى سازماندهى شده است كه به اختصار، معرّفى مى‏شوند:
1. گروه موسوعه نگارى. اين گروه، با سابقه‏ترين بخش مركز است و با هدف يارى رساندن به تحقيقات كاربردى و تسهيل دستيابى محقّقان علوم مختلف به حديث، كار تدوين موسوعه‏ها يا مجموعه‏هاى بزرگ حديثى را دنبال مى‏كند.برجسته‏ترين محصول تلاش‏هاى اين گروه، دانش‏نامه‏اى حديثى است كه در سه حجم، منتشر شده است: ميزان الحكمة،(3) منتخب ميزان الحكمة، موسوعة ميزان الحكمة.
از موسوعة ميزان الحكمة تا كنون، متناسب با ضرورت‏هاى اجتماعى و نيازهاى زمان، كتاب‏هاى مستقلّ زير، منتشر شده است: اهل بيت(ع) در قرآن و حديث، علم و حكمت در قرآن و حديث، نماز در قرآن و حديث، حج در قرآن و حديث، خِردگرايى در قرآن و حديث، دوستى در قرآن و حديث، تبليغ در قرآن و حديث، گفتگوى تمدّن‏ها در قرآن و حديث،(4) و...
آخرين محصول گروه موسوعه‏نگارى، موسوعة الإمام على(ع) فى الكتاب والسنّة والتاريخ (در دوازده جلد) است كه در سال امام على(ع)
 

92

منتشر و با استقبال زيادى مواجه شد و از ترجمه آن، تا كنون، تنها برگردان جلد چهارم با عنوان سياست‏نامه امام على(ع) منتشر گرديده است.
2. گروه احيا و تصحيح. اين گروه، وظيفه تصحيح، تحقيق و انتشار آثار چاپ نشده عالمان گذشته (به شيوه علمى و فنّى) را به عهده دارد. شناسايى و طبقه‏بندى آثار پيشينيان در حوزه حديث و علوم حديث و يارى رساندن به محقّقان در تصحيح و تحقيق اين‏گونه متون نيز از مسئوليت‏هاى اين گروه است.از محصولات اين گروه، فهرستگان (فهرست جامع) نسخه‏هاى خطّى حديث و علوم حديث شيعه را مى‏توان نام برد كه در دو نسخه مكتوب و نرم‏افزارى منتشر خواهد شد.
3. گروه ترجمه و تدوين. وظيفه اين گروه، انتقال معارف حديثى به طبقات مختلف جامعه، از طريق: ترجمه، گزيده‏سازى، چكيده نويسى، ساده ساختن متون، و... است. كليه فعاليت‏هاى ترجمه مركز (فارسى، عربى، انگليسى، فرانسه، اردو، و...) در اين گروه، متمركز است.
4. گروه رجال. عالمان دين، برخودْ فرض مى‏دانند كه قبل از بهره‏گيرى از هر حديثى، اطمينان حاصل كنند كه آن حديث، حقيقتاً از معصوم است.يكى از مهم‏ترين راه‏هاى رسيدن به اين هدف، بررسى رجال (راويان) آن حديث است. چه در ميان شيعه و چه در اهل سنّت، كتاب‏هاى زيادى در شناخت راويان حديث، نوشته شده است.از وظايف گروه رجال، بازشناسى اين منابع و شناخت روش‏ها و مبانى مؤلّفان آنها و ارائه ضوابطى كاربردى براى شناخت راويان است.اين گروه، فرهنگِ مصطلحات رجال و درايه (به عربى) و مأخذشناسى رجال شيعه(به فارسى) را در دست نشر دارد.
5. گروه تاريخ و مصطلحات حديث. احاديثى كه امروزه در اختيار ما هستند، توسط نويسندگان و عالمان بزرگى در قرون گذشته تدوين و گردآورى شده‏اند.آنان ، بى‏شك در گزينش و دسته‏بندى و به طور كلّى روش ارائه احاديث، تحت تأثير محيط علمى - اجتماعى و شرايط زندگى خود بوده‏اند.به همين دليل، براى بهتر فهميدنِ هر حديث، بايد توجّه دقيقى به تاريخ (سرگذشت) آن حديث و اصطلاحاتى كه محدّثان درباره متن و سَنَد آن به كاربرده‏اند، صورت گيرد.شناخت مكتب‏هاى تدوين حديث، شناخت روش تحقيق محدّثان و مؤلّفان كتب حديث، بررسى تأثير گرايش‏ها و مذاهب و شرايط محيطى در تدوين كتب حديث، و... از وظايف اين گروه است.اين گروه تاكنون، روش تحقيق و مكتب حديثى فيض كاشانى و علامه مجلسى را بررسى و تدوين نموده است.
6. گروه فقهُ الحديث. از آن‏جا كه بهره‏گيرى از متن حديث و فهم محتواى آن، تابع قواعد و ضوابط خاصّى است كه تاكنون كم‏تر به صورت مستقلْ مورد توجّه پژوهشگران قرار گرفته‏اند، اين گروه، دست‏اندركار تدوين اين قواعد است.از ديگر وظايف اين گروه، شرح واژه‏هاى مشكل احاديث (غريبُ الحديث)، شرح احاديث مشكل، معرّفى احاديث ناسخ و منسوخ، و... است.

ديگر بخش‏ها

در مركز تحقيقات دارالحديث، بجز شش گروه پژوهشى، چهار بخش نيز به فعاليت علمى - اطلاع رسانى اشتغال دارند كه عبارت‏اند از:
1. مركز اطلاع رسانى. اين مركز، مشتمل است بر واحدهاى :
الف) پاسخگويى به پرسش‏هاى حديثى كه سؤالات حديثى همگان را از طريق شماره تلفن 7710010 - 0251 و پست الكترونيك: hadith.net hadith و يا صندوق پستى: 37185/3418 به صورت شبانه‏روزى و با يارى گرفتن از بانك اطلاعات حديثى موجود در اين واحد، پاسخ مى‏گويد.
ب) اينترنت كه پايگاه hadith.net را به عنوان نخستين پايگاه حديث شيعه در شبكه جهانى
 

93

اطّلاع‏رسانى اداره مى‏كند و كليه محصولات مؤسسه را در اختيار علاقه‏مندان قرار مى‏دهد.
ج) روابط عمومى، با نشانى پُستى: 37185/4156 و شماره تلفن: 7710487
د) كانون حديث، كه عهده‏دار ترويج و همگانى نمودن معارف حديثى در ميان سه گروه سنّى جوان، نوجوان و كودك است و تاكنون به كمك سازمان‏ها و مؤسسات مايل به همكارى، كانون‏هاى حديثى را در شهرهاى مختلف كشور، راه‏اندازى كرده است.

از فعاليت‏هاى مركز اطّلاع رسانى، برگزارى «نشست‏هاى حديث پژوهى»، شركت در نمايشگاه‏ها، انتشار سال‏نامه حديثى نور، انتشار نسخه‏هاى نرم‏افزارى از محصولات مركز تحقيقات و توليد نرم افزارهاى كنزالعمّال و ميزان‏الحكمة و... است.
2. كتاب‏خانه تخصّصى حديث. اين كتاب‏خانه - كه در نوع خود كم نظير است - ، تقريباً تمامى منابع مورد نياز را در اختيار پژوهشگران حديثى قرار مى‏دهد.اين كتاب‏خانه داراى بيش از بيست هزار جلد كتاب در موضوع حديث و علوم حديث (شيعه و اهل سنّت)، آرشيو نشريات، مخزن نسخه‏هاى خطّى و عكسى، بخش پايان نامه‏هاى حديثى و... است و خدمات ويژه‏اى به پژوهشگران ارائه مى‏كند.
3. ويرايش و آماده‏سازىِ نشر. اين بخش، عهده‏دار مراحل پس از تأليف و تحقيق و پيش از نشر است كه عبارت‏اند از : ويرايش، حروف‏چينى، مقابله، تصحيح، نمونه‏خوانى، صفحه‏آرايى و طرّاحى.
4. نشريات. در اين مركز، سه نشريه تهيه و منتشر مى‏گردد:
يكم. فصل‏نامه علمى - تخصّصى علوم حديث كه نخستين نشريه فارسىِ حديث پژوهى به شمار مى‏رود.اين نشريه از پاييز 1375 تاكنون، بدون وقفه منتشر شده و ده‏ها مقاله تخصّصى، رساله حديثى، مقاله اطلاع‏رسانى، گفتگو و گزارش را عرضه كرده است.
نشانى: قم، صندوق پستى 37185/3431، علوم حديث.
دوم. نشريه زندگى كه حديثى - تربيتى و ويژه جوانان است.
نشانى: قم، صندوق پستى 37185/816، زندگى.
سوم. نيم‏سال‏نامه ميراث حديث شيعه كه ويژه انتشار رساله‏هاى خطّى حديث و علوم حديث شيعه است و تاكنون پنج دفتر از آن منتشر شده است.
نشانى: قم، صندوق پستى 37185/3431 ، ميراث حديث شيعه.

دو. دانشكده علوم حديث

يكى ديگر از اركان مؤسسه فرهنگى دارالحديث، دانشكده علوم حديث است.اين دانشكده از مؤسسات آموزش عالى غير انتفاعى - غير دولتى كشور است كه از طريق آزمون سراسرى، دانشجو جذب مى‏كند و مدرك آن، مورد تأييد وزارت علوم ، تحقيقات و فناورى است.اين دانشكده از مهرماه 1378 براى رشته كارشناسى علوم حديث، از ميان خواهران و برادرانِ علاقه‏مند، دانشجو گرفته است.
هدف از تأسيس اين دانشكده: انسجام بخشيدن به آموزش‏هاى حديثى، تربيت اساتيد و پژوهشگرانى براى علوم حديث، ايجاد ارتباط ميان تحصيلات حوزوى و دانشگاهى در زمينه حديث، و... است.اين دانشكده، در نوع خود، در سطح كشور، منحصر به فرد شمرده مى‏شود.(5)
دانشكده علوم حديث با بيست هزار متر مربّع زيربنا، در جوار مرقد مطهّر حضرت عبدالعظيم(س) در شهررى واقع و داراى امكاناتى از قبيل: خوابگاه، كتاب‏خانه تخصّصى، تالارهاى مخصوص مطالعه خواهران و برادران، مركز نجوم و ستاره‏شناسى (رَصَدخانه و آسمان‏نما)، مجموعه ورزشى، مركز رايانه و اينترنت، آزمايشگاه زبان، سالن غذاخورى، و... است.تحصيل در اين
 

94

دانشكده، رايگان است و مسئولان دانشكده، متون دروس عالى و طرح‏هايى براى تشكيل دروه‏هاى تحصيلات تكميلى (كارشناسى ارشد و دكترى) را در دست تدوين دارند.
نشانى: شهررى، صندوق پستى 18735/477، دانشكده علوم حديث.
تلفن: 6 - 5659384 - 021
نشريه ويژه دانشكده علوم حديث، دو فصل‏نامه تخصّصى علوم الحديث است كه به زبان عربى منتشر مى‏شود.
نشانى: قم، صندوق پستى 37185/3431 ، علوم الحديث.
دانشجويان اين دانشكده نيز دو نشريه داخلى به نام‏هاى حديث انديشه و روايت، منتشر مى‏كنند كه اوّلى فصل‏نامه و دومى ماه‏نامه است.

سه.انتشارات دارالحديث

اين بخش از مؤسسه فرهنگى دارالحديث، به كار چاپ و نشر (توزيع) محصولات مؤسسه و نيز ديگر آثار مرتبط با حديث و علوم حديث، اهتمام دارد. دفتر مركزى انتشارات، در قم واقع است وشعبه‏اى نيز در بيروت دارد.اين انتشارات تاكنون، بيش از يكصد و ده عنوان كتاب و نشريه منتشر كرده است كه برخى از آنها مشتمل بر چند مجلّدند و برخى نيز بارها تجديد چاپ شده‏اند.
نشانى: قم، صندوق پستى 37185/4468، انتشارات دارالحديث.
تلفن: 7741650 و 7740523

95

اعتماد به نفس

دل كه الهى شد، همه چيز انسانْ الهى مى‏شود. نور خداوند در دل مؤمن، گويى خورشيدى است كه تمام ذرّات وجود او را گرم نگه مى‏دارد. اين نور، خونى مى‏شود كه در سرتاسر وجود او مى‏دود و تمام اعضا و جوارحش را نورانى و الهى مى‏كند. وقتى نور خدا بر دل تابيد، ديگر اين دل، دلِ خاكى نيست؛ دلى خدايى است؛ دلى كه از زمين و زمان، فرسنگ‏ها فاصله دارد. دلى است كه هيچ يك از تعابير مادّى در آن نمى‏گنجد.دل است و عاشق هم مى‏شود؛ امّا عاشق حق. دل است و ترس هم بر آن راه خواهد يافت؛ امّا فقط ترس از خدا.
هستم اگر مى‏روم، گر نروم، نيستم!
اعتماد به نفس، رويكرد يا نگرشى است كه به افراد، اجازه مى‏دهد تا برداشت‏هاى واقعى و در عين حالْ مثبتى از خود و موقعيت‏هايشان داشته باشند. افرادى كه داراى اعتماد به نفس هستند، نسبت به توانايى‏هاى خود، اطمينان دارند، بر امور زندگى خود مسلّطاند و معتقدند كه مى‏توانند بر مبناى آنچه كه آرزو مى‏كنند يا انتظار دارند، برنامه‏ريزى كرده، آن را به مرحله اجرا درآوردند. اعتماد به نفس، به اين معنا نيست كه افراد، قادر به انجام دادن هر كارى باشند. افرادِ برخوردار از اعتماد به نفس، داراى انتظارات واقعى هستند. حتى وقتى بعضى از انتظارات آنها برآورده نشود، برداشت مثبت از خودشان را ادامه مى‏دهند و خودشان را قبول دارند. افرادى كه اعتماد به نفس ندارند، براى اين كه احساس خوبى درباره خودشان داشته باشند، در حدّ افراط، به تأييد ديگران وابسته مى‏شوند. آنها از خطر كردن اجتناب مى‏ورزند؛ زيرا از شكست مى‏ترسند. اين افراد، معمولاً از خود انتظار موفّقيت ندارند و اغلب، خودشان را دستِ كم مى‏گيرند.

نامه ‏هاى شما :

اصفهان: حامد كوهى، مريم تيكنى، آيدا منصورى، پريناز رئيسى، فاطمه نصر اصفهانى بابل: زهره صباغ زاده تهران: محمدحسن فردوسى‏زاده، شبنم يثربى، مهدى شيخ، زهرا خدامى، خديجه خطيبى چالوس: سمانه فاخرى دامغان: زهرا محسنى رودسر: راحله سهيلى شيراز: بهزاد نيكوبيان فسا: كتايون توكلى قزوين: فاطمه رحيمى ميلاش قم: حسين جوادى‏فر، زهره سادات حسينى، فريبا داودى، زهرا شهبازى، مريم عزيزى، مهدى درويش‏خانى گرگان: مريم على‏اكبرى، نگار رهبر ماهشهر: خديجه شعبانى مشهد: سلمانى‏زاده، محمود قوچانى ملارد كرج: سارا وحدت‏زاده يزد: زهراالسادات خاكزاد.
نامه‏هاى اينترنتى: سيد حسين درستكار يزدى (قم)، حسين حاجى‏پور (لامرد) على و سجاد تنها(تهران)

---

1 . جامع، اصطلاحاً به مسجدى گفته مى‏شد كه مردم شهر براى نماز عيد فطر و قربان، در آن، گِرد مى‏آمدند.
2 . دار به معناى خانه است.ظاهراً نخستين «دارالحديث» در جهان اسلام، همان است كه نورالدين محمود بن زنگى(م 569 ق) از اتابكان شام، در دمشق، بنياد نهاد و اكنون از محلّ آن، نشانىِ روشنى در دست نيست.
3 . ميزان الحكمة، دائرةالمعارف حديثى جديدى است كه توسط حجّةالاسلام والمسلمين رى شهرى و با همكارى محقّقان گروه موسوعه نگارى تدوين شده و در دو نسخه «با ترجمه فارسى» (در پانزده مجلّد) و «بدون ترجمه» (در نُه مجلّد) منتشر شده است.در اين مجموعه، 23030 حديث اخلاقى، اعتقادى، اجتماعى و فكرى از منابع مختلف شيعه و سنّى، در 564 موضوع اصلى و 4260 موضوع فرعى دسته‏بندى و جمع‏آورى شده است.در اين دانش‏نامه، آيات مربوط به هر موضوع نيز ذكر شده‏اند.
منتخب ميزان الحكمة، حجمى برابر با يك هشتم متن پيشين دارد و مشتمل است بر 418 عنوان اصلى، 1900 عنوان فرعى و 6848 حديث.
موسوعة ميزان الحكمة، شكل‏گسترش يافته ميزان الحكمة و هر موضوع آن، يك كتاب مستقل است.
4 . پس از طرح جهانى نظريه «گفتگوى تمدّن‏ها» از سوى حجةالاسلام والمسلمين سيد محمّد خاتمى و پذيرش پيشنهاد ايشان براى نامگذارى سال 2001 ميلادى به نام «سال گفتگوى تمدّن‏ها» در مجمع عمومى سازمان ملل متّحد، ارائه تفصيلىِ اصول، روش‏ها، راهبُردها و نمونه‏هاى تاريخىِ اين گونه گفتگوها از قرآن و حديث، در دستور كار گروه موسوعه‏نگارى قرار گرفت كه كتاب ياد شده، ثمره اين تلاش است.
مرورى بر اين كتاب، نشان مى‏دهد كه اگر انديشمندان مسلمان(برخلاف اكثر متكلّمان غربى، نظير: كارل‏بارث، اميل‏بروفر، هندويك كرامر، و...) از آغاز بر اصل گفتگوى بين اديان و تمدّن‏ها و فرهنگ‏ها پاى مى‏فشرده‏اند، اين، برخاسته از اعتقاد دينىِ ايشان بوده است.
گفتنى است پيش از سيد محمّد خاتمى، در جهان اسلام، جلال‏الدين محمّد مولوى و در متأخّران: مالك بِن نَبى، امام موسى صدر، سيد محمّد حسين فضل‏اللَّه، پيروز مجتهدزاده و... و در جهان مسيحيّت نيز نيكلاس سوسايى و بعدها: جان هيك، فدريكو مايور و... از چنين گفتگويى سخن گفته بودند؛ امّا طرح نظريه «رويارويى تمدّن‏ها» از سوى ساموئل هانتينگتون (استاد برجسته تاريخ در دانشگاه‏هاى امريكا) و پذيرفته شدن آن به عنوان يك نظريه براى روابط بين‏الملل در آغاز هزاره جديد، جهان اسلام را در موضع انفعال قرار داد.بر اين اساس، پردازش و ارائه نظريه «گفتگوى تمدّن‏ها» و قبول عام آن در جامعه جهانى، پاسخ جهان اسلام به نظريّه پردازان غربى به شمار مى‏رود و شايسته حمايت است.
5 . در دانشگاه‏ها و مراكز بزرگ آموزش‏عالى در جهان اسلام، غالباً رشته‏اى با عنوان «علوم قرآن و حديث» (و نه علوم حديث) وجود دارد كه در دانشكده‏هاى الهيات يا شريعت، تدريس مى‏شود. در ايران نيز از ديرباز، چنين بوده است.در جهان اهل سنّت، يك دانشكده مستقل علوم حديثْ سراغ داريم كه در شهر قَصيم عربستان است.