30

پيرچنگى‏(1)

به روزگاران قديم، مردى بود كه چنگ مى‏نواخت و بزمِ مردم كوچه و بازار را غرق شادى مى‏ساخت. از هر سو، بانگِ تقاضا به سويش بلند بود و نزد همگان، ارجمند.
گذر زمان، جوانى را از او گرفت و صداى لرزان و دست ناتوان بدو داد. همه از گِرد او پراكنده شدند و به هيچ بزمى خوانده نمى‏شد. معاد را از دست داده مى‏ديد و معاش در بساط نداشت. شبى عرصه را بر خود، چنان تنگ ديد كه نشستن نمى‏توانست و برخاستن نمى‏خواست. به ياد آورد كه همه عمر خويش را به پاى بزم و انس خلايق صرف ريخته و اينك، حاصلى جز تنهايى و بينوايى ندارد. ناگاه، بر خود لرزيد و بر دلِ خويش گذراند كه چهل سال، بزم بيگانه آراستم. يك امشبى را بر خداى يگانه بنوازم و مجلس اُنسى با او راه اندازم.
چنگ برداشت و به گورستان شهر درآمد. در آن جا خويش را ديد و چهل سالِ دورى از مونسِ جان را. رو به آسمانِ تاريك كرد و گفت: «خدايا! اين پيرِ معصيتكار را كه عمر به لهو گذرانده، بيامرز و اجازتش ده كه آنچه پيش از اين از او بر نيامده، امشب برآرَد».
آن گاه، دستِ لرزان به سوى چنگِ فرسوده بُرد و مجلسى آراست كه شاهدِ آن، حضرتِ قدس بود و شمع آن، قامتِ اُنس. همه توانِ خود را ساز كرد تا آن كه هوش از جان پريد.

 

31

بامدادان، چشم گشود، خويش را بر توده خاك ديد و سايه‏اى كه صاحب آن، وى را خيره خيره مى‏نگريست. پيرِ چنگى، زار و ناتوان، خويش را در حلقه حاكم و همراهانش ديد.
با خود گفت: «خدايا! بر پيرِ ناتوان، محتسب گماردى؟ مردم، از پسِ چهل سالْ مرا راندند. تو به يك شب، مرا تاب نياوردى؟».
پير، بر خود لرزيد و خواست كه بگريزد. حاكم شهر، از سر حيرت گفت: «بايست! تو كيستى كه در خواب، مرا به خدمتِ تو مأمور كردند و در حقِ تو، بسيار ثناها شنيدم؟».
شرم و آزرم، جان پير را در آتش انداخت كه از پسِ چهل سال، آن شد، و در پى اُنسِ يك شب، اين!
پس خُروشى كرد و در دَم، جان داد.
گويند: پيرى مى‏رفت. مردى را ديد كه مى‏گريست. او را گفت: «چرا مى‏گريى؟». گفت: «دوستى داشتم. بمُرده».
پير گفت: «گناه، تو راست كه دل در كسى بستى كه نمانَد، يا بمانَد واز تو ببرّد!».(2)

خرقه‏پوشى در كاروانِ حجاز، همراه ما بود. يكى از اُمراى عرب، مر او را صد دينار بخشيد تا قربان كند. دزدانِ خفاجه،(4) ناگاه بر كاروان زدند و پاك ببُردند. بازرگانان، گريه و زارى كردن گرفتند و فرياد بى‏فايده خواندن.

مگر آن درويش صالح كه بر قرارِ خويش مانده بود و تغيّر در او نيامده. گفتم: «مگر معلومِ‏(5) تو را دزد نبرد؟». گفت: «بلى! بُردند؛ وليكن، مرا با آن، الفتى چنان نبود كه به وقتِ مفارقت، خسته دلى باشد.

حكايت مى‏آورند كه حق تعالى مى‏فرمايد كه: اى بنده من! حاجتِ تو را در دعا و ناله، زود برآوردمى؛ امّا در اجابت، جهتِ آن، تأخير مى‏افتد تا بسيار بنالى كه آواز و ناله تو، مرا خوش مى‏آيد. مثلاً دو گدا بر درِ شخصى آمدند؛ يكى مطلوب و محبوب است و آن ديگر، عظيمْ مبغوض است. خداوندِ خانه گويد به غلام كه: زود، بى‏تأخير، به آن مبغوضْ نان پاره بده تا از درِ ما زود، آواره
 

32

شود؛ و آن ديگر را كه محبوب است، وعده دهد كه هنوز، نان نپخته‏اند. صبر كن تا نان برسد....(7)
در آدمى عشقى و دردى و خارخارى‏(8) و تقاضايى هست كه اگر صد هزار عالمْ مُلكِ او شود، نياسايد و آرام نگيرد. اين خلق، به تفصيل در هر پيشه‏اى و صنعتى و منصبى مى‏كوشند1 و تحصيل نجوم و طبّ و غير ذلك مى‏كنند و هيچ، آرام نگيرند؛ زيرا آنچه مقصود است، به دست نيامده است. آخر، معشوق را «دلارام» مى‏گويند؛ يعنى كه دل، به وى آرام گيرد. پس به غير چون آرام و قرار گيرد؟ اين جمله خوشى‏ها و مقصودها چون نردبانى است؛ و چون پايه‏هاى نردبان، جاى اقامت و باش‏(9) نيست، از بهرِ گذشتن است. خُنك او را كه زودتر بيدار و واقف گردد تا راه دراز بر او كوته شود و در اين پايه‏هاى نردبان، عمر خود را ضايع نكند!(10)

    

33

          

34

ابرهاى اجابت

پاكنويس

صبح، خورشيد آمد
دفتر مشق شبم را خط زد.
پاك‏كن، بيهوده است.
اگر اين خطها را پاك كنم،
جاى آن معلوم است.
اى كه خطخوردگىِ دفتر مشقم از توست!
تو بگو
من كجا حق دارم‏
مشق‏هايم را
روى كاغذهاى باطله با خود ببرم؟
مى‏روم‏
دفتر پاكنويسى بخرم.
زندگى را بايد
از سرِ سطر نوشت!

35

كيميا

از گل‏فروش، لاله رُخى لاله مى‏خريد
مى‏گفت:
- بى‏تبسّم گل، خانه بى‏صفاست!
گفتم:
- صفاى خانه، كفايت نمى‏كند
بايد صفاى روح بيابى كه كيمياست!
خوب است اى كسى كه به گلزارِ زندگى‏
روى تو، همچو لاله، صفابخش و دلرباست،
روح تو نيز چون رخ تو، باصفا بُود
تا بنگرى كه خانه تو، خانه خداست!

دو ركعت شعر

---

1 . حكايت «پير چنگى»، به شكل‏هاى گوناگون در چندين مأخذ قديمى آمده است؛ از جمله در: اسرار التوحيد (ص 116)، مصيبت نامه عطار (ص 340) و مثنوى معنوى. آنچه در بالا مى‏خوانيد، برگرفته‏اى است همراه با تغيير و تلخيص از منابع ياد شده. ابياتى نيز كه در اين داستان از آن استفاده برده‏ايم، از مثنوى معنوى، دفتر اوّل، بيت 1913 - 2222 (طبع نيكلسون) است.
2. شبيه اين حكايت، در پاره‏اى از متون عرفانى آمده است. براى نمونه بنگريد به: تذكرة الأولياء، فريد الدين عطّار نيشابورى، ص 627.
3. مثنوى معنوى، دفتر اوّل، بيت 2117 - 2120.
4 . نام قبيله‏اى است از اعراب كه به غارت كاروان‏هاى حج و كشتار و راهزنى، شهره بودند.
5 . كالاى آشكار.
6 . گلستان سعدى، تصحيح: محمد على فروغى، ص 140.
7 . گزيده فيه ما فيه (مقالات مولانا)، تلخيص و مقدمه و شرح: حسين الهى قمشه‏اى، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، ص 24.
8 . دغدغه‏اى.
9 . بودن.
10 . گزيده فيه ما فيه، ص 32.