هنر زيستن و ارتباط صحيح

فاطمه شفيعى‏تبار

يكى از مشكلات بشر امروز، چگونه زيستن و ارتباط برقرار كردن با ديگران است. انسان در هر مرتبه و مقام كه باشد براى تكامل و ادامه حيات، نيازمند ديگران است. نگارنده بر آن است كه به بررسى مسائلى كه افراد اجتماع را درگير نموده، بپردازد و در پايان نيز چند راه‏حل، پيشنهاد شده است. گرچه «بسى گفتنى‏هاى ناگفته ماند»؛1 ولى «آب دريا را اگر نتوان كشيد/ پس به قدر تشنگى بايد چشيد».2

بسيارى از ما انسان‏ها زندگى و ارتباط با ديگران را نياموخته‏ايم و آنچه عمل مى‏كنيم را بهترين روش مى‏دانيم. مدام اخم مى‏كنيم و با خودمان درگير هستيم، تا چه رسد به ديگران. گويى از همه طلبكاريم.

بيشتر در چهره‏هايمان قحطى لبخند آمده و اگر با دقّت بنگريم، خواهيم ديد كه اطرافيانمان چه‏قدر فسرده و نااميدند و كافى است سفره دل را بگشايند تا چند اردوگاه را مهمان نمايند. كلمات و عباراتى كه از آنان شنيده مى‏شود: «نه، نمى‏شود؛ آخه، نمى‏توانم؛ شانس ندارم و ..». جداً كه ملال آورند و خسته كننده!

اگر كمى درست فكر كنيم متوجه مى‏شويم كه درست زندگى نمى‏كنيم. غم، ظاهر و باطنمان را گرفته است، در صورتى كه حضرت على(ع) مى‏فرمايد: «غم مؤمن، در دل اوست و شادى او در چهره‏اش»1 (تازه نه اين غم‏هايى كه غم نيست!). آن‏قدر بد مى‏انديشيم و گمان‏هاى برداريم كه دچار بدى‏هاى مكرّر مى‏شويم، حال آن‏كه خداوند در نزد گمان‏هاى بندگانش است2 و به قول شاعر: «بد آيد فال، چون باشى بدانديش»!

بيشتر ما وقت فراوانى صرف كرده‏ايم تا از افرادى كه به ما ظلم كرده‏اند كينه به دل بگيريم. گاهى سال‏هاى دراز، كينه را در دل نگه مى‏داريم و سنگينى اين‏بار را با تمام وجود، حمل مى‏كنيم و ميل نداريم كمى بار خود را سبك كنيم.

گاه با انسان‏هايى مواجه مى‏شويم كه فقط به دنبال گوشى مى‏گردند براى شنيدن دردهايى كه سال‏ها در دل اندوخته‏اند (چه بى‏ارزش كالايى در چه گوهرين مكانى!؟). جالب اين‏جاست كه بعد از ساعت‏ها سخن‏هاى غبار گرفته‏اى كه بيان مى‏كنند، تمام و كمال، آنها را در صندوقچه اسرار مى‏گذارند و درِ آن را قفل مى‏زنند تا خداى ناكرده، چيزى از آن كم نشود تا زمانى ديگر و گوشى ديگر!

اينان گذر عمر را و هدف آفرينش را فراموش كرده‏اند، در غفلتْ غوطه مى‏خورند، چنان كه ناپلئون گفته است: «چه بسا اشخاصى كه فقط به صداى كلنگ گوركن از خواب بيدار مى‏شوند!».

چند سؤال

* آيا تا به حال به اين فكر كرده‏ايد كه چه‏قدر از ذهن، فكر، مغز، انرژى، زمان، و روح را اسير و در بند حرف‏ها و نگاه‏ها و كينه ديگران نموده‏ايد؟

* آيا مى‏دانيد بسيارى از افراد فقط دوست دارند حرفى را بزنند، بدون در نظر گرفتن رنجش ديگران؟

* آيا مى‏دانيد بيمارى‏هاى مختلف روحى و جسمى شما ناشى از انديشه‏ها و مرور رفتار نادرست ديگران در خلوت و لحظه‏هاى دردناك است كه براى خود خلق مى‏كنيد؟

* تا كى مى‏خواهيد سلامتى خود را صرف اين كوله‏بار مصيبت‏زا كنيد؟

* چه‏قدر از زندگى را در خودخورى و زجر و مرگ لحظه‏ها مى‏گذرانيد؟

* چه‏قدر از وقت خود را صرف نقشه كشيدن براى تلافى فلان برخورد اطرافيان مى‏كنيد؟ و ...

شايد شما هم با افرادى برخورد كرده باشيد كه وقتى از ديگرى جدا مى‏شوند، پس از خداحافظى، با صداى بلند شروع مى‏كنند به فكر كردن: «چه آدم از خودراضى و احق و بى‏خودى!» و چند فحش و بد و بيراه ... . به راستى ادامه ارتباط به چه علّت و به چه قيمتى؟ عذاب و شكنجه روحى، هم با او، هم بى‏او، چرا؟!

بيشتر ما نمى‏دانيم كجا در روابط خود با ديگران ترمز كنيم. گاهى بى‏پرواييم و زمانى محتاط. اين خود ما هستيم كه با انتخاب نادرست، رنج و كسالت و بيمارى را براى خود به ارمغان مى‏آوريم. هيچ كس جز ما مقصر نيست. دوست داريم ديگران جاى ما فكر كنند، نظر بدهند يا خود را به دست باد بسپاريم تا وقتى به بن‏بست مى‏رسيم، ديگرى را مقصّر بدانيم و شروع كنيم به اين‏كه: «من بدشانسم! چه‏قدر بدبختم! هر چى سنگه مال پاى لنگه! خَرِ من از كُرِّگى دم نداشت! و ...».

اگر با اين حرف موافق نيستيد يك مثال، همه‏چيز را روشن مى‏كند. تا به حال حتماً در مقابل اين سؤال قرار گرفته‏ايد كه: «غذا چى مى‏خورى؟» و در جواب، بدون اين‏كه زحمت فكر كردن به خود بدهيد، گفته‏ايد: «هر چى همه مى‏خورند، هر چى بود و ...». اين يك مثال كوچك! حالا «تو خود، حديث مفصّل بخوان از اين مجمل». از تعيين رشته تحصيلى و خريد كتاب مجلّه و ثبت‏نام مدرسه و دانشگاه گرفته تا بالاتر.

كاش سعى كنيم در اين فرصت باقى‏مانده از عمر، زندگانى كنيم نه زنده‏مانى (منظور، كسانى كه زنده مانده‏اند كه آه جگرسوز از نهاد برآرند و گاهى به طعنه، دست مريزادى به خدا بگويند و با همه، سر جنگ و دعوا داشته باشند و در ارتباط با ديگران، طرف را درسته ببلعند و ...).

راه چاره چيست؟

بگذريم! چه كنيم تا شاد زندگى كنيم و از زيستن با ديگران لذّت ببريم؟ هنر آدمى در اين است كه با وجود تمام مشكلات و سختى‏ها، در پى راه‏حل و چاره‏انديشى درست باشد و با اميد به آينده بهتر، تلاش و پشتكار به خرج دهد و مهر و عطوفت و لبخند را ميان ديگران تقسيم كند.

ابوسعيد ابوالخير، عارف نامى قرن پنجم گفته است: «مرد، آن بود كه در ميان خلق بنشيند و برخيزد و بخورد و نخسبد و بخرد و بفروشد و در بازار، در ميان خلق، ستد و داد كند و زن خواهد و با خلق درآميزد و يك لحظه از خداى، غافل نباشد».

مشكل ما غفلت است. تمام نااميدى‏ها و خطاها و بيراه‏گويى‏ها به زمين و آسمان و به قول سعدى: در پوستين خلقْ افتادن‏ها3، وقتى پيش مى‏آيد كه از ياد خدا غافل مى‏شويم و مى‏خواهيم كارها را درست كنيم كه البته همه‏چيز، خراب‏تر مى‏شود.

حال، روش برخورد با مردم را از زبان حضرت على(ع) بياموزيم كه مى‏فرمايد: «دورى تو از آن كس كه خواهان توست، نشانه كمبود بهره تو در دوستى است و گرايش تو به آن كس كه تو را نمى‏خواهد، سبب خوارى توست»؛4 «يا چو مردان بزرگوار، شكيبا، و يا چون چهارپايان، بى‏تفاوت باش5»؛ «هماهنگى در اخلاق و رسوم مردم، ايمن ماندن از دشمنى و كينه‏هاى آنان است6»؛ «خدايا! به تو پناه مى‏برم كه ظاهر من در برابر ديده‏ها نيكو و درونم در آنچه از تو پنهان مى‏دارم، زشت باشد، و بخواهم با اعمال و رفتارى كه تو از آن آگاهى، توجه مردم را به خود جلب نمايم و چهره ظاهرم را زيبا نشان داده با اعمال نادرستى كه درونم را زشت كرده، به سوى تو آيم، تا به بندگانت نزديك و از خشنودى تو دور گردم7».

چند پيشنهاد براى بهتر زيستن با ديگران

1. ز هم صحبت بد، جدايى، جدايى

سعدى در كتاب «گلستان» (باب در آداب صحبت) مى‏گويد: هر كه با بدان نشيند، اگر نيز طبيعت ايشان در او اثر نكند، به طريقت ايشان متّهم گردد وگر خراباتى رود به نماز كردن، منسوب شود به خَمر خوردن.

2. لبخند را مهمان هميشگى چهره كنيم:

اگر مشكلى پيش آمده، ديگران چرا بايد قيافه عبوس و غمگين ما را تحمل كنند؟ مگر با اخم و تَخم، تا به حال، مشكلى حل شده؟ اگر آرزو داريم انسان شادى باشيم يا حسرت انسان‏ها را مى‏خوريم، صائب تبريزى راهنمايى كرده است كه:

چون وا نمى‏كنى گِرهى، خود، گره مباش

ابرو گشاده باش، چو دستت گشاده نيست.

حال كه نمى‏توانيم غم انسان‏ها را (چه مادّى چه معنوى) برطرف كنيم، لااقل چهره‏اى خندان و بشّاش داشته باشيم و بدانيم كه «لبخند، بدون اين‏كه دهنده را فقير كند، گيرنده را ثروتمند مى‏كند» و «خوش‏خوى، هميشه خوش معاش است».

3. ترك ديگر آزارى:

امام على فرموده است: «برترين شرافت و بزرگوارى، خوددارى از آزار و اذيّت [به همگان] است».8

حافظ شيرازى مى‏گويد:

مباش در پى آزار و هر چه خواهى كن

كه در شريعت ما، غير از اين گناهى نيست.

از آزار و اذيّت ديگران بپرهيزيم؛ چرا كه «اين جهان، كوه است و فعل ماندا» و ديگر آزارى، در حقيقت، نوعى خودآزارى هم هست. همين كه انسان، اراده كند كه ديگرى را برنجاند، حتماً خود نيز متحمّل رنج خواهد شد و فشارهاى عصبى در دراز مدّت، به وى رخ نشان خواهد داد.

4. عشق به خالق و مخلوق:

يكى از رموز زندگى آرام، دل به خالق دادن است و به ياد او آرام گرفتن: «بى‏روى دلارام، دل، آرام ندارد».

آن كه او را دارد، دلش جايگاه اوست: «دل مؤمن، عرش خداوند رحمان است».9 پس هيچ كينه و بغض و حسد و ... در سينه ندارد و مى‏گويد: «عاشقم بر همه عالم، كه همه عالم از اوست»؛ چرا كه همه انسان‏ها به خاطر كرامت خدادادى10 و به خاطر روح واحدى كه در كالبد همه انسان‏ها دميده شده11، قابل احترام و باارزش‏اند. مگر مى‏شود كه انسان، خدا را دوست داشته باشد و انسان‏ها را - كه دست‏پرورده قدرت او و مظهر جمال او و دوست داشته اويند - دوست نداشته باشد؟!

5. تغيير نگرش:

هيچ‏گاه تغيير و دگرگونى‏اى ايجاد نمى‏شود مگر اين‏كه نگرش خود را عوض كنيم. اگر ما دگرگون شويم، همه چيز تغيير خواهد كرد: «مردم، آنچه را درون ماست به ما منعكس مى‏كنند»12.

تا زمانى كه از كسى مى‏رنجيم و او را نبخشيده‏ايم، مانند سايه‏اى پيوسته در ذهن ماست، انگار كه خودش سر راهمان سبز شده باشد! كافى است او را به خاطر رفتارش ببخشيم. از همان لحظه كه او را مى‏بخشيم، همه چيز دگرگون مى‏شود و آن سايه، حتى پيش روى ما هم ظاهر نخواهد شد و اگر ظاهر شود، با هم اصطكاكى نخواهيم داشت.

اگر بر افكار و ذهنيات خود و رفتار خود چيره نشويم مغلوب مى‏گرديم. جان اسميت مى‏گويد: «آنچه مالكش نشوى، مالك تو مى‏شود».13

تا زمانى كه از دوستت به خاطر جمله‏اى كه تو را ناراحت كرده است، متنفّرى، نمى‏توانى او را ببخشى. كافى است با خودت صادق باشى و فكر كنى آيا تا به حال، سخن ناراحت كننده‏اى به كسى نگفته‏اى؟ حتماً تو هم اشتباه كرده‏اى. پس او هم مثل تو! راحت‏تر مى‏توانى او را ببخشى.

اگر نمى‏توانى ديگرى را تحمّل كنى و فكر مى‏كنى او آدم بداخلاقى است يا ... ، سعى كن نگرش خود را تغيير دهى و به رفتار او بينديشى و ده ويژگى خوب او را پيدا كنى. خواهى فهميد كه او در كنار آن همه ويژگى‏هاى خوبش، يك رفتار ناپسند هم دارد. پس او را هم دوست خواهى داشت.

6. بى‏توقّع، نيكى كنيم:

«به يكديگر مهر بورزيد، امّا از مهر، بند مسازيد»،14 «بگذاريد كه مهر، درياى موّاجى باشد در ميان دو ساحل روح‏هاى شما».15 هر چه مى‏توانيم به ديگران نيكى كنيم، بى‏توقّعِ نيكى از كسى كه به او محبّت كرده‏ايم. به قول حافظ:

تو بندگى چو گدايان به شرط مُزد مكن

كه خواجه، خود، روش بنده‏پرورى داند.

فقط كافى است كه مثل خورشيد، به همه بتابى و گرماى عشق و محبّت خود را از هيچ كس و هيچ چيز، دريغ نكنى. بعد، خدا و عشق را با تمام وسعتش درخواهى يافت.

7. سختى‏ها و مشكلات و شكست‏ها را دوست بداريم:

هميشه سختى‏ها و مشكلات و درد و رنج و شكست هايند كه به ما درس مى‏دهند و هشدار، و ما از پيروزى چيزى نمى‏آموزيم، ولى تجربه‏هايى كه از شكست و ناكامى‏ها و دردها به دست مى‏آوريم، بينش‏زا و كمال‏بخش‏اند و انسان را از خامى به پختگى مى‏رسانند.

نبوغ و استعدادها شكوفا نخواهند شد مگر در سايه رنج و درد و امتحان! به تعبير مرحوم دكتر محمود حسابى: «زندگى همين است. پر از فراز و نشيب است. تلخى و شيرينى دارد. همه چيز مى‏گذرد. مهمْ اين است كه آدمْ ياد بگيرد وقتى كار يا زندگى، سخت مى‏شود، ميزان طاقت او در سختى، كمى بيشتر از مشكلى باشد كه پيش آمده است»؛16 «اگر روزهاى سخت و دردناكى، در زندگى انسان باشد و در همان حال، با اميد تلاش كند و على‏رغم خستگى‏ها و سختى‏ها، راه خود را ادامه بدهد، خداوند، درهاى سعادت و خوش‏بختى را به روى او مى‏گشايد».17

پس بياييد: «زخم‏هاى خود را به حكمتْ تبديل كنيم».18 به جاى اين‏كه شكستْ ما را نااميد كند، به فوايد آن بينديشيم كه چه‏قدر براى ما مفيد بوده، تا در آينده، موفقيّت را در آغوش بگيريم. به جاى اين‏كه دردها و رنج‏ها زخم كهنه‏اى شوند، نكات مثبت آن رنج‏ها را به خاطر بسپاريم و تجربه به دست آوريم تا دو بار از يك سوراخ، گزيده نشويم.

8. سپاس‏گزار باشيم:

«خواندن، فهميدن، آگاه شدن، مثل يك نوع عبادت و تشكّر از زحمات و لطف‏هاى خداوند است»19.

ياد بگيريم و تمرين كنيم كه در مقابل كارها و محبت‏هاى كوچك اطرافيان، سپاس‏گزار باشيم؛ زيرا كسى كه از كار كوچك و ناچيز ديگرى تشكر نكند، كارهاى بزرگ آنها را هم قدردانى نخواهد كرد. سعدى شيرازى چه خوب گفته است:

شكر نعمت، نعمتت افزون كند

كفر، نعمت از كفت بيرون كند.

كسى كه شكر مخلوقات را به جاى نياورد، شكر خداى را هم به جاى نياورده است.

9. خلوت و مُراقبه:

در شبانه روز، لحظاتى را براى تجديد نظر در رفتار و كردار و گفتار خود با ديگران داشته باشيم و به راحتى از كنار برخورد خود با ديگران نگذريم و حتّى اگر نياز به عذرخواهى بود، در اوّلين فرصت، به خاطر رفتار بد خود، پوزش بطلبيم. ياد بگيريم كه در مقابل اشتباهات خود، كوتاه نياييم. در خلوت، به عيب‏جويى خود بپردازيم و آن هم منصفانه!

خلوت كردن به ما فرصت مى‏دهد كه پى ببريم چگونه انسانى هستيم. تنهايى آگاهانه و اختيارى، آيينه‏اى است كه ما را و خوبى‏ها و بدى‏هاى ما را جلوه مى‏دهد و به جاى تفكّر در امور ديگران، ما را به انديشيدن درباره خود و به عبارتى ديگر به خودشناسى - كه مقدمه خداشناسى است - فرا مى‏خواند.

1. نهج‏البلاغه، صبحى صالح، حكمت 333.

2. نظامى.

3. مولوى.

4. غيبت كردن، پشت‏سر مردم، سخن گفتن.

5. نهج‏البلاغه، حكمت 451.

6. همان، حكمت 414.

7. همان، حكمت 401.

8. همان، حكمت 276.

9. غررالحكم، حديث 905.

10. بحارالأنوار، ج58، ص39.

11. سوره اسراء، آيه 70.

12. سوره ص، آيه 70.

13. نيمه تاريك وجود، ص32.

14. همان، ص36.

15. پيامبر و ديوانه، ص43.

16. همان جا.

17. استاد عشق، ص6.

18. همان، ص11.

19. نيمه تاريك وجود، ص98.

20. استاد عشق، ص29.

منابع

1. استاد عشق، ايرج حسابى، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1380.

2. اسرارالتوحيد، محمدبن منوّر تهران: نشر صفى‏عليشاه، 1376.

3. پيامبر و ديوانه، جبران خليل جبران، ترجمه: نجف دريابندرى، تهران: كارنامه، 1377.

4. ديوان حافظ، تصحيح: قاسم غنى و محمد قزوينى، تهران: نشر جمهورى، 1373.

5. گلستان سعدى، به كوشش: خليل خطيب‏رهبر تهران: نشر صفى‏عليشاه، 1373.

6. نيمه تاريك وجود، دبى فورى، مترجم: فرناز فرود تهران: نشر حميدا.

7. غررالحكم و دررالكلم، عبدالواحد تميمى آمدى.