البته بايد ياد آور شد كه شاعران شيوه خراسانى، خود بر دو گونه اند: برخى با نگاهى طَرَبمندانه به زندگى وشادى و لذّتهاى آن نگريسته اند، و برخى با نگاهى خردمندانه.
نمونه هايى كه پيش از اين آمد، به شاعرانِ اهل طربْ مربوط بود. با جستجويى اندك در ميان اشعار شاعران آن دوره، خواهيم ديد كه از اين نمونه ها، كم نيست؛ بويژه آن گاه كه شاعر در مدح امير يا وزيرى، با ذكر لحظه هاى شادمانى و خوشگذرانى به «وصف العيش» پرداخته است، بدان اميد كه دستِ كم به «نصف العيش»1 نائل آيد و نيز اينكه: شَهدِ مكرّر بُود لذّتش افزون.
هم از اين روست كه فرّخىِ سيستانى، شاعر دلخوش آن دوره، در پايان همه قصايد خود، آرزومندِ دلى شاد و روزگارى پرنشاط
 

69

براى ممدوح خود است:

شاعران اهل طرب، معمولاً زمينه هاى نشاط و شادى را در كنار يار بودن و به فراق مبتلا نشدن، مى دانند. براى مثال، رودكى مى گويد:

و فرّخى تنها در چنين مواردى ناله سر مى دهد كه:

و در جاى ديگر مى گويد:

همچنين فخرالدين اسعدگرگانى در «ويس و رامين» مى گويد:

و ديگرى:

مى بينيم كه در نگاه شاعران، شادى، نمودى كاملاً بيرونى و فرافِكن دارد و بيشتر برخاسته از لذّتهاى حسّى و براى تأمين نيازهاى كاملاً انسانى است.
در همين دوره از شعر فارسى، شاعرانى يافت مى شوند كه اساساً شادى را به گونه اى ديگر مى بينند و با عينك خِرد به آن مى نگرند. برخى نيز همچون رودكى در بخشى از زندگى خود، به ديده اهل طرب به شادمانىِ زندگى مى نگرند و در بخشى ديگر (بيشتر در اواخر عمر) به ديده اهل خرد. رودكى در ابيات زير، با وقارى كاملاً بخردانه مى گويد:

رودكى در اواخر عمر، نيكْ دريافته بود كه زندگى، نمى تواند سراسر با شادى و سرورْ همراه باشد و حضور ناملايمات در عرصه زندگى، نه تنها گريزناپذير، كه براى مفهوم بخشيدن به شادى ها، عبرت آفرين است:

همچنين شهيد بلخى، شاعرِ همدوره رودكى، معتقد است كه خردمندِ واقعى، با وجود اين همه موجبات غم كه در عالَم مهيّاست، ديگر مجال شادى ندارد:

 

70

خردمندانه ترين سخنان در باب شادى، از آنِ ناصر خسرو است كه غم و شادىِ اين جهانى را ناپايدار و غير قابل اعتماد مى داند و تنها تحصيل دانش را موجب شادكامى مى بيند:

و شاعر ديگرى در اين باب چنين سروده است:

شاعرانِ دوره پس از سبك خراسانى، كه اصطلاحاً به شاعران «سبك عراقى» شهرت دارند، كاملاً از زاويه اى ديگر به مفهوم شادمانى نگريسته اند و بر خلاف شاعران گذشته كه برون گرا بودند، روحيه اى كاملاً درون گرا داشته اند و به دنبال مفاهيم نشاط و سرور در درونِ جان آدميان بوده اند.
برخى از اين شاعران، با برداشتى عارفانه به سراغ شادمانى رفته اند و شادى حاصل از وصال معنوى محبوب را بسى برتر از لذّتهاى جسمانى ديده اند. درحالات و سخنانى كه از شيخ ابوسعيد ابوالخير نقل كرده اند، فراوان ديده مى شود كه وى سعى داشته تا به انبساط و نشاط درونىِ خويش، به گونه هاى مختلف، جلوه اى بيرونى دهد و در گفتار و رفتار، هويدا سازد.
اساساً عارفان معتقد بودند كه اين شادى ها و غمهاى بيرونى، اگر با اين ديد پذيرفته شوند كه همگى از جانب خداوند و محبوب ازلى هستند، ديگر مفهومى واسطه اى خواهند داشت و پناه بردن به شادى و گريز از غم، كارى نابخردانه است:

 

71

اديب نيشابورى، شاعر چند دهه گذشته، اين برداشت را چنين به نيكى سروده است:

شاعران عارف، عموماً دريافتِ غم را به منزله مقام و درجه اى از تجربه هاى عرفانى مى دانستند و گاه، شادى هاى فراوانى را فداى چنين غمى مى كردند و «شِحنه غم» را پيشروِ شادى ها مى ديدند و غم را به مادرى مانند مى كردند كه شادىِ صد ساله مى زايد:

همچنين حافظ شيرازى با نگاهِ ويژه خود، گاه در جستجوى شادمانى بوده است؛ اگر چه دست يافتن بدان را كارى بس دشوار و جانسوز مى دانسته است:

اين مضامين را در سرتاسر آثار سنايى، عطار، فخرالدين عراقى، جامى و... به تكرار مى توان ديد و از شادى هاى عارفانه اين شاعران، بهره برد؛ امّا شايد به جرئت بتوان گفت كه در ميان اين شاعران، جلال الدين محمد بلخى، معروف به مولانا، بيش از همه، نكته هاى نغز و شنيدنى درباره شادى هاى عارفانه بيان كرده است:

مولانا اساساً محدوده شادى حسّى و شادى عقلى را جدا مى كند و جايگاه هريك را مشخّص مى سازد.
 

72

وى در دفتر چهارم «مثنوى»، پس از مقايسه اى ميان ويژگى هاى اهل آن عالم و اين عالم، به صراحت مى گويد كه شادىِ عقلى از آنجا كه ميوه آن جهان است، پژمرده مى گردد و هيچ گاه به اندوه تبديل نمى شود؛ امّا شادى حسى (كه جايگاهش حسّ و مادّه و جسم انسان است)، در نهايتْ به پايان مى رسد:

به اعتقاد او، شادى هاى دنيايى، همچون خودِ دنيا دوامى ندارد و همواره قرين غم خواهد بود؛ از اين روست كه:

مولانا در تشبيهى زيبا، شادى هاى برخاسته از دلخوشى اين جهان را از آن رو كه ناشى از تلاش انسان براى هماهنگى با عوامل بيرونِ زندگى است، زودگذر مى بيند و معتقد است كه اگر انسان از درون خود به هماهنگى و آرامش برسد، نتيجه اين هماهنگى با خود، نشاطى ديرپا به ارمغان خواهد آورد:

اگر شاعران دوره هاى گذشته غمْ گريز بودند، مولوى نيز به شدّت غم ستيز است؛ امّا ستيزه جويى او با غم، از آن روست كه غم، غمگينان را به پناهِ افيون مى برد. به گفته او، آنان تا آنجا پيش مى روند كه در خمارِ باده وافيون، شادى هاى كاذب مى آفرينند. مولانا هيچ گاه چنين پناهگاه هاى بى اعتبارى را بر نمى تابد و اساساً نيازى به آنها نمى بيند:

بنابراين، انسان بدون عشق، سرشار از غم و گريه است واز زندگى به معناى ناب آن، بهره اى ندارد. آنچه شادى و زندگى مى آفريند، عشقِ پاك است. مولانا اين تجربه شخصى خويش را چنين عموميّت مى بخشد:

 

73

در جاى ديگر، خود را فرزند شادى و از نژاد نشاط معرّفى مى كند: «من فرح بن فرح بن فرحم» و بر آن است كه:

ما معمولاً مفهوم شادى را در آثار و سرسبزى طبيعت مى بينيم. مولانا خدا را همچون بهارى مى بيند كه نشانش سرسبزى و نشاط روح و روان آدمى است. به همين جهت، خداوند را در مناظر زيبا بيشتر مى يابد و طبيعت راخنده خدا مى داند.
برخى از شاعران عارف نيز براى اينكه مبادا از بساط رنگانگ محبوب، تنها دست به كالاى شادى دراز كرده باشند وارمغان غمِ دوست را نپذيرفته باشند، خود را بيشتر طالب غمِ فراق معرّفى كرده اند تا شادى وصال:

همچنين برخى شاعران به اين مضمون پرداخته اند كه ممكن است عاشق از فرط وصال، دچار غم گردد يا با مرگ، روبه رو شود و به جاى «غم مردگى» دچار «شادىْ مرگ» شود:

افزون بر برداشت عرفانى، برخى از شاعران، در باب شادى، برداشت هاى اخلاقىِ نيكويى داشته اند؛ براى نمونه، سعدى مى گويد كه شادى هاى خود را در برابر غمهاى ديگران به رخ نكشيد؛ چرا كه:

سعدى، گاه با نگاهى واقع بينانه تر، داشتنِ روحيه شادمان (وزدودنِ غمهاى گذشته و آينده به يارى آن) راتوصيه مى كند:

و يا صائب تبريزى به اين نكته توجّه داده است كه شاد ساختن همه مردم، امرى ناممكن است و تنها دلِ برخى را از خود شاد و راضى نگاه داشتن، كافى است؛ مهم اين است كه موجب رنج ديگران نشويم:

نيز توصيه مى كند كه شادى و شيرينى، گاه ذائقه تلخ و غمگين شده انسان را تسكين نمى دهد و مقدمات اين شادى را بايد به گونه اى ديگر فراهم آورد:

نزديك به چنين مضمون هايى را در اشعار
 

74

ديگر سخنوران نيز مى توان ديد:

در برخى از اشعار، شاعران از عواقب و نتايج تلخِ شادى هاى خود، شكوه سرداده اند. وحشى بافقى مى گويد كه براى شنيدن مژده وصل محبوب، شبها بى تاب است و راحت و آرامش و خواب خود را (بر اثر اين شادى) از دست داده است:

و اديب صابر مى گويد:

مرحوم مهرداد اَوستا نيز از اينكه به جهت برگزيدن محبّت محبوب، به جاى بهره ورى از شادى ها، دچار غم شده، چنين شِكوه سر داده است:

1. ضرب المثلى است در عرب كه مى گويد: «وصف العيش، نصف العيش؛ باز گفتنِ خوشى، خودْ نيمى از خوشى است».
2. يعنى من، تنها به دليل دورى از تو، همنشين غم شده ام و از شادى جدا گشته ام.
3. بخسانى: برنجانى؛ خسته كنى.